Με Σολωμό και μ’ Όμηρο

1. Άνδρα πολύτροπον Ο Μανόλης Χατζηγιακουμής, ο οποίος έφυγε από τη ζωή στις 25 Φεβρουαρίου 2024, αποτελεί εξαιρετικά σπάνια, αν όχι μοναδική περίπτωση στην ιστορία της νεοελληνικής λογιοσύνης. Ήταν φιλόλογος με στιβαρή επιστημονική σκευή, μεταφραστής του Ομήρου, λαμπρός μελετητής και οξυδερκής κριτικός των μεσαιωνικών και νεοελληνικών κειμένων. Τα πρωτοποριακά φιλολογικά μελετήματά του, αν και λίγα σε αριθμό, είχαν πλατιά απήχηση στους οικείους χώρους της έρευνας και καθιερώθηκαν γρήγορα ως συγγράμματα αναφοράς. Συγχρόνως, ήταν έμπειρος μουσικολόγος, με κατάρτιση τόσο στο βυζαντινό όσο και στο ευρωπαϊκό μέλος, και προσέφερε τιτάνιο έργο όσον αφορά την τεκμηρίωση της εκκλησιαστικής και της δημοτικής μουσικής παράδοσης. Οι πολύτομες εργασίες του για την ιστορία της νεότερης εκκλησιαστικής μουσικής, την έκδοση βυζαντινών και μεταβυζαντινών μουσικών χειρογράφων, την ηχογράφηση άγνωστων εκκλησιαστικών συνθέσεων, την καταγραφή των δημοτικών τραγουδιών της Κω, συνιστούν συνολικά ένα σώμα ερευνητικής συνεισφοράς που δύσκολα θα το συναγωνίζονταν ακόμη και κορυφαίοι επαγγελματίες μουσικολόγοι του τόπου μας. Παραδόξως, με όλη την αξιοζήλευτη επιστημονική προσφορά του σε τόσα πεδία του επιστητού, ο Μανόλης Χατζηγιακουμής δεν κατείχε ποτέ έδρα καθηγητή στο πανεπιστήμιο. Στην πράξη δεν υπηρέτησε σχεδόν καθόλου σε ελληνικό ακαδημαϊκό ίδρυμα, αν εξαιρέσουμε μία τριετία περίπου (1966-1969), κατά τα νεανικά του χρόνια, όταν εργάστηκε στην χαμηλής περιωπής θέση του βοηθού παρά τω σπουδαστηρίω Βυζαντινής και Νεοελληνικής Φιλολογίας, στη Φιλοσοφική Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών. Είχε διοριστεί σε αυτή τη θέση όσο ήταν ακόμη υποψήφιος διδάκτωρ, αλλά δεν την κράτησε για πολύ. Εκδιώχθηκε κατά τα πρώτα χρόνια της δικτατορίας, με αφορμή τα προοδευτικά φρονήματά του και ιδίως τις γλωσσικές του πεποιθήσεις, καθότι είχε τολμήσει να δημοσιεύσει μελετήματα στην επάρατη δημοτική. Ο φθόνος και οι δολοπλοκίες άλλων μελών της σχολής, κατ’ όνομα συναδέλφων του, έπαιξαν επίσης τον ρόλο τους, όπως συμβαίνει κατά κανόνα, έως και σήμερα, στο δηλητηριώδες περιβάλλον των ελληνικών πανεπιστημίων. Ο Μανόλης Χατζηγιακουμής φωτογραφημένος από τον Μάριο Βίττι τον Αύγουστο 1975 στην Ύδρα. Μετά την πτώση της Χούντας, σε αντίθεση με πολλούς άλλους που εξαργύρωσαν αδρά τις όποιες (μεγαλύτερες ή μικρότερες) κακουχίες τους κατά το διάστημα της επταετίας, ο Χατζηγιακουμής δεν επιδίωξε να επιστρέψει στη Φιλοσοφική Σχολή, ούτε έθεσε ξανά υποψηφιότητα για πανεπιστημιακή βαθμίδα. Καθ’ όλη την περαιτέρω σταδιοδρομία του βιοπορίστηκε από την εργασία του στον ιδιωτικό τομέα, ως φροντιστής, διδάσκοντας φιλολογικά μαθήματα σε μαθητές υποψήφιους για πανεπιστημιακές σχολές της θεωρητικής κατεύθυνσης. Καθώς δεν υπηρέτησε στο πανεπιστήμιο, δεν απέκτησε ούτε τα παρεπόμενα αξιώματα, τα οποία εποφθαλμιούν και καρπώνονται οι πιο φιλόδοξοι εκπρόσωποι του καθηγητικού κατεστημένου: δεν φόρεσε την τήβεννο του πρύτανη, δεν χρημάτισε πρόεδρος πανεπιστημιακού τμήματος ή κοσμήτωρ της σχολής, ούτε καν επικεφαλής κάποιας διοικούσας επιτροπής. Για τον ίδιο λόγο, δεν είχε την τύχη να περιληφθεί σε επιτροπές υπουργείων, να διοριστεί ειδικός γραμματέας, σύμβουλος υπουργού, διευθυντής κρατικού ινστιτούτου ή δημόσιου πολιτιστικού οργανισμού, όπως κατορθώνουν ορισμένοι προβεβλημένοι πανεπιστημιακοί, όσοι έχουν τη μεγαλύτερη καλοτυχιά και τις πιο ισχυρές διασυνδέσεις. Από αυτήν την άποψη, ο Μανόλης Χατζηγιακουμής αντιπροσωπεύει ίσως το εγχώριο αντίστοιχο προσωπικοτήτων όπως ο σεβαστός Σεμπαστιάνο Τιμπανάρο στην Ιταλία ή ο πολύς Λήοφρανκ Χόλφορντ-Στρέβενς από την Οξφόρδη. Πρόκειται πάλι για λογίους με απαράμιλλη πολυμάθεια, με καταξιωμένο επιστημονικό έργο σε πολλούς τομείς (από την αρχαία και τη νεότερη φιλολογία ώς τη μουσικολογία και την πολιτική θεωρία), οι οποίοι εντούτοις δεν αναγορεύθηκαν ποτέ καθηγητές στο πανεπιστήμιο· κρατήθηκαν συνειδητά εκτός των πανεπιστημιακών κύκλων και διαδρόμων, ενώ κέρδιζαν και αυτοί τα προς το ζην από κοπιώδεις και συχνά παραγνωρισμένες εργασίες, όπως η διόρθωση τυπογραφικών δοκιμίων, η ιδιωτική προγύμναση σπουδαστών και η επιμέλεια εκδόσεων. Το πανεπιστήμιο, βεβαίως, ζημιώνεται σοβαρά, εφόσον στερείται τις υπηρεσίες τέτοιων ανθρώπων. Οι ίδιοι, ωστόσο, δεν αισθάνονται να τους λείπει η καταξίωση για αυτόν τον λόγο, ούτε τους ακούμε να εκφράζουν πικρία ή απογοήτευση. Εντέλει, στον κόσμο της γνώσης δεν έχει σημασία πόσους τίτλους φορτώθηκε κανείς στη ζωή του, ποιους οργανισμούς διηύθυνε, πόσες φορές διετέλεσε πρόεδρος τμήματος ή κοσμήτορας. Το μόνο που μετράει είναι το επιστημονικό έργο που αφήνει πίσω του. Τον Μανόλη Χατζηγιακουμή δεν είχα την τύχη να τον γνωρίσω προσωπικά. Ήδη κατά τα μαθητικά μου χρόνια το φροντιστήριό του στο κέντρο της Αθήνας ήταν περίφημο για όσους στόχευαν να εισαχθούν σε θεωρητικές σχολές. Όμως εγώ βρέθηκα, λόγω οικογενειακών γνωριμιών, να φοιτώ στο άλλο μεγάλο φροντιστήριο του κέντρου, το εξίσου ονομαστό «Θεωρητικόν» του Ανδρέα Μπελεζίνη. Καθώς κοιτάζω τώρα πίσω προς εκείνη τη μακρινή εποχή, μου φαίνεται σαν να ήταν τα δύο εκείνα φροντιστήρια, ούτως ειπείν, η Οξφόρδη και το Καίμπριτζ της εξωσχολικής φιλολογικής παιδείας του τόπου. Και τα ελληνικά που μαθαίναμε εκεί, αν δεν συναγωνίζονταν τα γράμματα που διδάσκονται οι απόφοιτοι των περίπυστων βρετανικών ιδρυμάτων, πάντως ήταν ανώτερα από τα πενιχρά εφόδια που μας έμελλε να λάβουμε κατόπιν στην ως επί το πλείστον κακοστελεχωμένη Φιλοσοφική Αθηνών. Λίγα χρόνια μετά, ως φοιτητής και αναγνώστης στα σπουδαστήρια της σχολής, ανακάλυψα και διάβασα τις φιλολογικές μελέτες του Χατζηγιακουμή: ιδίως το εντυπωσιακό βιβλίο του για τον Σολωμό, πολύ πιο ακροθιγώς το σύγγραμμά του για την εκδοτική των μεσαιωνικών κειμένων – που την υψηλή κριτική του μέθοδο και την άκρως εξειδικευμένη γνώση του δυστυχώς δεν μας είχε προετοιμάσει για να τις εκτιμήσουμε η Φιλοσοφική εκείνου του καιρού. Ήταν τότε η εποχή που ερωτοτροπούσα με τα νέα ελληνικά και σκεφτόμουν να ακολουθήσω σχετικές μεταπτυχιακές σπουδές. Πολύ αργότερα, μόλις πριν από μερικά χρόνια, γνώρισα τη μετάφρασή του της ομηρικής Οδύσσειας, η οποία μου έδωσε τροφή για πολλή σκέψη γύρω από τη μεταφραστική ποιητική και φιλοσοφία του. Το μουσικολογικό του έργο δεν είμαι αρμόδιος να το παρουσιάσω, καθώς αφορά περιοχές άγνωστες για μένα, έξω από τα όρια των γνώσεών μου και της μουσικής μου εκπαίδευσης. Θαυμάζω πάντως (πώς θα ήταν δυνατόν να γίνει αλλιώς;) τον όγκο του, τη στιβαρότητά του και τον απέραντο ερευνητικό μόχθο. 2. Ανασκαφή στον Σολωμό Το πρώτο βιβλίο του Μανόλη Χατζηγιακουμή, η διδακτορική διατριβή του με τίτλο Νεοελληνικαί πηγαί του Σολωμού: Κρητική λογοτεχνία, δημώδη μεσαιωνικά κείμενα, δημοτική ποίησις, τυπώθηκε το 1968, ένα χρόνο περίπου μετά την έγκρισή της. Για να δημοσιευθεί αυτή η εκπληκτική εργασία, ιδρύθηκε τότε με απόφαση της Φιλοσοφικής Σχολής μια νέα σειρά επιστημονικών εκδόσεων, η «Βιβλιοθήκη Σοφίας Ν. Σαριπόλου». Εκεί θα τυπώνονταν, με έξοδα του κληροδοτήματος που είχε παραχωρήσει στο Πανεπιστήμιο Αθηνών η οικογένεια Σαριπόλου, οι πιο αξιόλογες διατριβές των αποφοίτων της Φιλοσοφικής. Το βιβλίο του Χατζηγιακουμή ήταν το πρώτο της περιώνυμης αυτής σειράς, που για την έκδοσή της έχω την τιμή να είμαι ο υπεύθυνος εδώ και δεκατέσσερα χρόνια. Σήμερα η σειρά αριθμεί 140 τόμους (ο υπ’ αριθμόν 141 θα κυκλοφορήσει σε λίγες εβδομάδες). Όμως δύσκολα θα έβρισκε κανείς ανάμεσά τους άλλο έργο εφάμιλλο προς την πρώτη, ιδρυτική μονογραφία του Χατζηγιακουμή. Ό,τι αποκαλούνταν παραδοσιακά «έρευνα των πηγών» εκείνη την εποχή, στα τέλη της δεκαετίας του ’60, στη σημερινή ορολογία θα βαφτιζόταν «διακειμενικότητα». Αντικείμενο της έρευνας στη διδακτορική διατριβή του Χατζηγιακουμή ήταν τα νεοελληνικά ποιητικά διακείμενα του Σολωμού: με άλλα λόγια, τα προγενέστερα έργα της νέας ελληνικής γραμματείας από τα οποία άντλησε έμπνευση ο ποιητής και τα αξιοποίησε ως υλικά για να πλάσει τις δικές του συνθέσεις. Ο Χατζηγιακουμής εστίασε σε τρεις μεγάλες κατηγορίες κειμένων που είχαν καθοριστική σημασία για τις μελέτες και τη διαμόρφωση της ποιητικής φυσιογνωμίας του Σολωμού, ιδίως κατά την πρώιμη και τη μέση περίοδο της συγγραφικής του δημιουργίας: την κρητική ποίηση της Αναγέννησης, τα δημοτικά τραγούδια και ορισμένα δημώδη συνθέματα του όψιμου Μεσαίωνα (ιδίως έμμετρες μυθιστορίες). Συγκεντρωτικά, τα τρία αυτά σώματα κειμένων συγκροτούσαν το κύριο και αξιολογότερο μέρος της έως τότε στιχουργικής παράδοσης στη νεοελληνική δημώδη. Από αυτήν την άποψη, αποτελούσαν το μόνο στιβαρό υπόβαθρο πάνω στο οποίο μπορούσε να στηριχθεί ο Σολωμός για να συγκροτήσει τη δική του ποιητική γλώσσα και να αναπτύξει την τέχνη του. Αν προστεθούν στα ανωτέρω η κάπως άτεχνη παραγωγή της πρώιμης επτανησιακής σχολής και λίγες ιδιαίτερες φυσιογνωμίες, σαν τον Βηλαρά και τον Αθανάσιο Χριστόπουλο, συμπληρώνεται λίγο-πολύ ο μικρός κανόνας της νεοελληνικής ποίησης, την εποχή που ο Σολωμός άρχιζε να καταγίνεται με τη σύνθεση στα ελληνικά. Άλλα κειμήλια δεν είχε ακόμη να επιδείξει το φτωχό θησαυροφυλάκιο του Νέου Ελληνισμού. Ο Έρωτας τοξεύει τη νεαρή Ροδάμνη. Μικρογραφία από τον κώδικα Lugdunensis Scaligeranus 55, που παραδίδει μια εκδοχή της μεσαιωνικής έμμετρης μυθιστορίας Λίβιστρος και Ροδάμνη. Βιβλιοθήκη του Πανεπιστημίου του Λέιντεν. Καθοριστική για τη γνωριμία του Σολωμού με τα παραπάνω κείμενα υπήρξε η περίφημη συλλογή ελληνικών δημοτικών τραγουδιών την οποία δημοσίευσε ο Γάλλος πολυμαθής Κλωντ Φωριέλ σε δύο τόμους, το 1824 και 1825. Εκτός από το άφθονο ποιητικό υλικό που συγκέντρωσε, ο Φωριέλ εφοδίασε την έκδοσή του με εκτενή προλεγόμενα, όπου προσέφερε ιστορική αναδρομή και επισκόπηση της δημώδους λογοτεχνικής παραγωγής του Ελληνισμού, όση ήταν γνωστή μέχρι εκείνη την εποχή. Οι σελίδες αυτές του Γάλλου λογίου αποτελούσαν στην ουσία το πρώτο σχεδίασμα ιστορίας της νεοελληνικής λογοτεχνίας. Εκεί ο Σολωμός διάβασε συγκεντρωμένες πληροφορίες για τα σπουδαιότερα έργα της κρητικής Αναγέννησης (τον Ερωτόκριτο, τη Θυσία του Αβραάμ, τη Βοσκοπούλα, την Ερωφίλη), καθώς και για τις έμμετρες μυθιστορίες και άλλα συνθέματα της μεσαιωνικής δημώδους γραμματείας. Η εισαγωγή του Φωριέλ προσανατόλισε τον νέο ποιητή προς τη σπουδή και αξιοποίηση αυτής της λαϊκής λογοτεχνικής παρακαταθήκης, η οποία έμελλε να τον απασχολήσει διά βίου. Ασφαλώς έπαιξαν ρόλο και άλλοι παράγοντες, όπως το ζωντανό πνευματικό περιβάλλον του ποιητή. Οι προοδευτικοί κύκλοι των διανοουμένων της Ζακύνθου, στους οποίους κινούνταν και ο νεαρός Σολωμός, έδειχναν επίσης ενδιαφέρον για την κρητική λογοτεχνία και το δημοτικό τραγούδι. Όπως όμως τονίζει ο Χατζηγιακουμής, δεν πρέπει να υποτιμηθεί η καθαρά φιλολογική και βιβλιακή πλευρά της συγγραφικής έμπνευσης του Σολωμού, ιδίως κατά τα πρώτα και κρίσιμα χρόνια της ζακυνθινής του περιόδου. Η ανάγνωση της έκδοσης του Φωριέλ, ακριβώς την εποχή που ο ποιητής αναζητούσε την ελληνική φωνή του και αποκρυστάλλωνε βαθμηδόν τη φυσιογνωμία του, πρέπει να υπήρξε μια αποκάλυψη ριζική και καταλυτική για την κατοπινή εξέλιξη του έργου του. Θα μπορούσε να συγκριθεί με την ευτυχή στιγμή όπου ο Οράτιος Φλάκκος, νέος και φρέσκος σπουδαστής στην Αθήνα, ανακάλυπτε στους πάγκους των βιβλιοπωλών τους παπύρους της Σαπφώς και του Αλκαίου και τους έπαιρνε υπό μάλης, σπεύδοντας στο ενδιαίτημά του για να τους ξεκοκαλίσει. Μην ξεχνιόμαστε: ό,τι και να πρεσβεύουν οι φαντασιώσεις του Ρομαντισμού περί αυθόρμητης δημιουργίας, τα έντεχνα ποιήματα συντίθενται σχεδόν πάντα στο γραφείο, δίπλα στην αναμμένη λάμπα, στο μελανοδοχείο και σε στοίβες από βιβλία. Τα αυτόγραφα του Σολωμού μαρτυρούν έναν ασκητή των τεσσάρων τοίχων της κάμαρας, έναν άνθρωπο που ζούσε και σκεφτόταν με την πένα στο χέρι. Τα ευρήματα της διατριβής του Χατζηγιακουμή έγιναν πασίγνωστα έκτοτε και αποτελούν πια κοινό τόπο στις σολωμικές σπουδές. Αυτό δεν πρέπει να μας κάνει να ξεχνούμε τη μεγάλη πρωτοτυπία τους τον καιρό που δημοσιεύθηκαν. Ουσιώδης επίδραση της κρητικής λογοτεχνίας διακρίνεται για πρώτη φορά στα σχεδιάσματα του Λάμπρου, τα οποία ανάγονται στα χρόνια γύρω στο 1824, ακριβώς κατά την εποχή που ο Σολωμός παίρνει στα χέρια του την έκδοση του Φωριέλ και την χρησιμοποιεί ως οδηγό για τα αναγνώσματά του. Από άποψη τεχνική και συνθετική, ο Λάμπρος βρίσκεται σε επίπεδο πολύ υψηλότερο από οτιδήποτε είχε γράψει ο Σολωμός πρωτύτερα, όχι μόνο από τα ελάσσονα στιχουργήματά του αλλά και από τον πολύκροτο Ύμνον εις την Ελευθερίαν. Πρόκειται για ένα ξαφνικό άλμα ποιοτικής στάθμης (ανάλογο με εκείνο που μεσολαβεί λ.χ. ανάμεσα στις πρώιμες όπερες του Μότσαρτ και στην Απαγωγή από το σεράι), το οποίο εκτινάσσει μεμιάς τη σολωμική δημιουργία στη σφαίρα της ιδιοφυίας. Αυτή η θεαματική εξέλιξη δεν είναι άσχετη με την επιμελή μελέτη του Ερωτόκριτου, στην οποία επιδιδόταν ο ποιητής εκείνον τον καιρό. Η καλοδουλεμένη στιχουργία και οι πλούσιες ομοιοκαταληξίες του κρητικού έργου αφομοιώνονται από τον Σολωμό και τον βοηθούν να κατακτήσει ανώτερο επίπεδο τεχνικής αρτιότητας. Στον Λάμπρο ο Σολωμός δεν υιοθετεί ακόμη τον δεκαπεντασύλλαβο της κρητικής ποίησης, αλλά αυτό αναδεικνύει περισσότερο το τεχνικό και στιχουργικό επίτευγμά του: κατορθώνει να μεταπλάσει τους ζευγαρωτούς στίχους του κρητικού έργου σε περίτεχνες οκτάβες με πλεχτές ρίμες, αναμφίβολα τα ωραιότερα δείγματα που γράφτηκαν ποτέ από Έλληνα ποιητή σε αυτήν την ιδιαζόντως δύσκολη στιχουργική φόρμα. Αργότερα, όταν ο Σολωμός προσχωρεί πλέον στον εθνικό μας δεκαπεντασύλλαβο, οι απόηχοι από τα εκφραστικά μέσα, τους ρυθμούς και τη μελωδικότητα των κρητικών στίχων ακούγονται πιο έντονα. Η επίδραση είναι κατεξοχήν εμφανής στον Κρητικό, του οποίου ο ομώνυμος πρωταγωνιστής και αφηγητής μοιάζει σαν ένας Κορνάρος βαφτισμένος στα φεγγαροχτυπημένα κύματα του Ιονίου και στη ντοπιολαλιά της Ζακύνθου. Στο Β΄ σχεδίασμα των Ελεύθερων Πολιορκημένων το ποιητικό ύφος γίνεται πιο προσωπικό, ενώ η μουσική του Ερωτόκριτου αναμιγνύεται με τις αδρότερες αρμονίες των δημοτικών τραγουδιών. Με ανάλογο τρόπο ανιχνεύεται η καμπύλη της ποιητικής συνδιαλλαγής του Σολωμού με το δημοτικό τραγούδι κατά το πέρασμα του χρόνου. Ύστερα από την ανάγνωση της συλλογής του Φωριέλ, ο Σολωμός ενδιαφέρθηκε έντονα για τον θησαυρό της δημοτικής δημιουργίας. Βάλθηκε να συγκεντρώνει και αυτός στίχους και άσματα από τα χείλη του λαού, όπως δείχνει η καταγραφή σχετικού υλικού, σε τετράδια ή μονόφυλλα, μεταξύ των αυτογράφων του. Σύμφωνα με μαρτυρία του Σπυρίδωνος Δε Βιάζη, λογάριαζε να εκδώσει κιόλας μια συλλογή δημοτικών τραγουδιών που είχε καταρτίσει ο ίδιος. Αν αληθεύει η πληροφορία αυτή, θα επρόκειτο για ένα από τα πιο συναρπαστικά βιβλία που δεν είδαν ποτέ το φως – σαν να ανθολογούσε, ας πούμε, ο Όμηρος σε έναν πάπυρο τα καλύτερα κομμάτια από τις απαγγελίες των προγενέστερών του αοιδών, ή σαν να επιμελούνταν ο Κάφκα μια έκδοση χασιδικών θρύλων και εβραϊκών ανεκδότων, από εκείνα που θα άκουγε σαν παιδί στη συναγωγή της Πράγας ή από τους πρόσφυγες των στετλ της Γαλικίας. Τη δημοτική παράδοση ο Σολωμός την προσέγγισε με βαθύ σεβασμό. Όπως σημειώνει χαρακτηριστικά ο Χατζηγιακουμής, ο ποιητής κατέγραφε τα δημοτικά τραγούδια με την ακρίβεια σύγχρονου επιστήμονα λαογράφου, χωρίς να επεμβαίνει για να διορθώσει, να εξομαλύνει ή να ευπρεπίσει ατελείς στίχους και τραχιά χωρία, όπως έκαναν ανενδοίαστα οι συλλογείς της πρώιμης εκείνης εποχής, από τους Αδελφούς Γκριμ έως τον Νικόλαο Πολίτη. Όσον αφορά όμως την αξιοποίηση του δημοτικού υλικού στην ποιητική δημιουργία, ο Σολωμός ήξερε ότι η προφορική, αυτοσχέδια παραγωγή του λαού είχε σαφείς καλλιτεχνικούς και αισθητικούς περιορισμούς. Η βασική θέση του συνοψίζεται εύγλωττα στην πολυθρύλητη επιστολή του προς τον Γεώργιο Τερτσέτη: «καλό είναι να ρίχνει κανείς τις ρίζες του πάνω σ’ αυτά τ’ αχνάρια, δεν είναι όμως καλό να σταματά εκεί· πρέπει να υψώνεται κατακόρυφα». Η δημοτική παράδοση, στα χέρια του δόκιμου ποιητή, είναι ωραίο αλλά ακατέργαστο υλικό. Ο άρχοντας της γλώσσας πρέπει να εξυψώσει τη συμπαθητική έκφραση της λαϊκής ψυχής στο επίπεδο της έντεχνης δημιουργίας, να την μετουσιώσει σαν αλχημιστής σε υψηλή ποίηση, επενεργώντας με την προσωπική του διάνοια και την ποιητική ιδιοφυία του. Ο ίδιος ο Σολωμός χρειάστηκε δεκαετίες μέχρι να το πετύχει αυτό στην εντέλεια, αλλά τα αποτελέσματα, έστω στην ερειπωμένη κατάστασή τους, άξιζαν με το παραπάνω την αναμονή. Τα πόδια του Ομήρου. Προσχέδιο του Ζαν Ωγκύστ Ντομινίκ Ενγκρ για έναν πίνακα με θέμα την Αποθέωση του Ομήρου. περ. 1826. Λούβρο. Στα νεανικά και ως επί το πλείστον ελαφρά στιχουργήματα της ζακυνθινής περιόδου, οι λαϊκοί απόηχοι που ακούγονται στους σολωμικούς στίχους προέρχονται κυρίως από τις ζακυνθινές καντσονέτες και καντάδες. Ακόμη και ο φιλόδοξος και μεγαλόστομος Ύμνος βρίσκεται ρυθμικά και ακουστικά πολύ κοντά στον κόσμο του ζακυνθινού λαϊκού τραγουδιού – πράγμα που εξηγεί γιατί οι Ζακυνθινοί, ακόμη και σήμερα, παίρνουν στροφές ολόκληρες του Ύμνου και τις εναρμονίζουν σαν καντάδες, πάνω σε παλιές παραδοσιακές μελωδίες. Αυθεντικές εμπνεύσεις, λεξιλογικά δάνεια και εκφραστικές απηχήσεις από τη δημοτική ποίηση της κυρίως Ελλάδας εμφανίζονται αργότερα, ιδίως στον Κρητικό και στο Β΄ Σχεδίασμα των Πολιορκημένων, αλλά εξαρχής συγχωνεύονται αξεδιάλυτα με την προσωπική φωνή του ποιητή, παράγοντας μια μουσική λέξεων ανεπανάληπτη, που δεν είχε αντηχήσει ξανά στη γλώσσα μας. Οι δημοτικοί ή δημοτικοφανείς τόνοι υφαίνουν το «εθνικόν ένδυμα» του ποιήματος· όμως το σώμα της ποίησης είναι καμωμένο από το μάρμαρο της ψυχής του ποιητή και σμιλευμένο από τα δεξιοτεχνικά του χέρια. Η πορεία αυτή κορυφώνεται στις συνθέσεις της τελευταίας περιόδου του Σολωμού. Ιδίως στο Γ΄ Σχεδίασμα των Ελεύθερων Πολιορκημένων οι μνήμες του δημοτικού τραγουδιού διυλίζονται ολότελα και μεταπλάθονται σε ποίηση κρυπτική και μυστικιστική, με μια καθαρότητα της διάνοιας που σχεδόν δεν την αντέχει ο λόγος. Εδώ ο δημοτικός στίχος ανυψώθηκε κατακόρυφα τόσο πολύ, ώστε σχεδόν χάνονται από τη ματιά μας οι ταπεινές του ρίζες. Αν η συλλογή του Φωριέλ στάθηκε ο καταλύτης για να πάρει τον δρόμο της η ποιητική μοίρα του Σολωμού, η διατριβή του Χατζηγιακουμή χρωστάει την ύπαρξή της σε μιαν άλλη σπουδαία φιλολογική έκδοση: τη δημοσίευση των αυτόγραφων έργων του Σολωμού από τον Λίνο Πολίτη (1964), που υπήρξε δίχως αμφιβολία το σημαντικότερο ορόσημο στην εξέλιξη των σολωμικών σπουδών. Είναι ένα φαινόμενο που παρατηρείται ενίοτε στην ιστορία των γραμμάτων, όταν μια κορυφαία φιλολογική έκδοση φέρνει τόσο ραγδαία πρόοδο στη γνώση κάποιου συγγραφέα ή μιας γραμματειακής περιόδου, ώστε προξενεί θεαματική άνθιση των σχετικών ερευνών και δίνει έμπνευση για πλήθος παράγωγων μελετημάτων. Έτσι συνέβη με την περίφημη συναγωγή των καταλοίπων των Προσωκρατικών φιλοσόφων από τους Χέρμαν Ντηλς και Βάλτερ Κραντς στα χρόνια του μεσοπολέμου (πέμπτη έκδοση 1934-1937), καθώς και με την πολύτομη έκδοση των αποσπασμάτων της αρχαίας ελληνικής κωμωδίας από τους Ρούντολφ Κάσσελ και Κόλιν Ώστιν στα τέλη του περασμένου αιώνα (1983-2001). Αυτές οι μνημειώδεις εργασίες κατέστησαν προσιτά τα κείμενα σε υποδειγματική μορφή, εφαρμόζοντας ανανεωτική εκδοτική πρακτική και εφοδιάζοντας τα αποσπάσματα με πλούσια τεκμηρίωση και με όλα τα απαιτούμενα κριτικά και φιλολογικά συμπαρομαρτούντα. Το αποτέλεσμα ήταν η πρωτοφανής έξαψη του ενδιαφέροντος για τα αντίστοιχα επιστημονικά πεδία (αρχαία φιλοσοφία και κωμωδία) σε ολόκληρο τον Δυτικό κόσμο. Στο πεδίο των σολωμικών σπουδών επέχει ανάλογη θέση η διπλωματική αναπαραγωγή και μεταγραφή των αυτογράφων του ποιητή διά χειρός Λίνου Πολίτη. Οι επιβλητικοί αυτοί τόμοι προσέφεραν σε όλους τους μελετητές άμεση πρόσβαση στο πρωτογενές υλικό της γραφής του Σολωμού, από το οποίο είχαν συναρμολογηθεί όλες οι προηγούμενες αναστηλώσεις των ευρισκομένων του. Καθένας μπορούσε πια να κοιτάξει μέσα στο ίδιο το συγγραφικό εργαστήριο του Σολωμού, να παρατηρήσει τον ποιητή την ώρα της δουλειάς του, σχεδόν να μοιραστεί την αγωνία του ενώ πάλευε με τις λέξεις και τη μορφή. Η χαλκέντερη εργασία του Λίνου Πολίτη έδωσε ανυπολόγιστη ώθηση στη σοβαρή φιλολογική σπουδή και ερμηνεία του σολωμικού έργου. Ένας από τους πρώτους και πιο εκλεκτούς καρπούς υπήρξε η μονογραφία του Μανόλη Χατζηγιακουμή. Ανασκαλεύοντας την έκδοση των αυτογράφων, ο νεαρός διδάκτωρ έφερε στο φως τις διαθέσιμες ενδείξεις για τη γνώση, τη χρήση και την επεξεργασία του δημώδους ποιητικού υλικού από τον Σολωμό. Η διατριβή του είναι η έκθεση των ανασκαφών του στο πλούσιο εκείνο υπέδαφος της ποιητικής έμπνευσης, ανάμεσα στα ερείπια των μνημείων της γραπτής δημιουργίας. Και σαν καλή αναφορά ανασκαφής, αποτελεί επίσης κατατοπιστικό οδηγό ξενάγησης στον αρχαιολογικό χώρο, τουλάχιστον για τον ικανό και υπομονετικό αναγνώστη. Ο Χατζηγιακουμής φανέρωσε στα μάτια μας τον Σολωμό σαν αλχημιστή, ο οποίος διυλίζει τα υλικά του στους άμβυκες και στους αποστακτήρες του στιχουργικού του εργαστηρίου, για να τα μεταστοιχειώσει σε ψήγματα καθαρού ποιητικού χρυσού. Στη μελέτη περιγράφονται οι βασικές μέθοδοι και τεχνικές που μετέρχεται ο ποιητής για να εξαγάγει την πεμπτουσία της νεοελληνικής παράδοσης και να παρασκευάσει το ελιξίριο του λόγου. Θυμόμαστε φυσικά ότι κανένας αλχημιστής, ούτε ο πιο πολύπειρος και τετραπέρατος, δεν πέτυχε ποτέ τη μαζική παραγωγή. Μία από τις κύριες πρακτικές του Σολωμού ήταν η τροποποίηση της λεξιλογικής και φραστικής ύλης, ώστε να αποκρύπτεται η προέλευσή της. Ο ίδιος ο ποιητής παραπέμπει σε αυτήν την τακτική επανειλημμένα στις καταγραφές των στοχασμών του: συχνά-πυκνά σημειώνει υπενθυμίσεις ότι πρέπει να παραλλάξει τη μία ή την άλλη διατύπωσή του, για να μη μοιάζει με το χωρίο του Μίλτον ή του Σίλλερ ή του Μπάιρον. Την ίδια τακτική εφάρμοζε και στα δάνειά του από την κρητική και τη δημώδη ποίηση. Πολλές φορές τα αυτόγραφα αποκαλύπτουν τις ενδιάμεσες φάσεις της επεξεργασίας κάποιου στίχου, όπου ο Σολωμός ξεκινάει με λίγο-πολύ απροσχημάτιστες απομιμήσεις δημοτικών λογοτύπων ή χωρίων του Ερωτόκριτου, για να μεταβάλει εντέλει το λεξιλόγιο και τη δομή της φράσης και να πλάσει κάτι ολότελα δικό του. Για παράδειγμα, ο εκπληκτικός στίχος του Κρητικού «εκοίταξε τ’ αστέρια, κι εκείνα αναγαλλιάσαν» είχε σε προγενέστερο στάδιο επεξεργασίας πιο απλωμένη και πλαδαρή μορφή: «εκοίταζε τα Ουράνια σα να ’τανε δικά της / για μια στιγμή τα κοίταξε κι αυτά χαμογελάσα»· η φράση αυτή θυμίζει μια ποιητική προσωποποίηση από τον Ερωτόκριτο, «θωρώ τον ουρανό γελά» (Ε΄ 1529). Στη Φαρμακωμένη στον Άδη διαβάζουμε: «Άδεια κι άφωνη και μαύρη / η Παράδεισο της γης»· όμως ο πρώτος στίχος είχε αρχικά τη μορφή «Άδεια κι άλαλη και μαύρη», που μεταπλάθει σε διαφορετικό ρυθμό έναν δημοτικό δεκαπεντασύλλαβο από τη συλλογή του Φωριέλ, «πως είναι μαύρη κι άλαλη για λόγου σου, κυρά μου». Ο πολυτραγουδισμένος στίχος του Ερωτόκριτου «κι από τσ’ αγκάλες τ’ ουρανού γλυκύς βορράς εφύσα» (Ε΄ 772) υπέστη αλλεπάλληλες επεξεργασίες: κατ’ αρχάς, στο πρώτο σχεδίασμα του Λάμπρου, μεταμορφώθηκε στο ημιστίχιο «φυσάει γλυκύς ο Ζέφυρος...», για να απορροφηθεί τελικά στην απαράμιλλη περιγραφή της ημέρας της Λαμπρής: «... τ’ ουρανού σε κανένα από τα μέρη / και από κει κινημένο αργοφυσούσε / τόσο γλυκό στο πρόσωπο τ’ αέρι...». Άλλες φορές ο Σολωμός συμπυκνώνει πολύστιχα χωρία του Ερωτόκριτου ή των δημοτικών ασμάτων· στύβει, θα έλεγε κανείς, την απλόχωρη έκφραση του Κορνάρου ή του λαού, την αποστάζει, ώστε να στραγγίσει τον πιο ζωτικό χυμό της και να τον καταστήσει συμπαγή σαν σκληρό κρύσταλλο ή σαν πολύτιμο πετράδι. Ο Κρητικός ποιητής διηγείται την ιστορία του με ρυθμό άνετου βηματισμού, και ποτέ δεν θυσιάζει ένα ωραίο δίστιχο, μια χτυπητή ρίμα ή μια εύστοχη παρομοίωση στον βωμό της εξέλιξης της πλοκής. Παρά τη μελωδικότητα των στίχων, δημιουργείται ενίοτε η αίσθηση της μακρολογίας και του πλατειασμού, και όχι μόνο στους ανυπόμονους αναγνώστες. Ο Κάλβος δεν ήταν ο μόνος που παραπονέθηκε για το «μονότονον των κρητικών επών»· ακόμη και ο Σεφέρης, από τους μεγαλύτερους θαυμαστές του ποιήματος, ομολογεί ότι ώρες-ώρες ο Ερωτόκριτος όντως τραβάει σε μάκρος. Ο Σολωμός ήξερε να συμμαζέψει το απλωμένο σύμπαν της Κρητικής Μούσας και να το κλείσει ολόκληρο σε ένα σημείο απίστευτης πυκνότητας. Για παράδειγμα, ο ποιητής διάβασε το ακόλουθο γνωμικό τετράστιχο από τον Ερωτόκριτο (Α΄ 1081-1084): Τα μάτια, να ’ναι κι ανοιχτά, τη νύκτα δε θωρούσι· νύκτα και μέρα της καρδιάς τα μάτια συντηρούσι. Χίλια μάτια ’χει ο λογισμός, μερόνυχτα βιγλίζου· χίλια η καρδιά και πλιότερα κι ουδέποτε σφαλίζου. Αποστάζοντας το παραπάνω χωρίο στο εργαστήριο, εξήγαγε σαν εκχύλισμα έναν από τους πιο συνταρακτικούς στίχους στο Β΄ Σχεδίασμα των Ελεύθερων Πολιορκημένων: «πάντ’ ανοιχτά, πάντ’ άγρυπνα, τα μάτια της ψυχής μου». Η αλχημιστική διεργασία περιλαμβάνει ακόμη τη σύμπηξη λογοτύπων από διαφορετικά τμήματα του κρητικού έργου, για να τεχνουργηθεί από το κράμα μια νέα ποιητική ενότητα. Στο χωνευτήρι μπαίνουν διάφοροι στίχοι του Κορνάρου, όπως «έμπη σε χίλια στόματα, έμπη σε χίλιες γλώσσες» (Α΄ 262) και «χίλιες και πλιότερες φορές την ώραν αποθαίνω» (Δ΄ 352). Εντέλει αναδύεται μία από τις πιο κοφτερές συλλήψεις της σολωμικής γραφής: «με χίλιες γλώσσες κραίνει· / όποιος πεθάνη σήμερα χίλιες φορές πεθαίνει». Στα δημοτικά τραγούδια, που τα έχει κατεργαστεί σαν τα στοιχεία της φύσης το πέρασμα του χρόνου, ο φραστικός πληθωρισμός είναι σπανιότερος. Πάλι, ωστόσο, ο Σολωμός σμιλεύει το πρωτογενές υλικό, ώστε να του αποδώσει μεγαλύτερη εκφραστική οικονομία και δύναμη, να καταστήσει τη διατύπωση πιο επιγραμματική και αξιομνημόνευτη, να βγάλει από την παλιά λειασμένη πέτρα ένα κόσμημα της τέχνης. Σε κάποια πρωτοχρονιάτικα κάλαντα της Κεφαλονιάς περιγράφεται ο Άη Βασίλης να ακουμπάει πάνω σε ραβδί, και τότε «και το ραβδί ήταν ξηρό κ’ εβλάστησε κλωνάρια / κι επάνω στα κλωνάρια του βρύσες εκυματούσαν». Στο αινιγματικό απόσπασμα που ο Σολωμός αποκαλούσε Carmen Seculare, η εικόνα αυτή του λαϊκού παραμυθιού μεταμορφώνεται σε θέαμα μυστηριακό και απόκοσμο: «Βρύσες απλώνει τα κλαδιά το δέντρο στον αέρα». Ανάλογα, η λαϊκή μαντινάδα εκφράζει με θυμόσοφο τρόπο το αίσθημα της εγκαρτέρησης: «Απομονή, πουλάκι μου, είναι πράμα μεγάλο». Ο Σολωμός ακονίζει τη φράση σαν αιχμή βέλους: «Μεγάλο πράμα η υπομονή!». Δίπλα στον αλχημιστή, η άλλη εικόνα του Σολωμού που φωτίζεται στις σελίδες του Χατζηγιακουμή είναι εκείνη του συλλέκτη, του μανιώδη αποθησαυριστή των λέξεων. Οι κινηματογραφόφιλοι θα θυμούνται την εμφάνιση του Σολωμού ως προσώπου της δράσης (παιγμένου με εντυπωσιακή ομοιότητα από τον Βενετσιάνο ηθοποιό Φαμπρίτσιο Μπεντιβόλιο) στην ταινία Η αιωνιότητα και μια μέρα του Θόδωρου Αγγελόπουλου. Σύμφωνα με την ιστορία της ταινίας, ο Σολωμός επιστρέφει στη Ζάκυνθο, τριγυρνάει στις ακρογιαλιές και στα χωριά και αγοράζει λέξεις από τη μιλιά του λαού, πληρώνοντας ένα φλουρί για κάθε ελληνική λέξη που δεν έχει ξανακούσει. Τα φλουριά και η πώληση ανήκουν βέβαια στη φαντασία του σεναριογράφου. Όμως η συλλογή των λέξεων της λαϊκής γλώσσας ήταν όντως πάθος και ασχολία διαρκής για τον Σολωμό, καθώς αποκαλύπτουν τα αυτόγραφά του. Σε όλη του τη ζωή ο ποιητής μάζευε ωραίες και μεστές λέξεις από τα νεοελληνικά του αναγνώσματα – τα κρητικά συνθέματα, τα μεσαιωνικά έμμετρα ρομάντζα, τα δημοτικά τραγούδια. Σημείωνε τα ρήματα και τα ονόματα που τραβούσαν την προσοχή του, και μετά έπλεκε ολόκληρους στίχους γύρω από τα λεξιλογικά του ευρήματα. Ο κατάλογος των κορφολογημένων λέξεων είναι μακρός και περιλαμβάνει μερικά από τα λαμπρότερα πετράδια της σολωμικής ποίησης: αγρικώ, δροσολοϊστεί, Μαϊάπριλο, μεσουρανίς, μοσχοβολισμένη, υπνοφαντασιά, φεγγαροστολισμένος, φυλλοκάρδια, χρυσοπράσινα, ψυχοσώστρα – αυτά και πολλά άλλα ήταν τα κέρδη του ποιητή από τις συναλλαγές του με την παρακαταθήκη της δημώδους νεοελληνικής παράδοσης. Και δεν τα ξεπλήρωσε με φλουριά αλλά με τις μέρες και τις νύχτες του, με τη ζωή και την ψυχή του ολόκληρη. 3. Τα μεσαιωνικά κείμενα Περίπου μία δεκαετία ύστερα από τη διδακτορική του διατριβή, και ενώ στο μεταξύ είχαν δει το φως αρκετά μικρότερα μελετήματα γύρω από τα προβλήματα του σολωμικού έργου και άλλα θέματα νεοελληνικής ποίησης, κυκλοφόρησε η δεύτερη μεγάλη φιλολογική μελέτη του Χατζηγιακουμή: Τα μεσαιωνικά δημώδη κείμενα: Συμβολή στη μελέτη και στην έκδοσή τους (1977). Προχωρώντας προς τα πίσω στην ενδοχώρα της πρώιμης νεοελληνικής γραμματείας, ο συγγραφέας εστίασε σε μία από τις επιμέρους κατηγορίες κειμένων που τον είχαν απασχολήσει ως πηγές έμπνευσης του Σολωμού: τις έμμετρες συνθέσεις σε δημώδη γλώσσα που γράφτηκαν κατά την ύστερη βυζαντινή περίοδο, ιδίως τις λεγόμενες «ερωτικές» ή «ιπποτικές μυθιστορίες», δηλαδή τα στιχουργημένα ρομάντζα που διηγούνται την αγάπη και τις περιπέτειες ενός εξιδανικευμένου ζεύγους εραστών. Κοντά σε άλλα δημώδη ποιήματα της βυζαντινής εποχής, όπως το Έπος του Διγενή Ακρίτη και ο Πτωχοπρόδρομος (δυο έργα που αποτελούν αντιστοίχως, θα έλεγε κανείς, τον δικό μας «Κύκλο του Αρθούρου» και τον δικό μας «Τσώσερ»), τα παραπάνω έργα συνιστούν τα παλαιότερα και πρωταρχικά θεμέλια της νεοελληνικής γραμματείας. Ο Χατζηγιακουμής ξεκίνησε την έρευνα και τη συγγραφή αυτού του βιβλίου σχεδόν αμέσως μετά τη διδακτορική διατριβή του. Τα πρώτα κεφάλαια συντάχθηκαν κατά το μικρό διάστημα που του έλαχε να υπηρετήσει ως βοηθός στο Πανεπιστήμιο Αθηνών. Λογάριαζε τότε να καταθέσει τη νέα εργασία του ως διατριβή επί υφηγεσία, με την προοπτική της ακαδημαϊκής σταδιοδρομίας την οποία είχε ασπαστεί προσώρας. Η εκδίωξη από το πανεπιστήμιο και η αναγκαστική απασχόλησή του με άλλη βιοποριστική εργασία, μαζί με τη στροφή του ενδιαφέροντός του προς την έρευνα της εκκλησιαστικής μουσικής, καθυστέρησαν την ολοκλήρωση της μελέτης, η οποία τυπώθηκε εντέλει ιδιωτικά, χωρίς τη σφραγίδα πανεπιστημιακής σειράς. Οι ίδιοι παράγοντες συντέλεσαν ώστε η έρευνα του Χατζηγιακουμή σε αυτό το πεδίο να μείνει ημιτελής. Ο ίδιος είχε σκοπό αρχικά να επεκτείνει τις διερευνήσεις του και σε άλλα κείμενα της ίδιας περιόδου· σημείωνε στο εξώφυλλο του βιβλίου την ένδειξη «Τόμος πρώτος», επειδή είχε την πρόθεση να δημοσιεύσει και άλλους τόμους στη συνέχεια. Ίσως μάλιστα να θεωρούσε αυτές τις εργασίες του γύρω από τη χειρόγραφη παράδοση και την κειμενική κριτική των μεσαιωνικών μυθιστοριών ως προκαταρκτικό στάδιο για μια νέα συνολική έκδοσή τους, καταρτισμένη με σύγχρονη και αυστηρή μεθοδολογία, η οποία θα ξεπερνούσε και θα αντικαθιστούσε τις προηγούμενες εκδοτικές απόπειρες. Για μία ακόμη φορά βρίσκουμε μπροστά μας ένα πολύτιμο βιβλίο που δεν γράφτηκε ποτέ. Στον δημοσιευμένο τόμο ο Χατζηγιακουμής εξετάζει τρεις από τις πέντε σωζόμενες δημώδεις έμμετρες μυθιστορίες. Τη μερίδα του λέοντος (πάνω από το μισό βιβλίο) καταλαμβάνει το τιτλοφορούμενο Λίβιστρος και Ροδάμνη, το εκτενέστερο και πιο περίτεχνο από τα πέντε ρομάντζα, το οποίο τυχαίνει επίσης να παρουσιάζει τα πιο ακανθώδη εκδοτικά προβλήματα. Λίγες δεκάδες σελίδες αφιερώνονται στα δύο άλλα έργα, που φέρουν τους τίτλους Καλλίμαχος και Χρυσορρόη και Βέλθανδρος και Χρυσάντζα. Αν και οι ειδικοί δεν συμφωνούν πάντοτε ως προς την ακριβή χρονολόγηση, είναι κοινώς αποδεκτό ότι αυτά τα κείμενα συντέθηκαν κατά τα τέλη του 13ου ή το πρώτο μισό του 14ου αιώνα, στη δύσκολη περίοδο των πρώτων Παλαιολόγων, όταν το ακρωτηριασμένο πια βυζαντινό κράτος πάσχιζε να επιβιώσει ανάμεσα στις αμφίδρομες πιέσεις των Λατίνων της Δύσης και των Τούρκων της Ανατολής. Το βιβλίο του Χατζηγιακουμή ανήκει στον τύπο της «σκληροπυρηνικής», ούτως ειπείν, φιλολογικής μονογραφίας, που δεν είναι διόλου δημοφιλής σήμερα, στην εποχή των πολιτισμικών σπουδών και της αέναης θεωρητικολογίας. Ο συγγραφέας ασχολείται αποκλειστικά με τη χειρόγραφη παράδοση των έργων, τη διόρθωση και κριτική αποκατάσταση του κειμένου τους, καθώς και τα προβλήματα που πρέπει να αντιμετωπιστούν κατά την κατάρτιση της έκδοσής τους. Για να διερευνήσει κανείς αυτά τα περίπλοκα θέματα, και δη στο υψηλότατο επίπεδο που το κατορθώνει ο Χατζηγιακουμής, χρειάζεται κραταιό φιλολογικό οπλισμό, άριστη κατάρτιση σε ειδικούς κλάδους όπως η παλαιογραφία και η κωδικολογία, βαθύτατη εξοικείωση με τη γλώσσα και το ύφος των κειμένων, καθώς και κριτικό αισθητήριο και φιλολογικό ταλέντο. Η κριτική και εκδοτική των παλαιών κειμένων δεν είναι μόνο μεθοδική επιστήμη αλλά και τέχνη, και σε κάθε επιτυχημένη διόρθωση προβληματικού χωρίου συνδυάζονται σε ισομερείς δόσεις η εμβριθής γνώση και η δύναμη της φαντασίας. Δεν υπάρχει δυσκολότερο αγώνισμα στον στίβο των φιλολογικών σπουδών. Ο Οδυσσέας, δεμένος στο κατάρτι, και οι Σειρήνες. Σχέδιο του Στραδάνου (Γιαν φαν ντερ Στρετ), περ. 1590. Μουσείο Σχεδίου Cooper Hewitt, Νέα Υόρκη. Ο Χατζηγιακουμής επισκοπεί λεπτομερειακά τη χειρόγραφη παράδοση των τριών έργων. Κρίνει την ποιότητα του κειμένου που παραδίδει κάθε κώδικας, επισημαίνει τα σφάλματα των αντιγραφέων και τις φθορές του χειρογράφου, αναζητεί τις σχέσεις των επιμέρους κωδίκων και των κλάδων της παράδοσης μεταξύ τους. Κοσκινίζει επίσης και αποτιμά ακριβοδίκαια όλες τις εκδόσεις που είχαν κυκλοφορήσει προηγουμένως για καθεμία από τις μυθιστορίες. Αναλύει τη μεθοδολογία και τις βασικές αρχές κάθε έκδοσης, αξιολογεί την προσφορά και τις αδυναμίες της, καταλογογραφεί τις παραναγνώσεις και τα άλλα σφάλματα του εκδότη, αναδεικνύει όμως και τις πετυχημένες εικασίες του για την αποκατάσταση φθαρμένων χωρίων. Τέλος εξετάζει δεκάδες προβληματικά σημεία των τριών έργων· συζητεί με λεπτολογία την παραδεδομένη μορφή και τα κάθε λογής προβλήματά της (παλαιογραφικά, γλωσσικά, μετρικά, νοηματικά) και προτείνει δικές του διορθώσεις, άλλοτε απλούστερες και άλλοτε πιο περίτεχνες. Η συνεισφορά του στην κριτική αποκατάσταση των κειμένων ήταν πολύ σπουδαία και από αυτήν την άποψη. Από τις κοπιώδεις επιμέρους διερευνήσεις εξάγονται γενικότερα πορίσματα γύρω από τη μέθοδο και τη στοχοθεσία που πρέπει να διέπουν την έκδοση αυτών των έργων. Ο Χατζηγιακουμής, στην παράδοση της παλιάς καλής αθηναϊκής σχολής (η οποία άνθισε μέχρι τα μέσα περίπου του εικοστού αιώνα), πρεσβεύει μετριοπαθή συντηρητισμό όσον αφορά την κριτική των κειμένων και τις εκδοτικές επεμβάσεις. Τονίζει την αξία του σεβασμού προς τη χειρόγραφη παράδοση και αντιστρατεύεται τις τολμηρές πρακτικές προγενέστερων λογίων, οι οποίοι δεν δίσταζαν να αθετούν ολόκληρα χωρία, να αλλάζουν τη σειρά του κειμένου και να αναδιατάσσουν ολόκληρες ακολουθίες στίχων, ακόμη και να μετασκευάζουν και να ξαναγράφουν τα λόγια του ποιητή κατά βούληση. Σκοπός του φιλολόγου είναι να παρουσιάσει στο κοινό, αποκαθαρμένο και αποκατεστημένο, το κείμενο που έχει παραδοθεί, όχι να ανακατασκευάσει το έργο σύμφωνα με τα δικά του αισθητικά κριτήρια. Ιδίως επικρίνει ο Χατζηγιακουμής τη συνήθεια πολλών παλαιότερων εκδοτών (η οποία έχει πια ελαττωθεί δραστικά, αν και δεν έχει εξαφανιστεί ολότελα) να εξομαλύνουν το κείμενο γλωσσικά και μετρικά: αφενός να απαλείφουν ασυνήθιστους γραμματικούς τύπους και να τους αντικαθιστούν με σχηματισμούς σύμφωνους προς τους κανόνες, αφετέρου να επεμβαίνουν σε στίχους άμετρους ή υπέρμετρους και να διαστρέφουν με εκβιαστικό τρόπο τη διατύπωση, για να τους υποτάξουν στο σωστό μετρικό σχήμα. Η πρώτη τακτική κινδυνεύει να αφανίσει πολύτιμο γλωσσικό υλικό, καθώς οι πρωτόγνωροι τύποι δεν αντιπροσωπεύουν απαραιτήτως σφάλματα των αντιγραφέων. Αντίθετα, μπορεί να αποτελούν μαρτυρίες της ζωντανής γλώσσας, η οποία εξελίσσεται σε μεταβατικές εποχές με φυσική πολυτυπία. Η μετρική διόρθωση, επίσης, δεν επιφέρει πάντοτε την αποκατάσταση της αυθεντικής μορφής του κειμένου. Ορισμένες εκδοχές αυτών των έργων αποτελούν προφανώς διασκευές παλαιότερης και λογιότερης μορφής σε πιο λαϊκότροπο ύφος. Σε αυτές τις περιπτώσεις, η μετρική έλλειψη ή ανωμαλία του ενός ή του άλλου στίχου μπορεί κάλλιστα να οφείλεται στον ίδιο τον διασκευαστή, ο οποίος δεν κατόρθωσε να περισώσει το ακριβές μετρικό σχήμα σε διάφορα σημεία, καθώς μετέπλαθε το κείμενο σε πιο οικεία γλώσσα. Συνεπώς, η βεβιασμένη παραποίηση του στίχου για να τον χωρέσουμε στα καλούπια του κανονισμένου ρυθμού και μέτρου δεν συνιστά διόρθωση αντιγραφικών σφαλμάτων και αποκατάσταση κάποιας υποτιθέμενης αυθεντικής μορφής, αλλά επιστημονική φαντασία. Ο Προκρούστης δεν θα ήταν καλός στην εκδοτική και την κριτική των κειμένων. Από την άλλη πλευρά, ο Χατζηγιακουμής επισημαίνει ότι σε περιπτώσεις εμφανούς φθοράς, όταν τα γραφόμενα δεν δίνουν επαρκές νόημα και αναδεικνύουν μόνο την αδεξιότητα ή την αμάθεια των αντιγραφέων, είναι αυτονόητο καθήκον του φιλολόγου να επέμβει και να διορθώσει το προβληματικό χωρίο. Ο ίδιος το κάνει πάμπολλες φορές στο βιβλίο του, δρώντας με στοχαστική περίσκεψη, οξύ κριτικό αισθητήριο και βαθιά γνώση της γλωσσικής ιδιοσυστασίας των κειμένων. Είναι αναγκαία εδώ η μέση οδός της σοφίας, όπως την ακολουθούσαν οι καλύτεροι δάσκαλοι της σχολής στην οποία μαθήτευσε και ο Χατζηγιακουμής. Η παραδοσιακή φιλολογική προσέγγιση της Αθήνας, ομολογουμένως, εκφυλίστηκε ενίοτε από αδύναμους εκπροσώπους της και ξέπεσε στο αντίθετο άκρο: μια υπέρ το δέον ευλάβεια έναντι της χειρόγραφης παράδοσης, η οποία αντιμετωπιζόταν σαν θέσφατο, ιερός κανόνας και γραφή του Θεού· το αποτέλεσμα ήταν να καταφεύγει ο μελετητής στις πιο τραβηγμένες και εξωφρενικές ερμηνείες για να δικαιολογήσει τις απιθανότητες των κωδίκων και τα λάθη των αντιγραφέων, προκειμένου να μην αθετήσει το απαραβίαστο γράμμα της παράδοσης. Ο Χατζηγιακουμής δεν παρασύρθηκε από αυτήν την αλλόκοτη πλάνη. Αξιοπρόσεκτη ήταν η εκδοτική πρότασή του για τα έργα που σώζονται σε περισσότερες διασκευές ή παραλλαγές, ριζικά διαφορετικές μεταξύ τους ως προς τη γλωσσική διατύπωση, όπως η μυθιστορία του Λίβιστρου. Σε αυτές τις περιπτώσεις ο Χατζηγιακουμής έκρινε πως οι διαφορετικές διασκευές πρέπει να εκδοθούν ξεχωριστά, ως αυτόνομα κείμενα, όχι να συγχωνευθούν σε ένα σύνθετο, συνδυαστικό αμάλγαμα, το οποίο θα συνιστούσε κείμενο πλαστό, μια μορφή που δεν υπήρξε ποτέ στην παράδοση. Οραματιζόταν μάλιστα μια «οριστική έκδοση» στην οποία θα περιλαμβάνονταν, η μία μετά την άλλη, όλες οι ξεχωριστές παραλλαγές του αντίστοιχου έργου, ώστε ο αναγνώστης να έχει συγκεντρωμένους σε ενιαίο τόμο συνολικά τους κλάδους της παράδοσης. Κατά τις δεκαετίες μετά τον πόλεμο, η πρακτική αυτή είχε αρχίσει να καθιερώνεται ευρύτερα για τη δημοσίευση αρχαίων ή μεσαιωνικών έργων που διακρίνονταν από πολλαπλότητα αποκλινουσών διασκευών – ιδίως για αφηγήματα της όψιμης αρχαιοελληνικής και λατινικής γραμματείας (τον Βίο του Αισώπου, τη Μυθιστορία του Μεγάλου Αλεξάνδρου, την Ιστορία του Απολλωνίου Βασιλέως της Τύρου) και των ανατολικών φιλολογιών (την ινδική Παντσατάντρα, τη διαδεδομένη Διήγηση του Αχικάρ). Εντέλει η πρακτική ρίζωσε και βλάστησε και στο εκδοτικό πεδίο των μεσαιωνικών μυθιστοριών: σήμερα θεωρείται αυτονόητο να εκδίδονται χωριστά οι διαφορετικές εκδοχές του Λίβιστρου – αν και το όραμα της συγκέντρωσής τους σε έναν τόμο (κατά το πρότυπο π.χ. της συγκεντρωτικής έκδοσης των διασκευών της αρχαίας Μυθιστορίας του Μεγαλέξανδρου από τον Richard Stoneman, ή εκείνων της λατινικής Ιστορίας του Απολλωνίου από τον Gareth Schmeling) μένει ακόμη να υλοποιηθεί. Τα δημώδη κείμενα του ελληνικού Μεσαίωνα, με όλο το ενδιαφέρον που έχουν εξάψει στους ειδικούς κατά τις τελευταίες δεκαετίες, δεν έχουν ακόμη δικαιωθεί στη συνείδηση του μέσου μορφωμένου αναγνώστη. Βαραίνει πάνω τους η σκιά της δήλωσης-μονοκοντυλιάς του Σεφέρη (Δοκιμές Α΄ 216-217), ότι από την εποχή των Ευαγγελίων μέχρι τον Σολωμό ή τον Παλαμά η ελληνική λογοτεχνία αποτελείται από κείμενα νεκρά, με γλώσσα τεχνητή, σαν ένα απέραντο σάβανο που σκέπασε τα αισθήματα των ζωντανών. Είναι φοβερά δύσκολο να ασκήσει κανείς έφεση ενάντια στην καταδικαστική απόφαση τέτοιου δικαστή. Από την άλλη πλευρά, τα μεσαιωνικά κείμενα είναι επίσης δύστροπα ως αντικείμενα διδασκαλίας. Δεν έχουν ούτε την αίγλη των κλασικών αρχαίων συγγραφέων ούτε την αμεσότητα και τη γοητεία των Νεοελλήνων ποιητών. Είναι ζόρικο να έχει κανείς να τα παρουσιάσει στο αμφιθέατρο, να κάνει τους φοιτητές να ενδιαφερθούν για αυτά, να τους πείσει ότι διαθέτουν αρετές και αξία ως τεχνουργήματα του λόγου, και όχι απλώς σαν εκθέματα του γλωσσικού ή γραμματειακού μουσείου. Στο Πανεπιστήμιο Αθηνών οι σπουδαστές της δικής μου γενιάς δεν είχαμε την τύχη να απολαύσουμε εμπνευσμένη διδασκαλία αυτών των έργων. Οι διδάσκοντες που είχαν επιφορτιστεί να διεκπεραιώσουν τα σχετικά μαθήματα, εκείνα τα χρόνια, δεν μπορούσαν, με τις πενιχρές δυνάμεις τους, ούτε να διαγνώσουν ούτε να μεταδώσουν την ουσία και το πνεύμα των κειμένων. Πιθανότατα σε άλλα πανεπιστήμια υπήρχαν ικανότεροι καθηγητές του αντικειμένου, αλλά εκείνους δεν είχαμε την τύχη να τους ακούσουμε. Σκέφτομαι λοιπόν συχνά-πυκνά πώς θα ήταν να έχουμε διδαχθεί τα δημώδη μεσαιωνικά μυθιστορήματα ή άλλα συναφή έργα από τον Χατζηγιακουμή, αν είχε παραμείνει στο πανεπιστήμιο. Αναρωτιέμαι πόσο θα μπορούσε να φέρει αυτά τα κείμενα στη ζωή, πόσο αλλιώτικες θα φάνταζαν οι δικές του παραδόσεις από τα σχολαστικά ξεροκόμματα που ήμασταν αναγκασμένοι να καταναλώνουμε για σπουδαστική τροφή μας τότε. Θα ήθελα πολύ να τον έχω παρακολουθήσει σε κάποιο μάθημα αυτού του τύπου. Εδώ όμως βρίσκουμε ξανά μπροστά μας κάτι που δεν έγινε ποτέ. 4. Ξαναγυρίζοντας στον Όμηρο Το τελευταίο φιλολογικό magnum opus του Μανόλη Χατζηγιακουμή, στην αυγή της νέας χιλιετίας, ήταν η συνολική μετάφραση της Οδύσσειας του Ομήρου. Εκδόθηκε σε έναν μνημειώδη και καλαίσθητο τόμο στις αρχές του 2017, με τη νεοελληνική απόδοση τυπωμένη αντικριστά προς το αρχαίο κείμενο. Συγχρόνως κυκλοφόρησαν τρεις τόμοι μικρότερου σχήματος, υπό τον γενικό τίτλο Ανθολόγιο Οδύσσειας, με επιλογή των πιο καίριων και χαρακτηριστικών αποσπασμάτων του έπους, που απαρτίζουν όλα μαζί τον βασικό καμβά της αφήγησης. Αυτά συνοδεύονται από εκτεταμένα σχόλια σχετικά με την ένταξή τους στο σχέδιο του έργου, την επική τεχνοτροπία και την αφηγηματική τους τεχνική. Επισημάνθηκε τότε από την κριτική ότι το κομψό και εύχρηστο Ανθολόγιο θα μπορούσε να χρησιμεύσει ως ιδεώδες βοήθημα για τη διδασκαλία του ομηρικού έπους στην εκπαίδευση. Όχι ότι νοιάστηκαν ποτέ να το αξιοποιήσουν με τέτοιον τρόπο η ελληνική πολιτεία και οι εκπαιδευτικές της ηγεσίες. Έχει ειπωθεί πολλές φορές ότι οι άνθρωποι χωρίζονται από γεννησιμιού τους σε δύο κατηγορίες: είτε πλατωνικοί είτε αριστοτελικοί. Μια άλλη διάκριση, που μου αρέσει να κάνω, βασίζεται στα δύο μεγάλα έπη του Ομήρου: όλοι μας γεννιόμαστε είτε Ιλιαδικοί είτε Οδυσσειακοί. Ο Μανόλης Χατζηγιακουμής ήταν ασφαλώς Οδυσσειακός, όπως άλλωστε οι πιο πολλοί από τους κορυφαίους ποιητές μας· απόδειξη, μεταξύ άλλων, ο αγαπημένος του Σολωμός, καθότι ο Κρητικός (δηλαδή η «Οδύσσεια» του Σολωμού) σώζεται σε πολύ αρτιότερη κατάσταση από ό,τι οι Ελεύθεροι Πολιορκημένοι (τρόπον τινά, η «Ιλιάδα» του). Ο Χατζηγιακουμής δούλεψε τη μετάφραση του ομηρικού έπους για πολλά χρόνια, σε δύο κυρίως περιόδους ανάμεσα στο 1992 και στο 2016. Δεν μπορούμε να μην αναλογιστούμε ότι η ενασχόληση με αυτήν την ανεξάντλητη πηγή γνήσιας ελληνικής πνευματικότητας θα του προσέφερε στήριξη και παρηγοριά, κατά τις δυόμισι δεκαετίες που οριοθέτησαν πρώτα την επίπλαστη ακμή και έπειτα την επώδυνη σήψη του ευρωπαϊκού μας ονείρου. Η μάγισσα Κίρκη. Πίνακας της Αμερικανίδας ζωγράφου Άλις Πάικ Μπάρνεϋ (1857-1931). Μουσείο Αμερικανικής Τέχνης, Ινστιτούτο Σμιθσόνιαν, Ουάσιγκτον. Στην Οδύσσεια του Χατζηγιακουμή αφιερώθηκε ειδικό τεύχος της Athens Review, τον Μάιο του 2017, με μια σειρά κριτικών άρθρων όπου αποτιμήθηκε η μεταφραστική ποιητική της. Ιδίως ο καθηγητής Χριστόφορος Χαραλαμπάκης προσέφερε περισπούδαστη ανάλυση των γλωσσικών χαρακτηριστικών και των υφολογικών επιλογών του μεταφράσματος. Ακόμη, συνέκρινε αντιπροσωπευτικά χωρία του με παλαιότερες ποιητικές αποδόσεις του έπους στα νέα ελληνικά, και πρόβαλε την ιδιοσυστασία του κειμένου του Χατζηγιακουμή και τη σημασία του εν γένει εντός της ενδογλωσσικής μεταφραστικής γραμματείας μας. Το δοκίμιο του καθηγητή Δημήτρη Δημηρούλη, από την άλλη πλευρά, αντιπροσωπεύει την πολύτιμη ματιά του μορφωμένου αναγνώστη (ή υπερ-αναγνώστη), που δεν είναι κλασικός φιλόλογος ή ειδικός γλωσσολόγος αλλά προσεγγίζει τα κείμενα με οξύ λογοτεχνικό αισθητήριο και μεγάλο γραμματολογικό οπλισμό. Οι βασικές αρχές και οι στόχοι της εργασίας του Χατζηγιακουμή αναδεικνύονται προσφυώς από τις κριτικές αυτές αναλύσεις, σε συνδυασμό με τις δηλώσεις του ίδιου του μεταφραστή στην εισαγωγή του τόμου του. Όποιος καταπιάνεται να μεταγλωττίσει το αρχαίο επικό κείμενο, έχει να αντιμετωπίσει πρωταρχικά το ζήτημα της επιλογής του ύφους. Η γλώσσα των ομηρικών επών είναι κατασκεύασμα της τέχνης το οποίο ποτέ δεν μιλήθηκε ζωντανά: ένα έντεχνο και καλοδουλεμένο αμάλγαμα από διαφορετικές διαλεκτικές ποικιλίες, πανάρχαια γλωσσικά απολιθώματα και λογοτύπους που χάνονται στο βάθος του χρόνου, σύνθετες λεξιλογικές επινοήσεις και περίτεχνα στολίδια του λόγου. Από την άλλη πλευρά, αυτή η περίπλοκη κατασκευή δεν αποτελεί προσωπικό δημιούργημα ενός και μόνο συγγραφέα· δεν είναι τεχνητό όργανο της λογοτεχνικής γραφής, σαν τις πλαστές εργαστηριακές γλώσσες του Τζόυς, του Ραιμόν Κενώ, του Άντονυ Μπέρτζες και άλλων πειραματικών μοντερνιστών. Αντιθέτως, το ομηρικό ιδίωμα εδράζεται σε μακραίωνη ποιητική παράδοση, η οποία καλλιεργήθηκε από γενιές αοιδών και οι ρίζες της ανάγονται στη μυκηναϊκή περίοδο. Στη σημερινή ποιητική πρακτική δεν υπάρχει τίποτε ανάλογο, ούτε στα ελληνικά ούτε σε άλλη γλώσσα του δυτικού κόσμου. Κατά συνέπεια, κάθε μεταφραστής του ομηρικού έπους πρέπει εξαρχής να αποφασίσει για το ιδίωμα και το ύφος στο οποίο θα συντάξει το μετάφρασμά του. Στη μακρά ιστορία των ποιητικών αποδόσεων του Ομήρου, η οποία εκτείνεται από την αρχαϊκή Ρώμη ώς την εποχή του μεταμοντέρνου, έχουν γίνει χίλιες δυο διαφορετικές επιλογές από αυτήν την άποψη. Ο μεταφραστής μπορεί να χρησιμοποιήσει τη γλώσσα του δημοτικού τραγουδιού ή της κρητικής μαντινάδας, ή πάλι να προκρίνει το σύγχρονο ποιητικό ύφος του Σεφέρη και του Ελύτη. Μπορεί να αποδώσει το έπος στα ομοιοκατάληκτα ιαμβικά πεντάμετρα της αγγλικής Παλινόρθωσης (όπως ο Αλεξάντερ Πόουπ), ή σε μακροσκελείς στίχους που απηχούν τους ρυθμούς της παλαιάς αγγλοσαξονικής σάγκας (όπως ο Ρίτσμοντ Λάττιμορ και ο Ρόμπερτ Φαίηγκλς), ή σε ωραία βικτωριανή πρόζα (όπως ο Λώρενς της Αραβίας, που καταπιάστηκε και αυτός με το έργο). Εντέλει, δεν έχει τόση σημασία ποια ποιητική ιδιόλεκτο θα προτιμήσει κανείς, καθότι καμία δεν προσεγγίζει, εκ των πραγμάτων, το ανεπανάληπτο ομηρικό γλωσσικό όργανο, και κάθε εκλογή είναι αυθαίρετη. Όμως είναι σημαντικό να χρησιμοποιηθούν γλώσσα και ύφος που να απηχούν ευδιάκριτα κάποια καθιερωμένη λογοτεχνική παράδοση. Μόνο έτσι θα αποκομίσει ο αναγνώστης την πολύτιμη αίσθηση ότι το κείμενο που διαβάζει ανήκει σε μεγάλη και ισχυρή γραμματειακή αλυσίδα, ότι δεν είναι προϊόν της στιγμής και ανάγνωσμα ες το παραχρήμα αλλά μετάλλευμα βγαλμένο από τα έγκατα του ποιητικού χρόνου. Στη δική του απόδοση ο Μανόλης Χατζηγιακουμής επιδίωξε να συγκροτήσει λόγο καλλιεργημένο που να απηχεί την αμεσότητα της νεοελληνικής κοινωνικής εμπειρίας και τη ζωντάνια της προφορικότητας, αλλά συγχρόνως να ανταποκρίνεται στο σύγχρονο ποιητικό μας αίσθημα και στην αναγνωστική ευαισθησία του μορφωμένου κοινού. Δεν μπλέχτηκε στο ψευδοδίλημμα μεταξύ «φιλολογικής» και «λογοτεχνικής» μετάφρασης. Είναι όμως εμφανής, σε όλη την έκταση της εργασίας του, η έγνοια του φιλολόγου και του δασκάλου για την ανταπόκριση προς το αρχαίο κείμενο. Οι στίχοι του ομηρικού έπους και της νεοελληνικής απόδοσης αντιστοιχίζονται μεταξύ τους ένας προς έναν, και η μετάφραση ακολουθεί ως επί το πλείστον τη φραστική ροή του επικού πρωτοτύπου. Ο Χατζηγιακουμής στόχευσε να παραγάγει κείμενο που να μπορεί να λειτουργήσει ως αυτόνομο ανάγνωσμα, αλλά νοιαζόταν επίσης να μην κόψει τις γέφυρες προς το μνημείο του αρχαίου λόγου. Ο ιδεώδης αποδέκτης της μετάφρασής του είναι κάποιος που θα την χαρεί σαν ποίημα και έργο ζωντανής ομιλητικής δημιουργίας, αλλά θα την εκμεταλλευτεί επίσης για να προσεγγίσει το πρωτότυπο έπος. Ο Τζόυς, για τον δικό του Οδυσσέα, οραματίστηκε έναν ιδανικό αναγνώστη που πάσχει από την ιδανική αϋπνία. Ο ιδανικός αναγνώστης του Χατζηγιακουμή θα μοιράσει ανάλογα τον χρόνο του: το πρωί ή το απομεσήμερο θα αφεθεί στη νεοελληνική διήγηση, αλλά στις ώρες της νυχτερινής αγρύπνιας θα αποτολμήσει την κατάδυση στα αρχαία της θεμέλια. Εκείνο που εντυπωσιάζει μεμιάς σε αυτή τη μετάφραση της Οδύσσειας είναι ο ανενδοίαστα και δίχως καμία τύψη μικτός χαρακτήρας της, σε όλα τα επίπεδα της έκφρασης. Ο μεταφραστής δεν τρέφει γλωσσικά συμπλέγματα και πουριτανικές ενοχές, δεν αισθάνεται ούτε υπέρμαχος της λογιότητας ούτε καθαρολόγος της δημοτικής. Με απόλυτη ξεγνοιασιά αναμιγνύει αρχαιοπρεπή επίθετα και δημοτικοφανή σύνθετα, δημώδεις τύπους και αρχαΐζουσα μορφολογία· καταφάσκει την απέραντη πολυτυπία της ζωντανής γλώσσας και χρησιμοποιεί πότε το ένα και πότε το άλλο γλωσσικό επίπεδο κατά το δοκούν, ανάλογα με το ύφος ή τον ρυθμό που του χρειάζεται να επιτύχει. Βρίσκεται πολύ μακριά από τον διχασμό σε γλωσσικά στρατόπεδα και τις σχετικές διαμάχες. Δεν είναι «purist», και πιθανώς θα θεωρούσε κάθε αντίληψη περί καθαρότητας της γλώσσας (λόγιας ή δημοτικής) εξίσου επικίνδυνη με τις διαβόητες ιδεολογίες περί καθαρότητας της φυλής. Σε άλλους καιρούς, αυτή η στάση θα προξενούσε εκρήξεις οργής από τις πανεπιστημιακές ελίτ αμφοτέρων των στρατοπέδων, συντηρητικές και προοδευτικές, οι οποίες θα ζητούσαν για τον ασύστολο οπαδό της μίξης την τιμωρία του Ιωάννη του Βαπτιστή και του Ροβεσπιέρου. Για τον σημερινό αναγνώστη, εντούτοις, λειτουργεί σαν γλωσσική απενοχοποίηση, με αποτελέσματα λυτρωτικά και απελευθερωτικά. Είναι αίφνης σαν το γλωσσικό ζήτημα να μην υπήρξε ποτέ – όπως είχε οραματιστεί ο Ελύτης, σε κάποιο ποίημά του, έναν κόσμο όπου δεν υπήρξε το προπατορικό αμάρτημα. Οι Λαιστρυγόνες πετούν βράχους και συντρίβουν τα πλοία του Οδυσσέα. Σχέδιο άγνωστου καλλιτέχνη, περ. 1500-1640. Rijksmuseum, Άμστερνταμ. Οι ιδιοτυπίες της μετάφρασης οι οποίες ενδέχεται να ξενίσουν τον αναγνώστη, τουλάχιστον κατ’ αρχάς, είναι δύο. Αφενός η χρήση λεξιλογικών στοιχείων, ιδίως σύνθετων όρων και τυπικών επιθέτων, που έχουν ληφθεί αυτούσια από το ομηρικό κείμενο, δίχως να έχουν άλλως παρουσία στη νεοελληνική γλώσσα και στον ποιητικό μας κανόνα. Έτσι διαβάζουμε, διάσπαρτες μέσα στους μεταφρασμένους στίχους, εκφράσεις όπως «ο ενοσίχθων Ποσειδών», «η Γλαυκώπιδα», «λιοντάρι ορεσίτροφο», «βέλη στονόεντα», «η αργυρόπους Θέτιδα». Ασφαλώς δεν πρόκειται για καινοφανή πρακτική. Σε διάφορες νεοελληνικές ενδογλωσσικές μεταφράσεις παρεισάγονται σποραδικά αρχαιόγλωσσα απολιθώματα, με ποικίλα αισθητικά αποτελέσματα, από την καλόγουστη λογιότητα έως την μεταμοντέρνα εκζήτηση. Στην Οδύσσεια του Χατζηγιακουμή αυτά τα κατάλοιπα μιας αλλοτινής ποιητικής έκφρασης χαρίζουν ένα είδος αρχαϊκής επικής πατίνας στον λόγο. Η εκμετάλλευσή τους, ούτως ή άλλως, είναι μετρημένη και χωρίς υπερβολές. Τα αρχαιοπρεπή λεξήματα αποτελούν μία μόνο από τις πολλαπλές εναλλακτικές που μεταχειρίζεται ο μεταφραστής για να αντιμετωπίσει το ακανθώδες υφολογικό πρόβλημα των ομηρικών κοσμητικών επιθέτων. Δεν υπάρχει πάγια και αποκλειστική λύση που να μπορεί να εφαρμοστεί επιτυχώς σε όλες τις περιπτώσεις για την απόδοση αυτού του στυλιζαρισμένου ποιητικού λεξιλογίου. Ο Χατζηγιακουμής, πολύ ορθά, επιλέγει πάλι την πολλαπλότητα, την ποικιλία, την πρόκριση διαφορετικών μέσων ανάλογα με τα συμφραζόμενα και τον εκάστοτε κυματισμό της φράσης. Πότε διατηρεί τα αρχαιόγλωσσα επίθετα, πότε τα αναπτύσσει σε περιφράσεις, πότε τα αντικαθιστά με δικά του, νεοπαγή ποιητικά σύνθετα – και αυτά, με τη σειρά τους, άλλοτε είναι χαλκευμένα στο εργαστήριο της δόκιμης τέχνης («πλοία ερυθρόπρωρα», «των δορυμάχων Δαναών», «μεγαπύθμενη θάλασσα») και άλλοτε μοιάζουν να βγαίνουν από τα σπλάχνα της δημοτικής παράδοσης («την κυματούσα θάλασσα»). Όταν συσσωρεύονται πολλοί αρχαιόγλωσσοι ή λόγιοι τύποι στο ίδιο χωρίο, κατά κανόνα εξυπηρετούν ειδικό υφολογικό σκοπό, όπως π.χ. να ενισχύσουν τη βαρύτητα και επισημότητα του όρκου της Καλυψώς (ε 184-187): Την ώρα αυτή ας είναι μάρτυρες η γη κι ο ουρανός ο απέραντος άνωθεν και το κατερχόμενον ύδωρ της Στυγός, που είναι όρκος άκρως φοβερός και μέγιστος για τους μακάριους θεούς, ότι δεν έχω κατά νουν για σένα άλλην ολέθρια συμφορά. Ανάλογα εξυψώνεται με αρχαιοπρέπεια η ποιητική έκφραση στην κρίσιμη προσευχή του Οδυσσέα προς τον καλλίρροο ποταμό της ακρογιαλιάς, όπου ο θαλασσοδαρμένος ήρωας ελπίζει να βρει καταφύγιο (ε 445-450): «Επάκουσον, άναξ, όποιος κι αν είσαι· σε σένα έχω έλθει τον άξιο ικεσίας ... στο δικό σου ρεύμα και στα δικά σου γόνατα προσπίπτω πολλά μοχθήσας». Η δεύτερη ιδιοτυπία είναι το μοναδικό χαρακτηριστικό της μετάφρασης αυτής το οποίο προσωπικά, ως αναγνώστης, δυσκολεύομαι να χωνέψω. Εννοώ τη συνειδητή και συστηματική τάση του μεταφραστή να ακολουθεί τη συντακτική δομή και τη ροή της διατύπωσης του αρχαίου κειμένου, να αναπαράγει όσο γίνεται πιστότερα τη σειρά των όρων του ομηρικού πρωτοτύπου. Καθώς η φυσική διάταξη της φράσης είναι διαφορετική στα νέα ελληνικά, η προσήλωση στις αρχαίες ακολουθίες λέξεων δίνει μερικές φορές αποτέλεσμα δύσκαμπτο και αφήνει ανοίκεια εντύπωση. Παράδειγμα η ακόλουθη τυπική περιγραφή της προετοιμασίας του δείπνου (α 136-140 κ.α.): Και η αμφίπολος νερό φέρνοντας για τα χέρια σε μια κανάτα ωραία και χρυσή έχυνε, πάνω από αργυρή λεκάνη, για να πλυθούν· και άπλωσε κοντά τραπέζι σκαλιστό. Και η σεβάσμια οικονόμος φέρνοντας παράθεσε ψωμί, φαγώσιμα πολλά προσθέτοντας με προθυμία από τα ευρισκόμενα. Πρέπει πάντως να τονιστεί ότι η αίσθηση της τραχύτητας και της δυσκαμψίας αμβλύνεται κατά πολύ αν επιχειρήσει κανείς να πει και να ακούσει τους στίχους φωναχτά. Στην προφορική απαγγελία η ασυνήθιστη σειρά των λέξεων και τα επικά υπερβατά προσλαμβάνονται καλύτερα και γίνονται ευκολότερα αποδεκτά από το ποιητικό αυτί. Είναι κάτι που πρέπει να το έχει κατά νουν ο αναγνώστης: η μετάφραση του Μανόλη Χατζηγιακουμή είναι λόγος εκφωνητικός και ραψωδούμενος, καμωμένος πιο πολύ για προφορική επιτέλεση παρά για να την παρακολουθεί κανείς με τα μάτια στο χαρτί. Το κείμενο κερδίζει αν το διαβάζει κανείς δυνατά, ή τουλάχιστον αν το φανταστεί να αντηχεί στο εσωτερικό ηχείο του μυαλού. Στις καλύτερες στιγμές του, όταν ο λόγος χύνεται αβίαστα στη φυσική ροή του και τα γλωσσικά υλικά πειθαρχούν στο ποιητικό όραμα, ο μεταφραστής πετυχαίνει εντυπωσιακά αποτελέσματα δύναμης και συγκίνησης. Παράδειγμα η γεμάτη ένταση και αγωνία περιγραφή του φοβερού ναυαγίου, όπου χάνονται όλοι οι σύντροφοι (μ 405-419): Τότε λοιπόν σύννεφα μαύρα συσσώρευσε ο Κρονίων πάνω από το κοίλο πλοίο κι όλο σκοτείνιασε το πέλαγος. Κι αυτό για ώρα πολλή δύσκολα προχωρούσε· γιατί αμέσως ξέσπασε συρίζοντας ο Ζέφυρος, μ’ ανεμοθύελλα και ταραχή μεγάλη, τα δυο σχοινιά του ιστού η ορμή έκοψε του ανέμου, έπεσε προς τα πίσω ο ιστός, κι όλα τα σύνεργα του πλοίου μέσα στ’ αμπάρι παρασύρθηκαν από τ’ απόνερα· στην πρύμνη επάνω χτύπησεν ο ιστός τον κυβερνήτη κατακέφαλα, κι όλα τα κόκκαλα ταυτόχρονα της κεφαλής του σύντριψε· κι αυτός με δύτη όμοιος απ’ το κατάστρωμα έπεσε, και τα οστά εγκατέλειψε η αγέρωχη ψυχή. Την ίδια ώρα βρόντησε ο Δίας και πάνω στο πλοίο έριξε κεραυνό· κι αυτό ολόκληρο επιτόπου στριφογύρισε καθώς από τον κεραυνό κτυπήθηκε του Δία, και μέσα γέμισε από θειάφι· κι από το πλοίο έξω έπεσαν οι σύντροφοι. Οι οποίοι όμοιοι με κουρούνες γύρω στο μελανόχρωμο καράβι από τα κύματα φερόντουσαν – και ο θεός τούς στέρησε το νόστο. Ιδού και η συγκινητική υποδοχή του Τηλέμαχου από τον χοιροβοσκό Εύμαιο, μια στιγμή γνήσιου αισθήματος μέσα στο ταπεινό σκηνικό της χωριάτικης καλύβας (π 11-24): Δεν είχε ο λόγος του ακόμη τελειώσει, όταν ο γιος του ο αγαπημένος στάθηκε στην πόρτα. Έκθαμβος πάνω πετάχτηκε ο χοιροβοσκός, κι από τα χέρια του έπεσαν τα κιούπια, με τα οποία ασχολούνταν, αυτά που συγκερνούσε το λαμπροκόκκινο κρασί. Ήρθεν απέναντι στον άνακτα, και στο κεφάλι έσκυψε και τον φίλησε, στα δυο ωραία του μάτια, στα δυο επίσης χέρια· και δάκρυ θαλερό στο πρόσωπό του κύλησε. Κι όπως πατέρας στοργικός το γιο του μ’ αγάπη υποδέχεται, που από χώρα μακρυνή έχει γυρίσει τη δέκατη χρονιά, στερνός μονάκριβος, για τον οποίο βάσανα πολλά έχει περάσει, έτσι την ώρα εκείνη τον θείο στη μορφή Τηλέμαχο ο θεϊκός χοιροβοσκός σφιχταγγαλιάζοντας φιλούσε, σαν νά ’χε από θάνατο γλιτώσει· κι ολοφυρόμενος έλεγε λόγια που πετούν στον άνεμο· «Ήρθες, Τηλέμαχε, γλυκό μου φως; εγώ έλεγα πια δεν θα σε δω, αφότου για την Πύλο με πλοίο έφυγες...».Η Οδύσσεια θα μεταφράζεται και θα ξαναμεταφράζεται για όσο ακόμη θα μιλάμε και θα διαβάζουμε τα ελληνικά, και κάθε μεταφραστής θα μεταγγίζει το δικό του αίμα στο είδωλο του αρχαίου αοιδού για να το κάνει να ζωντανέψει. Η απόδοση του Πολυλά ήταν το έργο ενός ποιητή, όπως ήταν και εκείνη των Καζαντζάκη και Κακριδή, με όλη την ξεπερασμένη πια ποιητική της. Η μετάφραση του Μαρωνίτη ήταν μάλλον το πόνημα ενός ανθρώπου ο οποίος θα ήθελε πολύ να ήταν ποιητής. Το κείμενο του Μανόλη Χατζηγιακουμή, από την άλλη, είναι δημιουργία όχι ενός ποιητή αλλά πρωτίστως ενός δασκάλου. Ο αναγνώστης αισθάνεται να έχει μπροστά του έναν εξηγητή του ομηρικού έπους, ο οποίος μεταφράζει το κείμενο για το κοινό του σε ρέοντα προφορικό λόγο, για να τους κάνει να το καταλάβουν και να το εκτιμήσουν καλά. Αυτός ο μεταφραστής-εξηγητής ακολουθεί εν γένει τη ροή και τη δομή των επικών στίχων, ενστερνίζεται τον εσωτερικό ρυθμό τους, αλλά το κάνει ελεύθερα, με κάτι από το στοιχείο της αυθορμησίας και της τυχαιότητας που ενέχει πάντοτε η προφορική, αυτοσχέδια ερμηνεία του κειμένου μπροστά σε ζωντανό ακροατήριο. Κοντολογίς, στη μετάφραση αυτή συναντιούνται ο ραψωδός και ο φιλόλογος καθηγητής, ο οποίος εξηγεί το έργο λέξη προς λέξη από την έδρα για τους πιστούς μαθητές του. Ίσως για αυτόν τον λόγο η συμβολή του Μανόλη Χατζηγιακουμή έχει τη μεγαλύτερη ανταπόκριση και επιτυχία μεταξύ εκείνων που θέλουν πραγματικά να μαθητεύσουν στην ποίηση του Ομήρου. Όχι να την απαγγέλλουν σε δημόσιες εκδηλώσεις, να την παραθέτουν σε λογοτεχνικά δοκίμια ή να την παίζουν στα θέατρα, αλλά να την σπουδάζουν προσεκτικά και με αφοσίωση, με την αγάπη του μοναχικού νυχτερινού αναγνώστη, σαν ένα δώρο που μας άφησαν οι ώρες και οι αιώνες.

Σύνδεση