Η άνοιξη των οδοφραγμάτων

Christopher Clark, Revolutionary Spring: Fighting for a New World 1848-1849 [Επαναστατική Άνοιξη: Παλεύοντας για έναν Νέο Κόσμο 1848-1849], Allen Lane / Penguin Books 2023, σελ. 874 Τίποτε απ’ όλα αυτά δεν θα συνέβαινε αν προστατευόταν καλύτερα η γεωργία, αν τα πάντα δεν είχαν παραδοθεί στους ανταγωνισμούς, στην αναρχία, στο ελεεινό αξίωμα της ελεύθερης διακίνησης των αγαθών! Να πώς επιβαλλόταν η φεουδαρχία του χρήματος, χειρότερη απ’ την άλλη.Γκυστάβ Φλωμπέρ[1] Τον Φεβρουάριο του 1848, όταν εκδιδόταν το Κομμουνιστικό Μανιφέστο, πάνω από την Ευρώπη πλανώνταν δύο «φαντάσματα», όχι ένα. Του φιλελευθερισμού, μαζί με του ριζοσπαστισμού – πολιτικές αλλαγές για κάποιους, κοινωνικές ανατροπές για άλλους. Ανεξάρτητα από βλέψεις ή οραματισμούς, οι επαναστάσεις ήταν διάσπαρτες και άτακτες, ενώ η αντίδραση διεθνής και συνασπισμένη. Κανένας επαναστατικός στόχος δεν ευδοκίμησε οριστικά. Μπορεί ο Κλέμενς φον Μέττερνιχ, ο «βράχος της τάξης» όπως τον αποκαλούσαν σε όλη τη μεταναπολεόντεια περίοδο[2], να βγήκε από το προσκήνιο καταφεύγοντας στην Αγγλία, αλλά αυτό τροφοδότησε μόνο μια σύντομη ευφορία. Αιώνες μοναρχιών, που τις εδραίωναν θρησκευτικά δόγματα, κατάφεραν να διατηρήσουν τις ισορροπίες, μέσα στους αλλεπάλληλους κλυδωνισμούς. Παρά τις απογοητεύσεις των επαναστατών, ο απολογισμός του Κρίστοφερ Κλαρκ παραμένει θετικός. Οι φιλελεύθεροι ήταν κυρίως αστοί στοχαστές, που έψαχναν μια μέση οδό μεταξύ δεσποτισμού και επαναστατικών ανατροπών, έχοντας ζωηρή στη μνήμη τους την Τρομοκρατία των Ιακωβίνων, την οποία έφερε η Γαλλική Επανάσταση. Πρόθυμοι να απορρίψουν τα «προνόμια καταγωγής», που κληρονομούνταν από τη γέννα, δεν είχαν αντίρρηση σε «προνόμια του πλούτου», αφού αυτά μπορούσαν να προκύψουν από έντιμη εργασία. Μιλούσαν εν ονόματι του «λαού», αλλά ο λαός τον οποίο είχαν κατά νου ήταν ένα μικρό ποσοστό μορφωμένων φορολογούμενων ανδρών. Αυτών τις πολιτικές ελευθερίες υπερασπίζονταν. Οι ριζοσπάστες, από την άλλη μεριά, έθεταν ως προτεραιότητα το «κοινωνικό ζήτημα»: την άμεση αύξηση μισθών όλων των εργατών, τη βελτίωση των συνθηκών εξοντωτικής εργασίας και γενικά της ζωής τους, με έλεγχο των τιμών της αγοράς. Δεν τους έλειπε το ενδιαφέρον για πολιτικές ελευθερίες και για ιδίως την ελευθερία του Τύπου ή τη χειραφέτηση των γυναικών και την κατάργηση της δουλείας, την οποία ενστερνίζονταν και αρκετοί φιλελεύθεροι. Αλλά οι ριζοσπάστες επέκτειναν το αίτημα εκλογικού δικαιώματος στο σύνολο του πληθυσμού, φαντάζονταν ουτοπίες απόλυτης αρμονίας και ισότητας, σαν τα Φαλανστήρια[3] του Σαρλ Φουριέ ή σαν την Ικαρία του Ετιέν Καμπέ,[4] και δεν είχαν αναστολές στη χρήση βίας για την ευόδωση των στόχων τους. Στην περίφημη «άνοιξη των λαών» ηττήθηκαν αμφότεροι. Άφησαν, όμως, μια παρακαταθήκη που κάρπισε σταδιακά στις επόμενες δεκαετίες. Ζητήματα ελευθερίας του Τύπου, δικαστηρίων με συμμετοχή ενόρκων, συνταγματικών αρχών, φεμινισμού ή άρσης των διακρίσεων κατά των Εβραίων, εξακολούθησαν να εμφανίζονται σε μεταγενέστερες διεκδικήσεις. Αλλά όπως αισιόδοξα εκτιμούσε ένας δημοσιογράφος βιεννέζικης εφημερίδας στις 15 Μαρτίου 1848: «Αυτό που δύσκολα ονειρευόμασταν μέχρι χθες είναι σήμερα πραγματικότητα και θα είναι αύριο ιστορία» (σ. 305). Καμιά από τις επαναστάσεις δεν ήταν συνέπεια οργανωμένου σχεδίου∙ καμιά δεν έγινε υπό τον έλεγχο συγκεκριμένης ομάδας. Στα εδάφη των Αψβούργων, της Πρωσίας ή των γερμανικών και ιταλικών κρατών, τα αισθήματα αγάπης προς τον μονάρχη και ο σεβασμός των θεσμών παρέμειναν ισχυρά. Εκείνο που σίγουρα απέκτησε νέο νόημα ήταν η αστική πλατεία[5]. Έγινε ο χώρος όπου οι αποστάσεις μεταξύ πολιτών καταργούνται κι όπου ξυπνά η μαζική ευφορία υψηλών προσδοκιών. Όχι ένας άδειος χώρος, αλλά ένα «πεδίο ενέργειας». Ό,τι αφυπνίστηκε εκ νέου, ως μακρινός απόηχος του 1848, στην πλατεία Τιενανμέν το 1989 ή στην πλατεία Ταχρίρ το 2011 – χώροι όπου «ο κόσμος ένιωσε να γίνεται τμήμα από κάτι πολύ μεγαλύτερο από τους ίδιους» (σ. 345). Υπάρχει μια ακολουθία στο ξέσπασμα των επαναστάσεων του 1848, αλλά δεν τις χαρακτηρίζει ένα «φαινόμενο ντόμινο»∙ δεν έγιναν η μία αιτία της επόμενης. Ούτε απολύτως ανεξάρτητες ήταν ωστόσο. Ίσως να τους ταιριάζει καλύτερα η εικόνα των ομόκεντρων κύκλων που δημιουργεί ένα βότσαλο σε λίμνη. Μια διάδοση συναφών αντιδράσεων που ξεδιπλώνονταν απέναντι σε αλληλένδετες συνθήκες αστάθειας στις ευρωπαϊκές πόλεις: Παλέρμο, Ρώμη, Παρίσι, Βιέννη, Βερολίνο και πάμπολλες άλλες, χωρίς να διαφοροποιούνται οι περισσότερο ή οι λιγότερο αναπτυγμένες χώρες. Στο Παρίσι, ο επαναστατικός πυρετός ανεβοκατέβαινε κατά καιρούς, ήδη από τις «Τρεις Ένδοξες Μέρες» της Ιουλιανής Επανάστασης του 1830, η οποία είχε φέρει τη συνταγματική μοναρχία του Λουδοβίκου Φίλιππου. Δεν είχε διώξει, όμως, τις άθλιες συνθήκες διαβίωσης και σκληρής εργασίας, για μεγάλες μερίδες του πληθυσμού, ή τις συχνές επιδημίες χολέρας, εξαιτίας ελλιπέστατων μέτρων δημόσιας υγιεινής, και τις περιοδικές οικονομικές κρίσεις. Εκεί κορυφώθηκε ο επαναστατικός πυρετός σε όλη τη διάρκεια του 1848, για να καταλήξει στην προσωρινή προεδρία του Ναπολέοντα Γ΄. Δείγματα των όσων θα έχριζαν το 1848 έτος επαναστάσεων είχαν ξεκινήσει από τα ελβετικά καντόνια, στα τέλη του 1847. Εκεί επινοήθηκαν και τα πρώτα στην ιστορία οχήματα με εθελόντριες νοσοκόμες, για την περίθαλψη τραυματιών (σ. 262). Ακολούθησαν, στις αρχές Ιανουαρίου του 1848, οι αιματηρές συγκρούσεις στο Παλέρμο, με αιτήματα για ανεξάρτητη Σικελία και τον Πάπα Πίο Θ΄ ως «βασιλιά της Ιταλίας» (σ. 268). Τα επαναστατικά ρίγη πέρασαν στο Παρίσι τον Φεβρουάριο και δεν διήρκεσαν πολύ, δεδομένου ότι πολλά μέλη της εθνοφρουράς, που κλήθηκαν να διαλύσουν τις συγκεντρώσεις, κατέληξαν να ενωθούν με τα πλήθη[6]. Εντούτοις, κάπου 1.500 οδοφράγματα πρόλαβαν να στηθούν σε δρόμους της Μονμάρτρης ή σε πιο κεντρικούς, με κόστος 500 νεκρούς. Πολύ πιο άγρια έγιναν τα πράγματα στο Βερολίνο τον Μάρτιο, εξαιτίας των σπασμωδικών αντιδράσεων της Αυλής, κυρίως, παρά εξαιτίας της αποφασιστικότητας των εξεγερμένων (σ. 314-323). Εκεί, ο μεγάλος αριθμός οδοφραγμάτων ευνοήθηκε από την αφθονία κάρων για τη μεταφορά προϊόντων κι από έπιπλα των περιοίκων, όπως στο Παρίσι από κυβόλιθους των λιθόστρωτων. Σχεδόν ταυτόχρονα, έλαβαν χώρα εξεγέρσεις στο Μιλάνο, περισσότερο με εθνικό χαρακτήρα αποδέσμευσης από την αυστριακή αυτοκρατορία και, σαφώς, με λιγότερους νεκρούς. Ενδιαφέρον παρουσιάζουν οι χειρισμοί της βασιλικής αυλής του Βελγίου, η οποία, με έγκαιρη αποδοχή μεταρρυθμίσεων και πολλές απελάσεις, κατάφερε να αποφύγει μεγάλες αιματοχυσίες. Στους απελαθέντες περιλαμβανόταν και το ζεύγος Τζένης και Καρλ Μαρξ, προέδρου του Δημοκρατικού Συνδέσμου των Βρυξελλών από το 1847, οι οποίοι εκδιώχθηκαν στη Γαλλία. Παρόμοιες τακτικές απάλλαξαν και την Ολλανδία από επαναστατικές συρράξεις, ενώ η Αγγλία δεν διέτρεξε κανέναν τέτοιο κίνδυνο, δεδομένου ότι, όπως έγραφαν οι Times στις 21 Μαρτίου 1848, «οι Άγγλοι ήδη διαθέτουν εκείνα για τα οποία αγωνίζονται τα άλλα έθνη» (σ. 336). Οι ισπανοί ηγεμόνες δεν τα πήγαν τόσο καλά, αν και καλύτερα από άλλους. Η εξέγερση στην κεντρική πλατεία της Μαδρίτης, στις 26 Μαρτίου, και οι μάχες στα οδοφράγματα στοίχισαν κάπου 50 ζωές, κάποιες εκτελέσεις πολιτών και 800 απελάσεις στις Φιλιππίνες. Σε μικρότερο βαθμό, τα ίδια συνέβησαν εν συνεχεία στη Βαρκελώνη, στη Σεβίλλη και σε μερικές ακόμα ισπανικές πόλεις. Για τους ηγέτες των εξεγερμένων, πάντως, η επαφή με την «καρδιά του πλήθους» υπήρξε αποκαλυπτική. «Ένας νέος, άγνωστος κόσμος πρόβαλλε μπροστά τους» (σ. 345). Οι περισσότεροι φιλελεύθεροι ένιωθαν να έχουν καταγάγει νίκη. Έβλεπαν παντού ανθρώπους να ανασαίνουν πιο ελεύθερα, να γελούν πιο δυνατά, να αισθάνονται τις πόλεις κάτω από διαφορετικό ουρανό. Στο Παρίσι, ο Αλεξίς ντε Τοκβίλ επισήμαινε την απουσία χωροφυλακής και στρατού από τους δρόμους, όπως και την παρουσία γυναικών στις δημόσιες συζητήσεις. Στη Βιέννη, όπου οι επαναστάτες είχαν γρήγορα επιτύχει την απομάκρυνση του Μέττερνιχ, δυο δρόμοι πήραν την ονομασία «οδός οδοφραγμάτων» και η κεντρική πλατεία Μιχαήλ μετονομάστηκε σε «πλατεία Συντάγματος». Στο δε Μιλάνο, η πύλη Τόζα, όπου οι Μιλανέζοι είχαν συγκρουστεί με τα αυστριακά στρατεύματα, μετονομάστηκε σε «Πύλη της Νίκης». Με πολλές ευκαιρίες συγκεντρώσεων, σε δρόμους ή σε καφενεία, όπως στην ποικιλία νέων εντύπων που εμφανίζονταν παντού, φιλελεύθεροι και ριζοσπάστες αντιγνωμούσαν μεθώντας από κοινού, με ποτά όσο και ιδέες. Ο «λαός» ήταν πλέον στην εξουσία, αλλά το ποιος τον αντιπροσώπευε έμενε ασαφές. Οι νέες δομές –τα κοινοβούλια– αποδεικνύονταν εύθραυστες και, κυρίως, άχαρες. Έλειπε από αυτές τόσο ο ενθουσιασμός της εξέγερσης, όσο και το μεγαλείο της βασιλικής αυθεντίας. Ώρες κοινοβουλευτικών συνεδριών ξοδεύονταν για το κατά πόσο οι προσερχόμενοι σε αυτές πολίτες θα πρέπει να πληρώνουν εισιτήριο! (σ. 385). Κι ο βουλευτής με το μαύρο κοστούμι ενέπνεε πολύ λιγότερο σεβασμό απ’ όσο ο ηγεμόνας με τη γούνα από ερμίνα στην κάπα του. Εξάλλου, τα δύο τρίτα των βουλευτών της περίφημης Δεύτερης Γαλλικής Δημοκρατίας είχαν ορκιστεί πίστη στον Λουδοβίκο Φίλιππο, πριν την παραίτησή του, κι ανάλογα ήταν τα ποσοστά των Γερμανών που είχαν εκλεγεί ως βουλευτές, έχοντας προηγουμένως χρηματίσει κρατικοί υπάλληλοι. Οι προϋποθέσεις του δικαιώματος ψήφου ήταν τόσο περιοριστικές, που δεν μπορούσε να προκύψει κάτι διαφορετικό. Όποιοι δεν ήταν σε θέση να αποδείξουν μόνιμο εισόδημα και σταθερό τόπο κατοικίας για το τελευταίο εξάμηνο αποκλείονταν. Όσο για τις γυναίκες, παρά την αθρόα συμμετοχή τους στις κατά τόπους επαναστάσεις, είχαν ακόμα μισό μέχρι και έναν αιώνα αγώνων μπροστά τους, ώσπου να φτάσουν στις κάλπες. Κάπως ανάλογα, η αθρόα σύμπραξη Εβραίων στις τάξεις επαναστατών κάθε απόχρωσης, διόλου δεν περιόρισε τα παλιά αντισημιτικά αισθήματα σε πόλεις της Γερμανίας ή της Βοημίας (σ. 444-452). Η περίπτωση του Βικτόρ Μαζουλίν, που γεννήθηκε σκλάβος στην Μαρτινίκα, αλλά έγινε μέλος του γαλλικού κοινοβουλίου μετά τον Φεβρουάριο του 1848, είναι από τα ελάχιστα δείγματα διεύρυνσης της δημοκρατικής διακυβέρνησης. Η ίδια η δημοκρατική διακυβέρνηση, όμως, παρουσιαζόταν πολύ πιο δύστροπη από τις διακηρύξεις συνταγματικών αρχών ή τις αγορεύσεις υπέρ της χειραφέτησης των πάντων. Ο Κρίστοφερ Κλαρκ εκθέτει ένα πλήθος παραδειγμάτων τα οποία δείχνουν ότι η πολιτική δράση δεν αίρει την αδράνεια απέναντι σε καθιερωμένες φυλετικές και σεξουαλικές ανισότητες. Κι αυτό ισχύει για όλες τις επαναστάσεις του 1848, που συγκλόνισαν την Ευρώπη από τη Μαδρίτη ως το Βουκουρέστι κι από το Παλέρμο ως το Ντίσελντορφ. Οι ξεσηκωμοί που άνοιξαν τον δρόμο των χειραφετήσεων άφησαν να ξεχυθούν και οι αντίρροπες δυνάμεις: ανταγωνισμούς, μνησικακίες, μισογυνισμό, ξενοφοβία, απέχθεια προς την αταξία, έφεση για έλεγχο και τάξη. Το βιβλίο κοσμούν κάπου πενήντα εικόνες: λιθογραφίες, πίνακες εποχής ή πορτρέτα, όπως του θαυμαστή του Ροβεσπιέρου, Φίλιππου Μπουοναρρότι, της Μαρί ντ’ Αγκούλτ, αριστοκράτισσας που έζησε και κατέγραψε λεπτομερώς τα γεγονότα του 1848 στη Γαλλία, και πολλά άλλα. Η πιο σημαντική εικόνα (σ. 471) νομίζω πως είναι ο πίνακας που παρουσιάζει τον Λαμαρτίνο, μπροστά στο Δημαρχείο του Παρισιού, να αγορεύει σ’ ένα ετερόκλιτο πλήθος επαναστατών, αρνούμενος την παρουσία μιας κόκκινης σημαίας δίπλα στις πολυάριθμες «τρίχρωμες». Πρόκειται, όπως γράφει ο Κλαρκ σχολιάζοντας αναλυτικά τον πίνακα, για το σημείο καμπής της επανάστασης. Για τη στιγμή που η ενότητα φιλελεύθερων και ριζοσπαστών, κατά την αρχική σύμμιξη σ’ ένα ομαδικό είναι, στρέφεται σε αντίθετες κατευθύνσεις. Για τον φιλελεύθερο Λαμαρτίνο και τους ομοϊδεάτες του, οι συγκρούσεις του Φεβρουαρίου είχαν οδηγήσει σ’ ένα ευτυχές τέλος. Η Δεύτερη Δημοκρατία έπρεπε πλέον να λειτουργήσει. Για τον Μπλανκί και για άλλους ριζοσπάστες, οι οποίοι είχαν μετάσχει και στην επανάσταση του 1830, πληρώνοντας με μακρές φυλακίσεις την έλευση του Λουδοβίκου Φίλιππου στην εξουσία, ο Φεβρουάριος ήταν μόνο η αρχή. Αιτήματα όπως η εγγυημένη εργασία για όλους, η δημιουργία ταμείου ανεργίας, η προώθηση συνδικαλιστικών διεκδικήσεων ή η ίδρυση ενός «Υπουργείου Προόδου», απαιτούσαν πολλούς ακόμα αγώνες και θυσίες για να ευοδωθούν. Ανάλογες διασπάσεις της αγαστής σύγκλισης φιλελεύθερων και ριζοσπαστών ακολούθησαν, τους αμέσως επόμενους μήνες, στο Βερολίνο, στη Βιέννη και σε πολλές ακόμα πόλεις της αυστροουγγρικής αυτοκρατορίας, όπου ανατρεπτικές τάσεις και προσκολλήσεις σε παραδοσιακές τοπικές δυναστείες περιέπλεκαν τις εξελίξεις. «Ο λαός χαρακτηριζόταν από μια πολιτική αφέλεια και το δίλημμα μοναρχία ή δημοκρατία δεν άγγιζε τις μεγάλες μάζες» (σ. 495). Στον γερμανόφωνο χώρο, όπου οι ξεσηκωμοί επέμειναν σποραδικά ως το 1850, οι συντηρητικοί είχαν πείσει τον κόσμο πως οι επαναστάτες ήταν «ορδές Ούννων, κακοί πολίτες ή όχλος». Στις δε περιοχές της Βλαχίας και της Μολδαβίας, οι εξεγέρσεις κατέχονταν από τον φόβο καταστολής τους με εισβολές ρωσικών ή οθωμανικών στρατευμάτων. Κι από τη Φινλανδία ως την Ιταλία, αιτήματα κοινωνικών αλλαγών αναμιγνύονταν με θέματα προσδιορισμού της εθνικής ακεραιότητας. Σταδιακά, ο εθνικισμός έγινε η πιο διάχυτη, συναισθηματικά έντονη και μεταδοτική εμπειρία των επαναστάσεων, περιπλέκοντας έτι περαιτέρω τις κοινωνικές διεκδικήσεις. Με γάλλους εθελοντές να συμπαρίστανται στους αγώνες ανεξαρτησίας των Ιταλών, με Ουκρανούς της ανατολικής Γαλικίας να ζητούν την υποστήριξη της Αυλής των Αψβούργων, ενάντια στην κατοχή εδαφών τους από την Πολωνία, ή με τον ενθουσιασμό των Γάλλων για τη διάχυση των επαναστάσεών τους στη Γερμανία να μετριάζεται, βλέποντάς την να καταλήγει στον επεκτατισμό της Πρωσίας. Ένα επιπλέον «φάντασμα» –του εθνικισμού– άρχιζε επίσης να πλανιέται πάνω από την Ευρώπη αυτής της περιόδου, υπονομεύοντας τη συντροφικότητα ακόμα και μέσα σε ομοιογενείς επαναστατικές τάσεις. «Ο εθνικισμός εξανάγκαζε πολλούς Ευρωπαίους να επιλέξουν μεταξύ εθνικής και πολιτικής ταυτότητας» (σ. 548-549). Συχνά, μάλιστα, ο εθνικισμός γεννούσε νέες συντροφικότητες, με ρομαντικές αναδρομές σ’ ένα ιστορικό βάθος, όχι τόσο ευκρινές. Λομβαρδοί θυμούνταν τους αγώνες της «Λομβαρδικής Λίγκας» εναντίον του οίκου των Χοενστάουφεν, τον 12ο αιώνα, Μολδαβοί τις μάχες τους με τους Οθωμανούς τον 16ο, Γερμανοί τις δικές τους με τα στρατεύματα του Ναπολέοντα κ.ο.κ. Η κοινή γλώσσα ή η κοινή θρησκεία πρόσφεραν μια συγκολλητική ουσία, όχι πάντα επαρκή. Προτεστάντες που μιλούσαν πολωνικά θεωρούσαν ότι ήταν «Γερμανοί»∙ καθολικοί που μιλούσαν γερμανικά αυτοχαρακτηρίζονταν ως «Πολωνοί»∙ κάποιος ιταλόφωνος έμπορος με σλαβικό επώνυμο, που είχε περάσει τη ζωή του στην αυστριακή επαρχία της Δαλματίας, δεν ήξερε αν θα είναι «Ιταλός», «Κροάτης», «Αυστριακός» ή «Δαλματός». Η σύγχυση παρέμενε μεγάλη, μα δεν εμπόδιζε το αγωνιστικό πάθος. Στη Γαλλία, πάντως, το κοινωνικό ζήτημα κυριάρχησε με την εισβολή χιλιάδων ριζοσπαστών στο κτίριο της Εθνοσυνέλευσης, στις 15 Μαΐου 1848[7]. Ανάμεσα σε όσους ζητούσαν νέα μέτρα υπέρ του λαού ήταν και ο Μπλανκί, με αίτημα την αποστολή γαλλικών στρατευμάτων σε βοήθεια των επαναστατών στην Πολωνία. Η εισβολή αντιμετωπίστηκε τελικά, από την κυβέρνηση της Δεύτερης Δημοκρατίας, αλλά οδήγησε στην έγερση νέων οδοφραγμάτων στους δρόμους του Παρισιού, διαρκείς συγκρούσεις μέσα στον Ιούνιο κι επιπλέον νεκρούς. Φιλελεύθεροι, όπως ο Τοκβίλ ή ο Ουγκώ, κατανοούσαν πως την εξέγερση κινητοποιούσε το ότι η κοινωνία θεμελιωνόταν στην αδικία, έμειναν όμως ικανοποιημένοι με την καταστολή της. Άλλοι συμπαθούντες, όπως η Γεωργία Σάνδη, δήλωσαν απελπισμένοι από το ότι η Δημοκρατία σκότωνε τους εργάτες της. Χωρίς αμφιθυμίες ή απελπισίες, ο Μαρξ διαπίστωνε ότι οι μετριοπαθείς «διέλυαν τις αυταπάτες του Φεβρουαρίου» (σ. 563) και ότι η αρχική ιδέα μιας πραγματικά λαϊκής κυβέρνησης είχε καταλήξει στη νίκη της μίας βίας επί της άλλης. Το να περιγραφούν όλες οι πτυχές όσων συνέβησαν μεταξύ 1848-49, επισημαίνει ο Κρίστοφερ Κλαρκ, «θα ισοδυναμούσε με το να γράψει κανείς την ιστορία μιας πυρκαγιάς, περιλαμβάνοντας την εξέλιξη της κάθε ξεχωριστής φλόγας» (σ. 565). Ωστόσο, κάτι τέτοιο καταφέρνει στο βιβλίο του. Από τους πιο διάσημους ηγέτες μέχρι κάποιους διάττοντες αστέρες των συγκρούσεων στα οδοφράγματα, από τις πιο επιφανείς φυσιογνωμίες, που έγιναν μάρτυρες των γεγονότων, μέχρι τους ελάσσονες συντάκτες άρθρων σε εφημερίδες της εποχής κι από τις πιο πολύνεκρες μάχες αυτής της «παγκόσμιας αταξίας» («global loss of order», όπως τη χαρακτηρίζει) μέχρι τις παραμικρές αψιμαχίες της, δεν φαίνεται να έχει παραλείψει οτιδήποτε. Όχι μόνο από τις τροπές που πήραν οι επαναστατικές εκρήξεις, φτάνοντας σε λυντσαρίσματα ή και σε πλιάτσικο, όπως στην Πράγα, στη Βουδαπέστη ή στα Επτάνησα, όπου οι Άγγλοι «προστάτες» έδειξαν ιδιαίτερη σκληρότητα στην κατάπνιξη των αιτημάτων ένωσης με το τότε Βασίλειο της Ελλάδος (σ. 629-635), αλλά και στον εθνικιστικό χαρακτήρα που απέκτησε η «άνοιξη των λαών» σε πολλές χώρες. Ένα δεύτερο κύμα επαναστατικού πυρετού αφορά πόλεις της Γερμανίας, αλλά όχι μόνο. Στη οδοφράγματα της Δρέσδης, τον Μάιο του 1849, ηγήθηκε για λίγο και ο Μπακούνιν, έχοντας μόλις φτάσει από την Πράγα, για να προτείνει την κοπή όλων των δένδρων στη λεωφόρο Μαξιμιλιανού, ώστε να εμποδιστούν, ματαίως όπως αποδείχθηκε, οι επελάσεις ιππικού. Στη Βλαχία, ρωσικές εισβολές ανέλαβαν να τιθασεύσουν τα ριζοσπαστικά αιτήματα, ενώ στην Ιταλία στάλθηκε γαλλικός στρατός ενάντια σε όσους είχαν ιδρύσει μια «Δεύτερη Ρωμαϊκή Δημοκρατία», όπου ο αρχικά δημοφιλής Πάπας Πίος Θ΄ είχε εγκαταλείψει τα παπικά εδάφη. Οι ιταλοί επαναστάτες αμύνθηκαν σθεναρά, βοηθούμενοι κι από γάλλους επαναστάτες, αλλά υπέκυψαν σε λίγους μήνες! Τελικά, η αντεπανάσταση επικράτησε παντού. Όπως αποφάνθηκαν ο Μαρξ κι ο Ένγκελς: «τα ηχηρά συνθήματα περί προόδου, ελευθερίας, αδελφότητας και ισότητας ήταν, απλώς, λόγια∙ το παιχνίδι παιζόταν στη σύγκρουση σύγχρονων παραγωγικών δυνάμεων και αστικών σχέσεων παραγωγής» (σ. 677). Ίσως ο Φλωμπέρ να συμφωνούσε μαζί τους, μιλώντας για «φεουδαρχία του χρήματος». Αλλά αντί να οξύνουν τη «σύγκρουση», όλες οι τεχνικές πρόοδοι που ακολούθησαν στα αμέσως επόμενα χρόνια –εφεύρεση τηλεγράφου, αθρόα ανάπτυξη σιδηροδρομικών δικτύων, διευκόλυνση διακρατικών εμπορικών σχέσεων και πολύ μεγάλης κλίμακας πολεοδομικές επεμβάσεις, ιδίως στο Παρίσι, στο Βερολίνο, στη Μαδρίτη ή στη Βιέννη– συνέβαλαν στο να φιμώσουν τις επαναστατικές φωνές. Μια διάχυτη ευημερία κάλυψε την αθλιότητα των πολύ αδικημένων. Το μέγα «κοινωνικό ζήτημα» απορροφήθηκε σε διοικητικές πρακτικές. Όπως οι προγονοί τους επί Ναπολέοντος, πολλοί από τους πιο έμπειρους των οδοφραγμάτων του 1848-1849 έγιναν λειτουργοί της μετεπαναστατικής σταθερότητας, «απορροφώντας» ακόμα και το πραξικόπημα του Ναπολέοντα Γ΄ τον Δεκέμβριο του 1851 (την περιβόητη 18η Μπρυμαίρ του Λουδοβίκου Βοναπάρτη, όπως το χαρακτήρισε ο Μαρξ). Μέσα σε όλα αυτά, ωστόσο, γεννήθηκε ένα πνεύμα «φιλελευθερισμού» που, παρά τις αντιξοότητες, «αξίζει να το θυμόμαστε, ως πλούσιο, ποικίλο και γεμάτο παλμό», εκτιμά ο Κλαρκ (σ. 749). Στις αποτυχίες εκείνων των επαναστάσεων σπάρθηκαν οι σπόροι μελλοντικών επιτυχιών τους. Κι όπως καταλήγει, ορμώμενος από τις διαδηλώσεις των «Κίτρινων Γιλέκων» στη Γαλλία το 2018 κι εκείνες εναντίον των περιορισμών για τον Covid στην Ιταλία το 2020, «αν εκκολάπτεται μια νέα επαναστατική έκρηξη, σήμερα, θα διακρίνεται από πολλά από τα χαρακτηριστικά που είχε και το 1848. Θα είναι πάλι ασχεδίαστη, διάχυτη και γεμάτη αντιφάσεις» (σ. 754). Ένα μόνο είναι σίγουρο για το μέλλον: ότι οι άνθρωποι θα αγωνίζονται να το προβλέψουν. Ανάμεσά τους και διαπρεπείς ιστορικοί. Ως αφοσιωμένοι υπηρέτες της Κλειούς, φαντάζονται ότι έχουν και την εύνοια της Σίβυλλας. Αλλά με τη Ρωσία και την Κίνα ακατάπαυστα βυθισμένες σε ποικίλα είδη δεσποτισμού, τον ισλαμικό κόσμο αμετακίνητο στην αιμοχαρή θεοκρατία του, τις ΗΠΑ να φλερτάρουν με έναν βοναπαρτισμό α λα Τραμπ και την Ευρώπη να σκαμπανεβάζει σε γραφειοκρατική αβουλία, φοβάμαι μήπως την επόμενη «επαναστατική έκρηξη» την αναλάβει η Φύση, όχι οι άνθρωποι. [1] Η αισθηματική αγωγή, μτφρ. Παναγιώτης Μουλλάς, Οδυσσέας 1981, σ. 193. [2] Και για τον οποίο έτρεφε βαθιά εκτίμηση ο Χένρι Κίσινγκερ όπως λέει το βιβλίο (σ. 251). [3] Phalanstère: οργανωμένη κοινότητα σύμφωνα με τον εν λόγω θεωρητικό του ουτοπικού σοσιαλισμού. [4] Ο Καμπέ (1788-1856) πρέσβευε ένα κοινοτικό/σοσιαλιστικό σύστημα βασισμένο στην θρυλούμενη ιδανική πολιτεία της Ικαρίας (τέλεια ισότητα, αδελφοσύνη, έλλειψη ιδιοκτησίας κ.λπ., με την Πολιτεία τροφό των πάντων και πρότυπο για την ευτυχία της Ανθρωπότητας). Προσπάθησε ανεπιτυχώς να το εφαρμόσει στο Nauvoo του Ιλινόι και μετά στην Αϊόβα. Βλ. Étienne Cabet, Voyage en Icarie (1840), ελλην. έκδοση: Ταξίδι στην Ικαρία, μτφρ. Ηρώ Τσαρνά-Κόχυλα, Εταιρεία Ικαριακών Μελετών, 2010. [5] Θέμα που πραγματεύτηκε πρώτος ο Henry Lefbvre το 1968, στο βιβλίο του Το δικαίωμα στην πόλη, μτφρ. Πάνος Τουρνικιώτης, Κουκκίδα 2007, για τον αστικό χώρο που διαμορφώνει και διαμορφώνεται από τα κινήματα που διεκδικούν πολιτικά και κοινωνικά δικαιώματα. [6] Κάτι που ίσχυσε και τον Φεβρουάριο του 1917 στην Πετρούπολη, ομοιότητα που σε κανένα σημείο του βιβλίου δεν θίγει ο Κρίστοφερ Κλαρκ, καίτοι συχνά συγκρίνει τα όσα εξιστορεί με μεταγενέστερες εξελίξεις. [7] Εισβολή την οποία ο Κλαρκ παρομοιάζει, καθ’ υπερβολήν νομίζω, με εκείνη των οπαδών του Τραμπ στο Καπιτώλιο στις 6.1.2022 (σ. 552).

Η άνοιξη των οδοφραγμάτων

Σύνδεση