Οι πρώτες αγγλικές βιβλιοκρισίες της «Πάπισσας Ιωάννας» του Ροΐδη

Στις 15 Μαΐου 1871, σε επιστολή του προς τον Κ. Τριανταφύλλη[1], ο Εμμανουήλ Ροΐδης αναφέρει για την Πάπισσα Ιωάννα του: «Το έργον μου μετεφράσθη ήδη εις την Δανικήν γλώσσαν υπό του ιερέως της A.M. του βασιλέως Hansen, και αγγλιστί εν μέρει εν τη Επιθεωρήσει του Σαββάτου Saturday Review». Η πληροφόρησή του αυτή είναι όμως λανθασμένη. Η σχετική αναφορά στο περιοδικό του Λονδίνου Saturday Review είναι στην πραγματικότητα μια ανυπόγραφη εκτενής βιβλιοκρισία της Πάπισσας Ιωάννας[2] στις 19 Σεπτεμβρίου 1868, στην οποία απαντούν μεταφρασμένα μόνο δύο παραθέματα από την Πάπισσα, και η οποία παρατίθεται παρακάτω: ΠΑΠΙΣΣΑ ΙΩΑΝΝΑ [Η Πάπισσα Ιωάννα. Μεσαιωνική Μελέτη. Υπό Ε. Δ. Ροΐδου. Εν Αθήναις, αωξς΄] Ο κ. Ροΐδης θεώρησε σκόπιμο να επιστήσει την ιδιαίτερη προσοχή των συμπατριωτισσών του στην εποικοδομητική ιστορία της Πάπισσας Ιωάννας. Η γένεση του βιβλίου του είναι σχεδόν εξίσου παράξενη με εκείνη της ηρωίδας του. Μεγάλο μέρος της παιδικής και νεανικής του ηλικίας, όπως φαίνεται, το πέρασε στην Ιταλία, όπου μεγάλωσε με έναν σεβασμό για την παπική αξιοπρέπεια και το παπικό αξίωμα που θα μπορούσε να ικανοποιήσει αρκετά τον Αρχιεπίσκοπο Μάννινγκ. Με αυτή τη διανοητική διάθεση δεν ήταν πιθανό να αισθανθεί πολύ ζωηρή συμπάθεια για το λαϊκό κίνημα που αναστάτωσε τα ηπειρωτικά έθνη το 1848· και, κατά τον επακόλουθο αποκλεισμό της Γένουας από τον Βίκτωρα Εμμανουήλ, οι φίλοι με τους οποίους διέμεινε «βρήκαν καταφύγιο από τη σιδερένια βροχή των βλημάτων και των οβίδων στο μέρος όπου φυλάσσονται τα πιο εύθραυστα απ’ όλα τα δοχεία – το κελάρι του κρασιού». Μια ετερόκλιτη παρέα είχε συγκεντρωθεί εδώ, και ο σκοτεινός θόλος αντηχούσε από τις επικλήσεις προς την Παναγία και τους Αγίους από δικαστές και ψαράδες, κόμισσες και καπνοδοχοκαθαριστές, στριμωγμένους ανάμεσα σε μπουκάλια και βάζα, σκόρδα και αποξηραμένα σύκα. Αλλά οι ώρες καθώς περνούσαν έφερναν σταδιακά μαζί τους κάποιο αίσθημα ασφάλειας, και κάθε άλλη συζήτηση σιώπησε όταν ο ηγούμενος του Αγίου Ματθαίου και ο εκδότης της Εφημερίδας της Γένουας, αντιμέτωποι από τις κορυφές δύο βαρελιών, βυθίστηκαν σε μια διαμάχη για την ελευθερία και τη μοναρχία, την πρόοδο και τον παπισμό. Στους ηχηρούς ισχυρισμούς του ηγουμένου ότι υπέφεραν υπό θεία κρίση για αμαρτίες κατά του Πάπα και της Εκκλησίας, ο δημοσιογράφος απάντησε με το να παρατάξει όσα περιστατικά μπορούσε να του προσφέρει η μνήμη του από το σκανδαλώδες χρονικό της Ρώμης. Τα αδικήματα του Σιλβέστρου Γ΄ και του Στεφάνου ΣΤ΄, του Ιουλίου Γ΄ και του Ιωάννη ΙΒ΄ δεν ξεχάστηκαν, αλλά το ρεσιτάλ έφτασε στην αποκορύφωσή του με την ιστορία της Πάπισσας που πέθανε ντροπιασμένη μπροστά στα μάτια όλου του λαού. Η συνθηκολόγηση της πόλης τους άφησε σύντομα ελεύθερους να βγουν από το κελάρι· αλλά παρ’ όλο που οι άλλες περιστάσεις της παραμονής του σε αυτήν ξεθώριασαν σύντομα από τη μνήμη του, δεν μπορούσε να ξεχάσει την Πάπισσα Ιωάννα: Το παράδοξον της σκηνής, εν η ήκουσα περί αυτής, το αλλόκοτον του ρήτορος σχήμα, το υπόγειον, ο τρόμος, η επάνω σφαγή, πάντα ταύτα καθίστων την εικόνα εκείνην ανεξάλειπτον εν τη καρδία μου ως τα ίχνη του Σωτήρος εν τω βράχω της Ιουδαίας. Μάταια, ωστόσο, προσπάθησε να μάθει περισσότερα γι’ αυτήν από τους μοναχούς ή τους χωριάτες της Ιταλίας· και η περιέργεια που είχε ξυπνήσει με αυτόν τον τρόπο είχε σχεδόν σβήσει όταν βρέθηκε μερικά χρόνια αργότερα σε ένα μέρος της βιβλιοθήκης του Βερολίνου όπου είχαν καταχωνιαστεί απρόσεκτα κάποια μουχλιασμένα χειρόγραφα του Μεσαίωνα. Με τη βοήθεια αυτών των βιβλίων και κάποιων άλλων που βρήκε στην Αθήνα, ο κ. Ροΐδης κατάφερε τελικά να συγχυσθεί και να περιπλακεί πλήρως. Συσσωρεύοντας επιμελώς όλα όσα μπορούσε να συγκεντρώσει σχετικά με το θέμα, πείστηκε σταδιακά ότι ένα πλήθος μαρτύρων πρέπει να είναι αξιόπιστο. Για την ύπαρξη της Ιωάννας και για τη θητεία της στην παπική έδρα έχει βαθύτατη βεβαιότητα, και από συμπόνια για τους αναγνώστες του –οι οποίοι πρέπει, όπως ισχυρίζεται, να πιστέψουν, εκτός αν είναι εσκεμμένα τυφλοί– αναλαμβάνει ν’ αποδείξει, πρώτον, ότι δεν υπάρχει τίποτα εγγενώς απίστευτο στην ιστορία αυτή και, δεύτερον, ότι τα γεγονότα δηλώνονται από τόσο πολλά χρονικά και έγγραφα ώστε να μην αφήνουν περιθώρια για τον παραμικρό σκεπτικισμό. Παρά, όμως, αυτές τις ανεπιφύλακτες προτάσεις, δεν είναι αρκετά εύκολο να καταλάβει κανείς σε ποιο βαθμό ο κ. Ροΐδης πιστεύει στο είδωλό του. Άλλοτε μιλάει για γεγονότα και για τις αποδείξεις των γεγονότων· άλλοτε μας λέει ότι ο μόνος σκοπός του στη συγγραφή ήταν να διασκεδάσει, «και να χαρεί για λίγο»· άλλοτε τοποθετεί την αφήγησή του στο ίδιο επίπεδο με εκείνη του Ιβανόη (Προοίμιο i), δηλώνοντας ωστόσο (όπως είναι αρκετά πιθανό) ότι έχει κάποια γραπτή πηγή για σχεδόν κάθε φράση και λέξη του βιβλίου του. Αλλά ο ζήλος του για τον ιστορικό χαρακτήρα της Πάπισσας Ιωάννας δεν τύφλωσε τα μάτια του όσον αφορά τις λαϊκές προτιμήσεις των Ελλήνων, ή, εδώ που τα λέμε, ακόμη και των Άγγλων αναγνωστών. Για τους περισσότερους ανθρώπους η ιστορική διερεύνηση θα ήταν, το ήξερε, στεγνή και δυσάρεστη. Γι’ αυτό και περιόρισε διακριτικά αυτή τη συζήτηση σε μια εισαγωγή μέτριας έκτασης, ενώ οι περιπέτειες της ηρωίδας του τίθενται σε μια μορφή που ελπίζει ότι μπορεί να καταφέρει να αφυπνίσει τους Έλληνες αναγνώστες από τη συνήθη απάθειά τους. Για την αφήγηση αυτή, είτε πρόκειται για ιστορία είτε για αισθησιακό ρομάντζο, δεν θα πούμε παρά ελάχιστα. Αν έχει σχεδιαστεί ως απεικόνιση της ζωής και της ηθικής του Μεσαίωνα, όπως ο Χαρικλής και ο Γάλλος του Μπέκερ[3] προορίζονταν να απεικονίσουν τη ζωή της αρχαίας Ελλάδας και της Ρώμης, δύσκολα μπορούμε να αποφύγουμε την παραδοχή ότι η Ευρώπη δεν είχε κερδίσει πολλά από τη μετάβαση από τον ειδωλολατρία στον χριστιανισμό. Σε κάθε περίπτωση, αν το έργο είναι ένα από αυτά που οι Αθηναίοι γονείς θα επέτρεπαν στα παιδιά τους να διαβάσουν κατά βούληση, πρέπει να αρκεστούμε στην παρατήρηση ότι το πρότυπο του αττικού γούστου και συναισθήματος πρέπει να είναι πολύ διαφορετικό από το δικό μας, και ότι οι Γερμανοί λόγιοι για τους οποίους ο κ. Ροΐδης παραπονιέται ότι μετατρέπουν τα γεγονότα των Ευαγγελίων σε μύθους, δεν χρησιμοποιούν, όπως ο κ. Ροΐδης, τα γραπτά αυτά ως αποθήκη αστείων ή ως μια σειρά από παραμύθια, τα οποία μπορούν να χρησιμεύσουν για να δώσουν ζωντάνια σε μια αφήγηση που δεν διαφέρει από εκείνη του ομηρικού ύμνου στην «Αφροδίτη». Ο κ. Ροΐδης δεν στερείται του χαρίσματος του λόγου, αλλά αν σκοπός του ήταν να εξυψώσει την αγνότητα και την αρετή που δηλώνει ότι εκτιμά, δεν τα κατάφερε απόλυτα. Το θέμα των διπλών μοναστηριών είναι ένα θέμα που θα πρέπει να αντιμετωπιστεί εν συντομία και να απορριφθεί. Ο κ. Ροΐδης το έχει κάνει ένα μανταλάκι για να κρεμάσει την αφήγηση ενός ονείρου που δόθηκε στην Ιωάννα, όταν αυτή βρέθηκε μόνη της και αναγκάστηκε να επιλέξει ανάμεσα στο μοναστήρι και τον κόσμο. Η Αγία Ίδα και η Αγία Λιόββα, η σύζυγος και η μοναχή, συζητούν για τα πλεονεκτήματα των διαφόρων κλίσεών τους, όπως η Αρετή και η Κακία κάνουν αντίστοιχα τα διαβήματά τους στον νεαρό Ηρακλή στον απολογισμό του Προδίκου. Όμως το πνεύμα του ονείρου έχει αλλάξει κατά πολύ, και η μοναχή διαφέρει από τη σύζυγο μόνο ως προσκαλούσα σε μεγαλύτερη πολυτέλεια και παραλυσία μέσα στην αδιατάρακτη ησυχία του μοναστηριακού κελιού. Η δειλία των νεαρών μοναχών ξεπερνιέται από τη συγκατάβαση με την οποία οι μοναχές χωρίζουν τις χρυσές μπούκλες τους και τυπώνουν φιλιά στο μέτωπό τους, ενώ αποσπάσματα από το Άσμα του Σολομώντα, απαλά εκφωνημένα από ροδαλόχρωμα χείλη, ολοκληρώνουν την αγωγή που συνιστά η αγιασμένη ανιψιά του Αποστόλου της Γερμανίας. Η Ιωάννα εκμεταλλεύεται την πρώτη ευκαιρία για να ακολουθήσει αυτές τις οδηγίες, και η επίμονη αφοσίωση και η αυτοθυσία του Φρουμέντιου, του οποίου η αγάπη εξαίρεται για τον χαρακτήρα της όσο περνούν τα χρόνια, δεν θα επικριθεί ιδιαίτερα από εκείνους που μπορεί να πιστεύουν ότι η φύση δεν μπορεί να παραμεριστεί με ένα δίκρανο. Αλλά ο συνηθισμένος μύθος απομακρύνει τον Φρουμέντιο λόγω του θανάτου του πριν η Ιωάννα κάνει την εμφάνισή της στη Ρώμη και θέσει τα θεμέλια της δημοτικότητας που θα την οδηγήσει στον παπικό θρόνο. Ο κ. Ροΐδης δεν το βελτίωσε αυτό με το να κάνει την ηρωίδα του να παίξει το ρόλο του Θησέα στην Αριάδνη. Κατά τη διάρκεια της παραμονής τους στην Αθήνα η Ιωάννα καταλήγει στο συμπέρασμα ότι ένας εραστής τόσο σωστός στις αντιλήψεις του όσο ο Φρουμέντιος μπορεί να αποτελέσει μεγάλο εμπόδιο στην πορεία της θεολογικής της καριέρας· και κατά συνέπεια, χωρίς τον παραμικρό δισταγμό, τον νανουρίζει με τα χάδια της κατά τη διάρκεια της νύχτας, αφήνοντάς τον ν’ ανακαλύψει την προδοσία της το πρωί. Ούτε η συνέχεια είναι καλύτερη, όταν η προτίμηση της Ιωάννας για τον Φλώρο γίνεται αιτία για την ξαφνική παραμέληση των καθηκόντων του παπικού αξιώματος, τα οποία μέχρι τότε εκτελούσε με υποδειγματική επιμέλεια. Αν ο κοινός μύθος την κατηγορεί απλώς για το αμάρτημα της ακράτειας, φαίνεται περιττό να προσθέσει κανείς στο βάρος αυτό αποδίδοντάς της μια πορεία που σε καμία περίπτωση δεν ακολουθεί τον δρόμο της αιτίας και του αποτελέσματος. Για την αφήγηση, γενικά, μπορεί να ειπωθεί ότι ο κ. Ροΐδης κάνει πλάκα με τα πάντα. Ο μοναχός που κατοικούσε στις όχθες του Μάιν, πλέκοντας εγκώμια για τους αγίους και καλάθια για τους ψαράδες, μπορεί να μας θυμίζει την κυρία που γύρισε σπίτι της μέσα σε μια πλημμύρα από δάκρυα και σε φορητή άμαξα· και δεν χρειάζεται να ζηλέψουμε τους αναγνώστες μυθιστορημάτων της Αθήνας για την ικανοποίηση που μπορεί να αντλούν από ήπιες απομιμήσεις του κ. Ντίκενς. Αλλά ακόμη και για αυτούς τους αναγνώστες μπορεί να μην είναι πολύ ευεργετικό να μάθουν ότι ο Ύψιστος έχει πάψει εδώ και αιώνες να επιδεικνύει την οργή του με θαύματα, από απόλυτη απελπισία για τη μάταιη χρήση της φωτιάς, της πανώλης και του σεισμού για την αναμόρφωση της ανθρωπότητας. Τίποτα, εν ολίγοις, δεν είναι ιερό στους αστεϊσμούς του κ. Ροΐδη. Ο Φρουμέντιος τιμωρεί μια απόπειρα προσβολής της Ιωάννας, και τα χτυπήματά του πέφτουν στην πλάτη του προσβλητικού μοναχού «ως η μάστιξ του Ιησού επί της ράχεως των εμπορευομένων εις τον Ναόν». Μια ομάδα μεθυσμένων μοναχών σπεύδει σε ένα πανδοχείο που βλέπει από μακριά «ως οι μάγοι προς τον υποδεικνύοντα την φάτνην του Σωτήρος αστέρα». Αν τα μουλάρια και τα γαϊδούρια δέχονται περισσότερες κλωτσιές παρά χάδια, είναι επειδή οι πρόγονοί τους είχαν φάει κάποιο απαγορευμένο κριθάρι στον Παράδεισο. Αλλά, επειδή δεν κάνουμε ανθολόγηση, στρεφόμαστε σε ορισμένα σημεία του βιβλίου που είναι διδακτικά, καθώς δείχνουν τι σκέφτονται οι μορφωμένοι άνθρωποι για ορισμένες πρακτικές και θεσμούς που διατηρούνται ακόμη επιμελώς στη Νοτιοανατολική Ευρώπη. Ο κ. Ροΐδης έχει μεγάλη αντιπάθεια για τους Έλληνες ληστές και έντονη απέχθεια για τα γραπτά του κ. Σούτσου· αλλά η αγανάκτησή του φτάνει στο αποκορύφωμά της όταν πρέπει να μιλήσει για την τελετουργία της Ορθόδοξης Εκκλησίας και τους τονισμούς των ιερέων. Απελευθερωμένος από κάθε δόγμα, εξακολουθεί να προσκολλάται σε μια λειτουργική λατρεία και επιμένει ότι αυτή πρέπει να είναι του είδους που θα κάνει τους ανθρώπους καλύτερους εις πείσμα του εαυτού τους. Ο κ. Ροΐδης βρίσκει το ιδανικό του να υλοποιείται στην τελετουργία της Δυτικής Εκκλησίας. Με απολαυστική απλότητα βρίσκει την ευκαιρία, μιλώντας για τις διχόνοιες μεταξύ Ανατολής και Δύσης, είτε στους καιρούς της Πάπισσας Ιωάννας είτε στους δικούς μας, να μας πει ότι οι Λατίνοι Χριστιανοί έπραξαν σοφά όταν έδιωξαν από το σύστημά τους ό,τι δεν συμβάδιζε με τις τάσεις της εποχής. «Η διάρκεια της λειτουργίας περιωρίσθη εις έν τέταρτον της ώρας, αι νηστείαι είναι υποφερταί, οι ιερείς εξευγενισμένοι, αι εικόνες αυτών ηδύνουσι τους οφθαλμούς και η μουσική κηλεί[4] την ακοήν· ώστε έκαστος δύναται άνευ μεγάλου τινός κόπου ή αηδίας να ήναι καλός χριστιανός». Η αντίστιξη με την Ελληνική Ορθοδοξία είναι φρικτή: Η ακολουθία μας διαρκεί δύο ώρας ως η επί του αγίου Βασιλείου, και ουδείς ακροάται αυτής· οι ιερείς εκλέγονται εκ των περικαθαρμάτων της γης και ουδείς ακούει τας συμβουλάς αυτών· αι νηστείαι αρμόζουσιν εις μεγαλόσχημους καλογήρους, και ουδείς νηστεύει· αι εικόνες είναι τερατόμορφοι και ουδείς ασπάζεται αυτάς, περί δε της εκκλησιαστικής ημών ρινοφωνίας κρίνω περιττόν να είπω τι ενταύθα. Εκ τούτων πάντων συμβαίνει ότι μεταξύ των άλλων χριστιανικών εθνών, μόνοι ημείς, αι ανεπτυγμέναι τουλάχιστον παρ’ ημίν τάξεις, στερούμεθα, δεν λέγω της πίστεως, διότι η στέρησις αύτη κατήντησε γενικόν δυστύχημα, αλλά και πάσης εξωτερικής λατρείας, ήτις, ως ανωτέρω ερρέθη, έχει κακείνη τα καλά της, ενθυμίζουσα εις τον άνθρωπον ότι πλην των σαρκικών υπάρχουσι και άλλαι απολαύσεις. Το κατ’ εμέ οσάκις εγονυπέτησα υπό τους θόλους γοτθικής εκκλησίας, ησπάσθην εικόνα του Ραφαήλου ή έτεινα το ους εις ιεράν του Μοζάρτου ή Ροσσίνη μελωδίαν, ησθάνθην αείποτε το θρησκευτικόν αίσθημα αναγεννώμενον εν τη καρδία μου και, λησμονών την εκκλησιαστική ιστορίαν, E pur si muove[5] ανέκραξα ως ο Γαλιλαίος. Δυστυχώς, τα ίδια παράπονα επαναλαμβάνονται στη Δύση· και κάποιοι από εμάς ήταν αρκετά βέβηλοι ώστε να θεωρήσουν ως ανοησία την ιδέα ότι η ιερή μουσική μπορεί να κάνει έναν άνθρωπο καλό παρά τη θέλησή του. Τουλάχιστον, δεν έχουμε ακούσει τίποτε άλλο για την πολύτιμη πρόταση του Δρ Μέιτλαντ ότι τέτοια μουσική θα έπρεπε να παίζεται καθημερινά στις φυλακές των κομητειών μας. Αλλά απομακρυνθήκαμε από τα ιστορικά κεφάλαια του βιβλίου του κ. Ροΐδη, εν μέρει, ίσως, επειδή δεν φαίνεται να υπάρχει κάποιος ιδιαίτερος λόγος για τον οποίο δεν θα έπρεπε να το κάνουμε. Οι σελίδες του είναι διδακτικές, καθώς μας βοηθούν να συνειδητοποιήσουμε τις αδυναμίες και τις επιθυμίες των σύγχρονων μορφωμένων Αθηναίων· αλλά δεν μπορούμε να πείσουμε τον εαυτό μας να αντιμετωπίσουμε με σοβαρότητα την προσπάθειά του να ξαναστήσει στα πόδια του τον ταλαιπωρημένο μύθο της Πάπισσας Ιωάννας. Είναι χαρακτηριστικό ότι ο κ. Ροΐδης γράφει χωρίς την παραμικρή αναφορά στον Δρ Ντόλλινγκερ, ο οποίος έχει χτυπήσει επαρκώς το έκπτωτο είδωλο, αν χρειαζόταν καθόλου περαιτέρω χτύπημα. Πιθανόν να μην έχει δει το Papst-Fabeln του[6], και ως εκ τούτου του δόθηκε η δυνατότητα, με μεγαλύτερη αυταρέσκεια, να συναρμολογήσει όλα όσα έχουν ειπωθεί υπέρ της Πάπισσας, από τον Μαριανό Σκώτο και κάτω. Παραδόξως, δίνει τη μεγαλύτερη έμφαση στη σιωπή των Πατέρων που συγκεντρώθηκαν στην Κωνσταντία όταν ο Ούσσιος έριξε τη συκοφαντία στα δόντια τους. Δυστυχώς, μετά από όλες τις προσπάθειές του, παραμένει ένα αμήχανο χάσμα άνω του ενός αιώνα· και για να το καλύψει ο κ. Ροΐδης θα οδηγηθεί σε μετατοπίσεις σκληρότερες ακόμη και από εκείνες του καθηγητή Ρόλινσον σχετικά με τα κενά και τις ασυνέχειες της ασσυριακής παράδοσης. Το να στήσει μια σειρά από αντιδιαβεβαιώσεις είναι πραγματικά περιττό έργο. Ο μύθος αντικρούει τον εαυτό του. Η καταστροφή έλαβε χώρα μπροστά στα μάτια όλης της Ρώμης και αποτέλεσε αντικείμενο συζήτησης και θαυμασμού για μυριάδες ανθρώπους από τους οποίους τα νέα θα διαδίδονταν σε όλες τις γωνιές της Χριστιανοσύνης. Το θέμα δεν έγινε μυστικό. Μια πέτρα σημάδεψε το σημείο όπου η Ιωάννα εκπλήρωσε τη διαβολική ρήση Papa pater patrum peperit papissa papellum.[7] Κανένας Πάπας από εκείνη την ημέρα και μετά δεν πήρε ποτέ το μονοπάτι που περνούσε από το σημείο όπου η Ιωάννα ήπιε μέχρι το χείλος το ποτήρι της ντροπής. Η ιστορία είναι, επομένως, μια ιστορία που πρέπει να έχει κατέλθει από την αρχή με ένα σταθερό και αδιάκοπο ρεύμα παράδοσης. Αν το πράγμα ήταν σκάνδαλο, ήταν ένα σκάνδαλο το οποίο η ρωμαϊκή ιεραρχία επιθυμούσε μάλλον να δημοσιοποιήσει ως προειδοποίηση παρά να αποσιωπήσει ως αφόρητη ντροπή. Την εποχή εκείνη δεν έλειπαν οι συγγραφείς που δεν είχαν κανένα συμφέρον να τηρήσουν σιωπή, και όμως αυτοί και οι θεατές κράτησαν σιωπή τόσο αποτελεσματικά ώστε τρεις τουλάχιστον γενιές είχαν περάσει πριν η ιστορία αποκτήσει κάτι που να μοιάζει με συνέπεια. Πρόκειται για ένα απλό ζήτημα γεγονότων, το οποίο οι Λατίνοι μπορούν να εξετάσουν εξίσου ψύχραιμα με οποιονδήποτε Ορθόδοξο ή Προτεστάντη Χριστιανό. Το σκάνδαλο της Πάπισσας Ιωάννας είναι ένα τίποτα σε σχέση με τα σκάνδαλα της εποχής στην οποία βασίλευαν η Θεοδώρα και η Μαρωντία· και ο κ. Ροΐδης δεν έκανε ποτέ μεγαλύτερο λάθος από όταν, καυχώμενος για τη σειρά των μαρτύρων του, λέγει: «ημείς δε ενώπιον τοιαύτης χορείας πανσέπτων μαρτύρων κλίνομεν τον αυχένα εκφωνούντες μετά του Αγ. Τερτουλλιανού “Τα πιστεύομεν διότι είναι απίστευτα”». Δεν υπάρχει τίποτα στον μύθο που να είναι από μόνο του είτε αδύνατο ή έστω βίαια απίθανο· αλλά, όπως την αφηγείται ο κ. Ροΐδης, η ιστορία μπορεί να διεγείρει ένα αίσθημα επικίνδυνης συμπόνιας και αισθήσεις που δεν συνάδουν απόλυτα με τη γοητευτική μουσική του Ροσσίνι ή του Μότσαρτ. Κανένας κόπος δεν θα μετατρέψει τον μύθο σε γεγονός· και ο κ. Ροΐδης και οι αναγνώστες του καλά θα κάνουν να βρουν κάποιο καλύτερο αντικείμενο για τον θαυμασμό ή τη συμπάθειά τους. Η μόνη άλλη αγγλική βιβλιοκρισία που γράφτηκε για την Πάπισσα Ιωάννα εκείνη την εποχή ήταν η παρακάτω, που δημοσιεύθηκε ανώνυμα στο περιοδικό του Λονδίνου The Athenaeum[8] στις 16 Ιανουαρίου 1869: Pope Joan: a Study of the Middle Ages [H Πάπισσα Ιωάννα, μεσαιωνική μελέτη, του E.D. Roides (Αθήνα, τυπωμένο από τον John Kassandreus & Co· Λονδίνο, Gramoldi).] Ίσως υπάρχουν λίγοι άνθρωποι που ζουν σήμερα και δεν έχουν ακούσει για την Πάπισσα Ιωάννα και δεν γνωρίζουν την παράδοση που αναφέρεται στην αποκάλυψη του φύλου της με τη γέννηση ενός παιδιού σε δημόσια τελετή της Εκκλησίας. Αυτό όμως που ελάχιστοι γνωρίζουν είναι τα ιστορικά στοιχεία στα οποία στηρίζεται αυτή η παράδοση· και είναι αυτό το σημείο που μας έχει ξεκαθαρίσει ο κ. Ροΐδης. Το έργο που έχουμε μπροστά μας είναι, από όλες τις απόψεις εκτός από μία, μια αξιέπαινη επίδοση. Η υπέροχη ομορφιά και σαφήνεια, η επιγραμματική καθαρότητα και η σχεδόν σχολαστική κομψότητα της σύγχρονης ελληνικής γλώσσας παρουσιάζονται με τον καλύτερο τρόπο. Κάθε πρόταση μιλάει, κάθε εξόρμηση είναι επιτυχής, κάθε τελεία είναι στην τέλεια θέση. Ως κριτικός, ο συγγραφέας διαθέτει τη φυσική ικανότητα ενός Έλληνα που αναπτύχθηκε με τη γερμανική παιδεία. Δείχνει, με τρόπο ταυτόχρονα διαυγή και πειστικό, ότι οι αποδείξεις για την ύπαρξη της Πάπισσας στηρίζονται σε βάσεις που δεν κλονίζονται εύκολα. Πρώτα, από τις αναγνωρισμένες παρατυπίες στην εκλογή των Παπών κατά τη διάρκεια του Μεσαίωνα, υποστηρίζει την εκ των προτέρων πιθανότητα του γεγονότος· στη συνέχεια, παραθέτει παράλληλα παραδείγματα γυναικών που, αποκρύπτοντας το φύλο τους, έφτασαν σε υψηλές θέσεις μεταξύ μοναχών και εκκλησιαστικών αξιωματούχων· και, τέλος, δείχνει ότι οι σύγχρονοι ιστορικοί πιστοποιούν την ύπαρξη της Πάπισσας Ιωάννας και ότι η καθολική παράδοση δεχόταν τη μαρτυρία τους χωρίς αμφισβήτηση μέχρι τον δέκατο έκτο αιώνα, όταν, παρακινούμενοι από τους χλευασμούς των προτεσταντών, οι καθολικοί θεολόγοι ανακάλυψαν ξαφνικά ότι τα στοιχεία αποτελούνταν από παρεμβολές και ότι η ιστορία ήταν μύθος. Ο κ. Ροΐδης είναι φανερό ότι δεν κινείται, στην εκτίμησή του για το ζήτημα, από έχθρα κατά της Ρωμαϊκής Εκκλησίας ή από οποιαδήποτε αγάπη για τη δική του, διότι καταφέρεται διαρκώς κατά της βλακείας της ελληνικής ιεραρχίας και της ρινικής δυσαρμονίας της ελληνικής εκκλησιαστικής μουσικής και υμνεί τη σοφία του ρωμαϊκού κλήρου και το μεγαλείο των ρωμαϊκών λειτουργιών. Όμως μια συζήτηση, που ακούστηκε σ’ ένα κελάρι κρασιού, κατά τη διάρκεια του βομβαρδισμού της Γένουας το 1848, μεταξύ του εκδότη μιας εφημερίδας και ενός Ιταλού ηγουμένου, οι οποίοι είχαν καταφύγει εκεί με ένα ετερόκλιτο πλήθος τρομοκρατημένων κατοίκων, ενέπνευσε για πρώτη φορά στον ιστορικό μας, σε ηλικία μόλις δέκα ετών, την άσβεστη επιθυμία να ανακαλύψει την αλήθεια για την ηρωίδα του βιβλίου του· και η επιθυμία αυτή μεγάλωσε κατά την ανάπτυξή του και ωρίμασε στην ανδρική του ηλικία, ώσπου κατέληξε σε μια κριτική έρευνα, με την οποία συνδυάζεται μια ζωντανή εικόνα των κακώς κειμένων και τις φάρσες των καλόγερων και των καλογριών του Μεσαίωνα. Το βιβλίο περιέχει ένα ευεργετικό μάθημα για όσους επιθυμούν να αναδιαμορφώσουν τον δέκατο ένατο αιώνα κατά το πρότυπο εκείνων των εποχών. Αλλά μιλήσαμε για ένα σφάλμα. Είναι το μόνο ελάττωμα, κατά τη γνώμη μας, που εμποδίζει το βιβλίο του κ. Ροΐδη να είναι ένα σπουδαίο έργο· όμως το κάνει με τον πιο αποτελεσματικό τρόπο. Δεν αναζητά υψηλότερη αλήθεια από την αλήθεια των γεγονότων και δεν κηρύσσει καλύτερη ηθική από αυτήν που εκθέτει. Φαίνεται να απολαμβάνει τη βρωμιά που βρίσκει, και γελάει με την αθεΐα ή τον παγανισμό της Μεσαιωνικής Εκκλησίας. Μπορεί να βρεθεί δικαιολογία για την πιο ξεκάθαρη γλώσσα σε θέματα ηθικής, αν ο σκοπός είναι να ενσταλάξει αποστροφή για το κακό· και ποτέ η απιστία δεν δικαιούται τόσο μεγάλο σεβασμό όσο όταν είναι ανοιχτή και ξεκάθαρη στις δηλώσεις της. Αλλά η ανηθικότητα δεν θα φανεί ποτέ μισητή σε όσους τη βρίσκουν διασκεδαστική· και ένας παιχνιδιάρικος σκεπτικισμός σε θέματα αιώνιας σημασίας, ενώ αξίζει τον οίκτο μας, δύσκολα μπορεί να μην προκαλέσει την περιφρόνησή μας. Δύο μικρές αναφορές στο έργο του Ροΐδη γίνονται πάντως τότε από περιοδικά της Νέας Υόρκης. Ανώνυμος συγγραφέας, έχοντας μόλις δει προφανώς τη βιβλιοκρισία του Saturday Review, γράφει[9] στο περιοδικό The Round Table της Νέας Υόρκης στις 10 Οκτωβρίου 1868 ότι: Μεταξύ της συγγραφής και της εκτύπωσης αυτού του άρθρου μάθαμε ότι κάποιος κ. Ε. Δ. Ροΐδης εξέδωσε πρόσφατα στην Αθήνα ένα έργο που εκθέτει λεπτομερώς την ιστορία της Πάπισσας Ιωάννας και υποστηρίζει την αλήθεια της. (Η Πάπισσα Ιωάννα, Μεσαιωνική Μελέτη, υπό Ε. Δ. Ροΐδου, εν Αθήναις αωξς΄). Ο Αθηναίος συγγραφέας, ωστόσο, φαίνεται να έχει πείσει τον εαυτό του για τον ισχυρισμό αυτό καθαρά βάσει του αριθμού των πηγών, και να μην είναι ενήμερος για τις αποδείξεις που έχουν προσκομιστεί εναντίον του. Μια σύντομη αναφορά στο έργο του Ροΐδη γίνεται επίσης τον Απρίλιο του 1869 στο περιοδικό Putnam’s Magazine της Νέας Υόρκης[10]: Ο E. Δ. Ροΐδης, ένας Έλληνας, έχει εισέλθει στον τομέα της λογοτεχνικής έρευνας με ένα έργο για την Πάπισσα Ιωάννα. Προσπαθεί να δείξει ότι αυτή η περίεργη ιστορία του Μεσαίωνα βασίζεται σε επαρκή σύγχρονα στοιχεία. Ο Γρηγορόβιος, ωστόσο, στην Ιστορία της Ρώμης κατά τον Μεσαίωνα, υποστηρίζει ότι η ιστορία δεν μπορεί να αποδειχθεί, και ως εκ τούτου πρέπει να απορριφθεί από τον ιστορικό. [1] Εμμ. Ροΐδης, Άπαντα, επιμ. Άλκη Αγγέλου, Ερμής, Αθήνα 1978, τόμ. 5, σ. 448. [2] «Pope Joan», The Saturday Review of Politics, Literature, Science and Art, Λονδίνο 19 Σεπτεμβρίου 1868, τόμ. 26, αρ. 673, σ. 400-401. Βλέπε https://tinyurl.com/4nem6vxp [3] Becker's Gallus and Charicles, The North American Review, τόμ. 66, αρ. 139 (Απρίλιος 1848), σ. 401-426. Βλέπε https://www.jstor.org/stable/25104510 [4] Τέρπει, μαγεύει. [5] Και όμως κινείται. [6] Johann Joseph Ignaz von Döllinger, Die Papst-Fabeln des Mittelalters, Minerva, Μόναχο 1863. [7] «Πάπα πάτερ πατρῶν, δεῖξον γέννημα παπίσσης», σύμφωνα με την απόδοση του Δοσιθέου που παραθέτει ο Ροΐδης. Προέρχεται από το G. W. Leibniz, Scriptores Rerum Brunsvicensium, τόμ. Α´, Ανόβερο 1707, σ. 1065 [8] «Pope Joan», The Athenaeum, Λονδίνο 16 Ιανουαρίου 1869, αρ. 2151, σ. 91-92. Βλ. https://tinyurl.com/3pt2zcn7 [9] The Round Table, τόμ. 8, αρ. 194, Νέα Υόρκη 10 Οκτωβρίου 1868, σ. 246. Βλ. https://tinyurl.com/yysbj9zv [10] Putnam’s Magazine, τόμ. 3, αρ. 16, Νέα Υόρκη Απρίλιος 1869, σ. 499. Βλ. https://tinyurl.com/4m99bhw4

Οι πρώτες αγγλικές βιβλιοκρισίες της «Πάπισσας Ιωάννας» του Ροΐδη

Σύνδεση