Το ορφανό μεταξύ των επαναστάσεων

ARB – THE NEW YORK REVIEW OF BOOKS Η ιστορία που έγραψε ο Κρίστοφερ Κλαρκ για τις επαναστάσεις του 1848 δίνει ιδιαίτερη βαρύτητα στο πεπρωμένο των ατόμων και την κληρονομιά που άφησαν πίσω τους οι αναταραχές. Christopher Clark, Revolutionary Spring: Europe Aflame and the Fight for a New World, 1848-1849 [Η Επαναστατική Άνοιξη: Η Ευρώπη στις φλόγες και ο αγώνας για ένα νέο κόσμο, 1848-1849], Crown, 2023, σελ. 873 Το 1848, στην Ευρώπη άρχισαν να ξεσπούν επαναστάσεις λες και άναβαν πυροτεχνήματα. Από το Παρίσι έως το Βουκουρέστι και από το Παλέρμο ως την Κοπεγχάγη ο κόσμος συγκεντρωνόταν και πορευόταν στα άντρα της εξουσίας, απαιτώντας μεγαλύτερη συμμετοχή στη διακυβέρνηση. Τα πλήθη συγκρούονταν με τους στρατιώτες, συχνά ακολουθούσε η βία, οι ηγεμόνες λύγιζαν, και στον ακράτητο ενθουσιασμό της στιγμής, ορισμένοι ένιωθαν το θάρρος να απαιτήσουν ακόμη περισσότερα. Ο βασιλιάς της Γαλλίας, Λουδοβίκος Φίλιππος, διέφυγε στην Αγγλία την ώρα που ανακοινωνόταν στο Παρίσι η δημοκρατία. Ο Καγκελάριος της Αυστρίας, Κλέμενς φον Μέττερνιχ, υπεύθυνος για την αποκατάσταση της μοναρχικής εξουσίας μετά την ήττα του Ναπολέοντα το 1815 και την καταστολή αμέτρητων εξεγέρσεων σε όλη την Ευρώπη τις δεκαετίες του 1820 και του 1830, επίσης διέφυγε στην Αγγλία, η οποία μετετράπη σε καταφύγιο τόσο των πρώην ηγεμόνων όσο και των πρώην επαναστατών. Ο γερμανικός λαός ζητούσε μαζί με συντάγματα την εθνική ενοποίηση, οι βόρειοι Ιταλοί ανέτρεψαν το ζυγό των Αυστριακών, ο λαός της Ρώμης έκανε τον Πάπα να το βάλει στα πόδια, και οι κάτοικοι της Ουγγαρίας αγωνίζονταν για την απελευθέρωσή τους από την Αυστριακή Αυτοκρατορία. Πολύ γρήγορα όλα αυτά αποδείχθηκαν μάταια, καθώς η χαρά των πρώτων μηνών του 1848 έδωσε τη θέση της στις διχογνωμίες γύρω από τον ρυθμό και την κατεύθυνση των αλλαγών. Οι Τσέχοι δεν ήθελαν να μετέχουν σε ένα νέο γερμανικό έθνος, οπότε συγκάλεσαν ένα Σλαβικό Συνέδριο και προσκάλεσαν τους Σλοβάκους, τους Πολωνούς, τους Ουκρανούς, τους Κροάτες, τους Σέρβους και τους Σλοβένους, οι περισσότεροι από τους οποίους βρίσκονταν υπό την εξουσία της Βιέννης και τον Αυτοκράτορα της Αυστρίας. Αλλά οι Σέρβοι, οι Κροάτες και οι Σλοβάκοι ανησυχούσαν περισσότερο για τους Ούγγρους, οι οποίοι κυριαρχούσαν στο Βασίλειο της Ουγγαρίας, άλλο ένα κομμάτι της Αυστριακής Αυτοκρατορίας. Οι Ούγγροι αποτελούσαν μόνο το 41,4% του πληθυσμού στο βασίλειο, το οποίο περιλάμβανε και μεγάλους αριθμούς Ρουμάνων, Σλοβάκων, Γερμανών και άλλων. Οι Κροάτες κατέληξαν να μάχονται εναντίον των Ούγγρων επαναστατών. Ακόμη και όταν οι εθνικές διαφορές δεν προκαλούσαν εντάσεις μεγάλης κλίμακας, οι συγκρούσεις εξελίσσονταν μεταξύ των ριζοσπαστών που ήθελαν να απαλείψουν τις κοινωνικές αδικίες και των μετριοπαθών που ήθελαν να εστιάσουν στη συνταγματική αναθεώρηση. Στη Γαλλία, οι αγώνες αυτοί κατέληξαν με τρόπο που συγκλόνισε τους πάντες, όταν οι δυνάμεις της καινούργιας δημοκρατικής κυβέρνησης σκότωσαν περίπου τρεις χιλιάδες στασιαστές σε οδομαχίες τον Ιούνιο του 1848, τέσσερις μόνο μήνες μετά την παραίτηση του βασιλιά. Η αντεπανάσταση ακολούθησε μετά από αυτές τις διασπάσεις. Σε μεγάλο μέρος της Ευρώπης, οι ηγεμόνες επανάκτησαν τη σιγουριά τους, αθέτησαν τις υποσχέσεις τους για μεταρρυθμίσεις, και ζήτησαν από τους στρατούς τους να καταπνίξουν κάθε εξέγερση. Οι αρχές στη Βιέννη χρησιμοποίησαν τον στρατό για να επανακτήσουν τον έλεγχο της πόλης και έπειτα έπεισαν τον ανίκανο Αυστριακό Αυτοκράτορα, Φερδινάνδο Α΄, βασιλιά επίσης της Ουγγαρίας, της Κροατίας και της Βοημίας, ο οποίος είχε υποσχεθεί να καταρτίσει σύνταγμα, να αποποιηθεί τον θρόνο του για χάρη του δεκαοκτάχρονου ανιψιού του, Φραγκίσκου Ιωσήφ, ο οποίος δεν είχε αναλάβει απολύτως καμία δέσμευση απέναντι στον λαό του. Τα στρατεύματα της Αυστρίας επέστρεψαν στη Βόρειο Ιταλία και την Ουγγαρία, παρότι η καταστολή των επαναστάσεων στη δεύτερη χρειάστηκε την παρέμβαση της Ρωσίας. Ο Πρώσος βασιλιάς, Φρειδερίκος Γουλιέλμος Δ΄, επέβαλε στρατιωτικό νόμο στο Βερολίνο, διέλυσε τη νεοεκλεγείσα πρωσική εθνοσυνέλευση, και αρνήθηκε περιφρονητικά να δεχθεί το στέμμα τής ενωμένης Γερμανίας που του πρόσφερε μια γερμανική βουλή στην Φρανκφούρτη. Η γαλλική αντεπανάσταση έλαβε μια απροσδόκητη αλλά χαρακτηριστικά γαλλική μορφή. Οι συγκρούσεις εντός του δημοκρατικού στρατοπέδου άνοιξαν τον δρόμο για τον ερχομό του Λουδοβίκου-Ναπολέοντα Βοναπάρτη (Ναπολέων Γ΄), ενός ανιψιού του Ναπολέοντα, ο οποίος εξελέγη πρόεδρος στα τέλη του 1848. Το 1851, οργάνωσε ένα στρατιωτικό πραξικόπημα προκειμένου να παραμείνει στην εξουσία και ένα χρόνο μετά αυτοανακηρύχθηκε Αυτοκράτορας Ναπολέων Γ΄. Αυτή η χαοτική, και εν τέλει απογοητευτική ιστορία, έχει καταστήσει το έτος 1848 το ορφανό μεταξύ των επαναστάσεων. Κανείς δεν επιθυμεί να διεκδικήσει την πατρότητά του, πολλώ μάλλον να αποδεχθεί την κληρονομιά που μας άφησε. Ο Καρλ Μαρξ εξέφρασε την άποψη αυτή με το μεγαλύτερο δυνατό χλευασμό, όταν αντιπαρέβαλλε τη γαλλική επανάσταση του 1789 με αυτήν του 1848: η πρώτη είχε το μεγαλείο της τραγωδίας, ενώ η δεύτερη έμοιαζε με φαρσοκωμωδία. Καυτηρίαζε το γεγονός ότι τις μεγάλες προσωπικότητες του 1789 –ο Δαντόν, ο Ροβεσπιέρος, ακόμη κι ο Ναπολέοντας– ακολούθησαν το 1848 επίδοξοι επαναστάτες γεμάτοι αυταπάτες, οι οποίοι κατάφεραν μόνο να προετοιμάσουν τον δρόμο προς την εξουσία του απεχθούς τυχοδιώκτη Λουδοβίκου-Ναπολέοντα Βοναπάρτη: «άνθρωποι και γεγονότα παρουσιάζονται σαν αντίστροφα Σλέμιλς, σαν σκιές που έχασαν το σώμα τους».[1] Οι μετέπειτα κρίσεις γύρω από τις πολλαπλές πολιτικές εκρήξεις του 1848 δεν έχουν αποκλίνει ιδιαίτερα από την αγανάκτηση και την απογοήτευση που εξέφρασε ο Μαρξ. Το 1922, ο βρετανός ιστορικός Τζ. Μ. Τρεβέλιαν κατέληξε σε μια ετυμηγορία, αναφορά στην οποία γίνεται ακόμη και σήμερα: «Το έτος 1848 ήταν εκείνο το σημείο καμπής, στο οποίο η νεότερη ιστορία απέτυχε να αλλάξει ρότα». Συμπέρανε ότι οι «στρατιωτικές δεσποτείες» της Κεντρικής Ευρώπης αντιμετώπισαν με επιτυχία τις προκλήσεις, θέτοντας έτσι τα θεμέλια για την «δυστυχία του ευρωπαϊκού πολιτισμού στις μέρες μας».[2] Με άλλα λόγια, η οριστική ήττα των κεντροευρωπαϊκών επαναστάσεων του 1848, ήταν εκείνη που έδωσε τη δυνατότητα σε Γερμανία και Αυστρία να ακολουθήσουν τις ολέθριες πολιτικές που οδήγησαν στο μακελειό του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου. Στο καινούργιο του βιβλίο, Η Επαναστατική Άνοιξη, ο Κρίστοφερ Κλαρκ, Διακεκριμένος Καθηγητής Ιστορίας (Regius Professor) στο Καίμπριτζ, επιδιώκει να ανασκευάσει αυτούς τους αρνητικούς ισχυρισμούς, τονίζοντας το πλήθος των ωφέλιμων αποτελεσμάτων που είχαν οι εξεγέρσεις, αλλά όπως άλλοι που επιχείρησαν να δουν θετικότερα τα γεγονότα των χρόνων εκείνων, έτσι κι αυτός έχει αναλάβει ένα έργο εξαιρετικά δύσκολο. Παρομοιάζοντας το 1848 με την Αραβική Άνοιξη των ετών 2010-2011, υπαινίσσεται τη δυσκολία του εγχειρήματός του, αφού αυτές οι πρόσφατες εξεγέρσεις απέτυχαν, ως επί το πλείστον, να φέρουν δημοκρατικές μεταρρυθμίσεις με μακροπρόθεσμη ισχύ. Αν μη τι άλλο, η Αραβική Άνοιξη φαίνεται να ενίσχυσε τα διδάγματα του 1848, σύμφωνα με τα οποία οι διχασμοί μέσα στους επαναστατικούς και δημοκρατικούς συνασπισμούς ανοίγουν τη θύρα στους ηγεμόνες με απολυταρχικές διαθέσεις, είτε πρόκειται γι’ αυτούς που είναι ήδη στην εξουσία είτε για όσους καραδοκούν στα παρασκήνια. Η πρώτη πρόκληση που αντιμετωπίζει το εγχείρημα αποκατάστασης του 1848 είναι η καλειδοσκοπική σύγχυση που έχουν δημιουργήσει ο ίδιος ο μεγάλος αριθμός των εξεγέρσεων, η γεωγραφική τους διασπορά και τα αντιφατικά αιτήματα που εκφράστηκαν. Ο Κλαρκ θυμάται την πρώτη φορά που έμαθε για τις επαναστάσεις του 1848 στο σχολείο: «Η πολυπλοκότητά τους ήταν αυτή μιας άσκοπης, απαρχαιωμένης, δυσνόητης γραφής, ανεπίδεκτης μιας μορφής αφήγησης που αναπτερώνει το ηθικό των σύγχρονων ανθρώπων». Ο ίδιος έχει σκοπό να προσφέρει ένα αναζωογονητικό αφήγημα, και το κατορθώνει σε μεγάλο βαθμό παρότι υπερβαίνει το μέτρο στην αναζήτησή του αναλογιών με το σήμερα. Αντίθετα με ό,τι υποστηρίζει ο Κλαρκ, οι συγκεντρώσεις των αντιεμβολιαστών, τα Κίτρινα Γιλέκα, το κίνημα της Occupy Wall Street και η επιδρομή της 6ης Ιανουαρίου του 2021 στο Καπιτώλιο δεν μοιάζουν με τις ταραχές του 1848, αν μη τι άλλο διότι κανένα από τα πρόσφατα αυτά επεισόδια δεν υποχρέωσε κάποιον να εγκαταλείψει την εξουσία. Το 1848, οι κυβερνήσεις ενέδωσαν, και για μια στιγμή που φάνηκε σαν αιωνιότητα, φάνηκε ως εάν ότι τα πάντα θα μπορούσαν να συμβούν. Αν οι Γάλλοι στάθηκαν ικανοί να ξαποστείλουν τον βασιλιά τους, τι θα μπορούσαν να κάνουν, άραγε, οι άλλοι λαοί; Ρουμάνοι φοιτητές, για παράδειγμα, έτρεξαν πίσω στην πατρίδα τους από το Παρίσι και στήριξαν την ιδέα της Διακήρυξης του Ισλάζ στη Βλαχία (μια ρουμανική περιοχή που λειτουργούσε ως προτεκτοράτο των Ρώσων υπό την κηδεμονία των Οθωμανών), η οποία εξελίχθηκε σε σύνταγμα που προάσπιζε ίσα δικαιώματα για όλους, περιλαμβανομένων των Εβραίων και των Τσιγγάνων, και την απαλλαγή των χωρικών από τα φεουδαρχικά δεσμά τους. Η εισβολή των Οθωμανών και η επιβολή μιας πλήρως ρωσικής κατοχής έβαλε τέλος σε τέτοιες ελπίδες για όλη την επόμενη γενιά. Το αφήγημα του Κλαρκ επιτυγχάνει τον στόχο του, παραδόξως, επειδή εστιάζει σκόπιμα την προσοχή του στις λεπτομέρειες. Τα ίδια στριφνά στοιχεία που συχνά έχουν σταθεί εμπόδιο στην εύκολη αφομοίωση των γεγονότων κατά τις προηγούμενες αφηγήσεις τους, στο έργο του Κλαρκ αποκτούν ζωή, αφού η γραφή του από τη μια απορροφά τον αναγνώστη κι από την άλλη τον κάνει να λαχταρά να δει τι θα γίνει παρακάτω, θυμίζοντας έτσι μυθιστόρημα του Ντίκενς ή του Ουγκώ. Ο Κλαρκ μελετά την καθεμία αναταραχή ξεχωριστά με όση προσοχή της αξίζει, ενώ την ίδια στιγμή τις πλέκει μεταξύ τους, υπογραμμίζοντας τις διασυνδέσεις τους. Τα γεγονότα του 1848 αξίζουν μια τέτοια διεισδυτική ματιά, αφού είχαν ως αποτέλεσμα να δραστηριοποιήσουν όχι μόνο τεράστια πλήθη διαδηλωτών, αλλά και μερικά από τα χαρισματικότερα και σημαντικότερα άτομα του αιώνα – και μάλιστα των νεότερων χρόνων. Ορισμένα απ’ αυτά τα πρόσωπα παραμένουν πασίγνωστα, αλλά συνήθως όχι για τη συμμετοχή τους στις ταραχές του 1848. Ο Μαρξ δραστηριοποιούνταν στις Βρυξέλλες, το Παρίσι και την Κολωνία εκείνη τη χρονιά, προτού καταφύγει στο Λονδίνο το 1849, και εξέδωσε το βιβλίο Το Κομμουνιστικό Μανιφέστο με τον Φρίντριχ Ένγκελς την εβδομάδα που ξέσπασε η επανάσταση στο Παρίσι. Ο Τζουζέπε Ματσίνι, ο ακούραστος υπέρμαχος της ιταλικής ενότητας, έσπευσε από το Λονδίνο στο Παρίσι στις αρχές του 1848 και από εκεί επιχείρησε να υποκινήσει επαναστάσεις στο Μιλάνο και τη Ρώμη. Ο Τζουζέπε Γκαριμπάλντι [Γαριβάλδης] άφησε τις περιπλανήσεις του στη Βραζιλία και την Ουρουγουάη για να ακολουθήσει τον Ματσίνι το 1848, και όταν αυτές οι ιταλικές εξεγέρσεις απέτυχαν εγκαταστάθηκε στη Νέα Υόρκη μέχρι να μπορέσει να επιστρέψει στην Ιταλία για να δώσει ξανά τη μάχη για την ενοποίηση τη δεκαετία του 1850, αυτή τη φορά με επιτυχία. Η Γεωργία Σάνδη υποστήριξε ενεργά τη νέα Γαλλική Δημοκρατία, και ο Ουγκώ και ο Αλεξίς ντε Τοκβίλ εξελέγησαν και οι δύο στη Γαλλική Εθνοσυνέλευση το 1848. Ο Ρίχαρντ Βάγκνερ, που είχε ήδη συνθέσει τις όπερες Ιπτάμενος Ολλανδός και Τανχώυζερ, χαιρέτησε τη βίαιη επανάσταση στη Δρέσδη το 1849 και έπειτα πέρασε πολλά χρόνια εξόριστος στην Ελβετία, όπου ανέπτυξε τις αντισημιτικές του πεποιθήσεις. Ο Κλαρκ περιγράφει ενδελεχώς τις προσωπικότητες αυτές. Όταν εξιστορεί τη συνεργασία των Ματσίνι και Γκαριμπάλντι στη Ρώμη το 1849, αντιπαραβάλλει την «αιθέρια, ιερατική χάρη» του αποστόλου της ιταλικής ενότητας με την υπέρμετρη πολυτέλεια του Γκαριμπάλντι, ο οποίος μπήκε στη Ρώμη ντυμένος σαν να τον είχε αναλάβει ο οίκος μόδας Dolce & Gabbana, προχωρώντας πάνω σε ένα λευκό άλογο και φορώντας ένα κόκκινο σακάκι με κοντή ουρά και ένα μικρό μαύρο τσόχινο καπέλο, με τις καστανές του μπούκλες να φτάνουν ως τους πλατείς ώμους του. Επίσης στη Ρώμη, προσπαθώντας απελπισμένα να υπερασπιστούν την νεόκοπη δημοκρατία της Ρώμης απέναντι στους 20.000 Γάλλους στρατιώτες που είχε στείλει ο Λουδοβίκος-Ναπολέοντας για να αποκαταστήσουν τον Πάπα, βρίσκονταν η Κριστίνα ντι Μπελτζοϊόζο, γνωστή για τη φιλανθρωπία της, τον ιταλικό πατριωτισμό της, την «εντυπωσιακή της εμφάνιση» και τις «ερωτικές φιλίες» της, και η Αμερικανίδα θιασώτης του Υπερβατισμού και υπέρμαχος των δικαιωμάτων των γυναικών, Μάργκαρετ Φούλερ, την οποία η Μπελτζοϊόζο διόρισε υπεύθυνη ενός νοσοκομείου, ενδεχομένως υπό την καθοδήγηση του Ματσίνι, για να το προετοιμάσει για την καταδικασμένη υπεράσπιση της πόλης. Όλοι τους επέζησαν, αν και η Φούλερ έχασε τη ζωή της σε ένα ναυάγιο έξω από το Νησί της Φωτιάς στη Νέα Υόρκη, επιστρέφοντας στις Ηνωμένες Πολιτείες το 1850. Πολλοί άλλοι σκοτώθηκαν στις μάχες ή εκτελέστηκαν αργότερα. Ο Κλαρκ ρίχνει τον αναγνώστη κατευθείαν μέσα στο πεδίο της μάχης, δίχως ποτέ να χάσει από τα μάτια του τη μοίρα που έμελλε να έχει το κάθε άτομο ξεχωριστά. Επιστρέφει επανειλημμένα, για παράδειγμα, στον Ρόμπερτ Μπλουμ, έναν ρωμαιοκαθολικό ριζοσπάστη αριστερό γεννημένο στην Κολωνία, μια βιομηχανική πόλη στις όχθες του Ρήνου, τότε κομμάτι της προτεσταντικής και κατά μεγάλο μέρος αγροτικής Πρωσίας. Ο Μπλουμ πέρασε από διάφορες ασήμαντες θέσεις μέχρι να καταφέρει να εξασφαλίσει τη θέση του διαχειριστή ενός θεάτρου και να εγκατασταθεί στη Λειψία, το πνευματικό κέντρο του Βασιλείου της Σαξονίας στην ανατολική Γερμανία. Εκεί αφιερώθηκε στην τοπική πολιτική σκηνή και έγινε τόσο γνωστός ως ομιλητής και υπεύθυνος δημοσίων σχέσεων, ώστε εξελέγη στη νέα γερμανική Βουλή που συνεδρίαζε στην Φρανκφούρτη. Ως ανεξάρτητη πόλη-κράτος, η Φρανκφούρτη φαινόταν το ιδανικό μέρος για να επιτευχθεί η ένωση των τριάντα εννέα, τότε, διαφορετικών γερμανικών πριγκιπάτων. Σαξονικά και πρωσικά στρατεύματα επιτίθενται στα οδοφράγματα της Νόιμαρκτ στην κεντρική Δρέσδη, Μάιος 1849, πίνακας αγνώστου. Κρατική Βιβλιοθήκη της Σαξονίας. Όταν ο Μπλουμ ένιωσε αποκαμωμένος από τις αδιάκοπες εσωτερικές διενέξεις που γρήγορα παρέλυσαν το έργο της γερμανικής Βουλής, έσπευσε στη Βιέννη ενώ αυτή οργάνωνε την άμυνά της τον Οκτώβριο του 1848 εναντίον του αυστριακού στρατού. Μαγεμένος από μια πόλη που δεν είχε ποτέ πριν επισκεφθεί και πεπεισμένος ότι η Βιέννη αποτελούσε την ύστατη ελπίδα της γερμανικής επανάστασης, παρέμεινε ως το πικρό τέλος της μάχης, υποθέτοντας ότι είχε βουλευτική ασυλία. Συνελήφθη, ωστόσο, ως «ο ηγέτης των Γερμανών αναρχικών με τη μεγαλύτερη επιρροή» και οδηγήθηκε στο εκτελεστικό απόσπασμα. Η συγκινητική αποχαιρετιστήρια επιστολή που έγραψε στη σύζυγό του άρχισε σύντομα να κυκλοφορεί ως ιερό πολιτικό κειμήλιο αναμεταξύ των, κρυφών πλέον, δικτύων των ριζοσπαστών. Δεδομένης της προσοχής που δίνει ο Κλαρκ στη ζωή τού κάθε ατόμου που ενεπλάκη στη συναρπαστική εκδίπλωση των πολλών ξεχωριστών αλλά διασταυρούμενων εξεγέρσεων, ίσως δεν πρέπει να προκαλεί έκπληξη το γεγονός ότι η μεγάλης κλίμακας ανάλυση δεν αποτελεί το κύριο μέλημά του. Η κατανόησή του είναι εξαιρετικά γόνιμη όταν καταγίνεται με την κληρονομιά που άφησαν πίσω τους οι αναταραχές: η αύξηση της πολιτικής συμμετοχής, η εμφάνιση καλύτερα οργανωμένων αριστερών κινημάτων, η αποδοχή των συντηρητικών ότι τα κράτη οφείλουν να έχουν σύνταγμα, και ο θρίαμβος μιας πιο ρεαλιστικής ή πραγματιστικής κατανόησης της πολιτικής – τουτέστιν, ότι στόχοι όπως η εθνική ενοποίηση μπορούν να επιτευχθούν μόνο μέσω της ισχύος, ειδικά της στρατιωτικής ισχύος. Ο Κλαρκ δεν παραθέτει τα φημισμένα λόγια του Πρώσου πρωθυπουργού Ότο φον Μπίσμαρκ από τον λόγο που εκφώνησε το 1862, αλλά αυτά παραμένουν επίκαιρα: «Ούτε με δημόσιους λόγους ούτε με αποφάσεις μιας πλειοψηφίας απαντώνται τα μεγάλα ερωτήματα της εποχής –αυτό ήταν το λάθος του 1848 και του 1849–, απαντώνται με σίδερο και αίμα». Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι οι αντεπαναστάτες των ετών 1848-1849 είχαν τα περισσότερα όπλα και τους πιο πολλούς στρατιώτες και έχυσαν μπόλικο αίμα· παρ’ όλο που ο συνολικός αριθμός των απωλειών στις αμέτρητες σκληρές μάχες παραμένει άγνωστος, ο Κλαρκ εκτιμά ότι γύρω στις 40.000 με 50.000 άνθρωποι πέθαναν μονάχα στον Ουγγρικό Πόλεμο της Ανεξαρτησίας. Εκατοντάδες χιλιάδες άλλοι αυτοεξορίστηκαν, στο Παρίσι ή στο Λονδίνο, την Οθωμανική Αυτοκρατορία ή τις Ηνωμένες Πολιτείες, ή ακόμα και στην Αυστραλία, φέροντας μαζί τους τις μαρτυρίες τους για τις επαναστάσεις που ήταν ήδη γνωστές από τις εφημερίδες. Στην πατρίδα που άφησαν πίσω τους, η πολιτική τού πραγματισμού σήμαινε τώρα ότι οι πιο δραστήριοι συντηρητικοί συνεργάζονταν με τους πιο μετριοπαθείς συντηρητικούς για την ανάληψη βελτιωτικών έργων, όπως η κατασκευή σιδηροδρόμων, τηλεγράφων και υπονόμων. Αντί να βασίζονται στη λογοκρισία του περιεχομένου προτού αυτό δημοσιευθεί, οι κυβερνήσεις ανέλαβαν δικές τους επικοινωνιακές πρωτοβουλίες. Ενίοτε τα μεγάλα ερωτήματα δεν απαντώνται όλα μονομιάς διά της βίας, αλλά προοδευτικά, παίρνοντας χρόνο, διά του συμβιβασμού και με μικρά βήματα. Ο Κλαρκ δεν είναι το ίδιο πειστικός στην περίπτωση του ζητήματος των αιτιών. Ακολουθεί τις καθιερωμένες εξηγήσεις περιγράφοντας την κοινωνική δυσαρέσκεια της δεκαετίας του 1840, η οποία προηγήθηκε των ξεσπασμάτων, αλλά μια περιγραφή των όσων προηγήθηκαν, η οποία φτάνει σχεδόν τις 250 σελίδες, μοιάζει υπερβολική, ειδικά αφού ο Κλαρκ ορθά αποφεύγει να αντλήσει το συμπέρασμα ότι οι αυξήσεις τιμών, η ανεργία, ο ιρλανδικός λιμός της πατάτας ή η άθλια ζωή στις καινούργιες πόλεις-εργοστάσια υποδαύλισαν τις ταραχές. Σπάνια συμβαίνει η επανάσταση να έπεται της απόλυτης φτώχειας· όπως ισχυρίζεται ο Κλαρκ: «Ήταν πιθανότερο η φτώχεια και η απώλεια της προσοδοφόρου εργασίας να αφήσουν τον κόσμο “άφωνο” και αδρανή παρά να τον οδηγήσουν στην ανάληψη συντονισμένης δράσης». Το ένα επιχείρημά του που προκαλεί έκπληξη είναι ότι η προέλευση των γεγονότων του 1848 πρέπει να αναζητηθεί στον ελβετικό διακαντονικό πόλεμο του Νοεμβρίου του 1847, αλλά η τεκμηρίωσή του για την επίδραση αυτής της σύγκρουσης των είκοσι πέντε ημερών, δεν είναι ισχυρή. Η σύγκρουση ξεκίνησε όταν η ρωμαιοκαθολική κυβέρνηση της Λουκέρνης αποφάσισε να παραχωρήσει στους Ιησουίτες μεγαλύτερο έλεγχο στην εκπαίδευση. Τα καθολικά καντόνια σχημάτισαν μια στρατιωτική συμμαχία, αλλά τα προτεσταντικά καντόνια στη συνέχεια τους επιτέθηκαν και νίκησαν. Ο Μέττερνιχ πάντοτε πίστευε ότι η οποιαδήποτε νίκη των φιλελεύθερων (στην περίπτωση αυτή, των προτεσταντικών καντονιών) θα ευνοούσε τον φιλελευθερισμό να εξαπλωθεί σαν επιδημία, εξού και η τακτική του να οργανώνει συχνά ένοπλες επεμβάσεις, αλλά στην περίπτωση αυτή συγκρατήθηκε. Η εξέγερση του Παλέρμο τον Ιανουάριο του 1848 πρέπει, επομένως, να θεωρηθεί ως η πρώτη στη σειρά των επαναστατικών εκρήξεων, προαναγγέλλοντας πολλές από εκείνες που σύντομα θα παρουσιάζονταν σε όλη την Ευρώπη. Ένα πλήθος συγκεντρώθηκε από περιέργεια, επειδή είχαν αναρτηθεί πινακίδες στα τείχη της πόλης που προέβλεπαν επανάσταση στις 12 Ιανουαρίου, την ημέρα που θα εορτάζονταν τα γενέθλια του βασιλιά· στην πραγματικότητα όμως δεν είχε σχεδιαστεί καμία τέτοια επανάσταση. Η Σικελία διοικούνταν από τη Νάπολη από έναν Βουρβόνο βασιλιά, και όταν οι κάτοικοι του Παλέρμο αντίκρισαν τα στρατεύματα άρχισαν να προβάλλουν αντίσταση. Η Νάπολη έστειλε ενισχύσεις, αλλά απέτυχαν να πάρουν τον έλεγχο, και αντίστοιχες συγκεντρώσεις άρχισαν να εμφανίζονται και στη Νάπολη. Ο βασιλιάς υποχώρησε και υποσχέθηκε την κατάρτιση συντάγματος, αλλά αυτό που παρέδωσε δεν ικανοποίησε κανέναν. Οι ταραχές απλώς επιδεινώθηκαν όταν έφτασε η είδηση για την εξέγερση στο Παρίσι τον Φεβρουάριο. Μία από τις θετικές πρωτοτυπίες της εξιστόρησης του Κλαρκ είναι ότι τονίζει αυτού ακριβώς του είδους τις συνέργειες. Η γαλλική εξέγερση συνέβαλε στην ταχύτερη εξάπλωση των εξεγέρσεων ανά την Ευρώπη, και συχνά η είδηση ενός τέτοιου συμβάντος σε έναν τόπο προκαλούσε την ανάφλεξη ενός όμοιου γεγονότος κάπου αλλού. Ο Γάλλος βασιλιάς εγκατέλειψε τον θρόνο του στις 24 Φεβρουαρίου του 1848. Τα νέα έφτασαν στο Βερολίνο στις 28 Φεβρουαρίου, και αμέσως ο κόσμος πλημμύρισε τους δρόμους. Ξεκίνησαν οι συγκεντρώσεις διαμαρτυρίας, και την 11η Μαρτίου κυκλοφορούσαν ήδη υπογεγραμμένες λίστες με αιτήματα για πολιτικές, νομικές και συνταγματικές μεταρρυθμίσεις. Στις 15 Μαρτίου, το Βερολίνο έμαθε ότι ο Μέττερνιχ είχε υποκύψει στη Βιέννη δυο μέρες πριν. Στις 19 Μαρτίου, ο Πρώσος βασιλιάς υποχρεώθηκε να ανακαλέσει τα στρατεύματά του από το Βερολίνο, μετά τον θάνατο τριακοσίων διαδηλωτών σε οδομαχίες της περασμένης νύχτας. Όταν ο Ούγγρος εθνικιστής Λάγιος Κόσουτ έμαθε για το Παρίσι, εκφώνησε ένα λόγο στην Ουγγρική Δίαιτα στις 3 του Μαρτίου, ζητώντας ξεχωριστή και αυτόνομη διοίκηση για την Ουγγαρία, την κατάργηση των φεουδαρχικών δεσμών και την επέκταση του δικαιώματος ψήφου στην αστική μεσαία τάξη και στους χωρικούς που κατείχαν γη. Ο λόγος αυτός τρομοκράτησε τις αυστριακές αρχές, αλλά έδωσε θάρρος στους Βιεννέζους που είχαν αρχίσει να δραστηριοποιούνται αφότου έμαθαν για την γαλλική εξέγερση στις 29 Φεβρουαρίου. Οι περιγραφές των ταραχών σε πόλεις όλων των κρατιδίων της Γερμανίας επιδείνωναν την κατάσταση. Τα γεγονότα στη Βιέννη –η κυβέρνηση συμφώνησε να καταργήσει τη λογοκρισία και να εισηγηθεί συνταγματικές μεταρρυθμίσεις– ενίσχυσαν ακόμη περισσότερο τους ριζοσπάστες στη Βουδαπέστη και σχεδόν αμέσως προκάλεσαν μια σημαντική εξέγερση στο Μιλάνο εναντίον της αυστριακής εξουσίας. Και η ίδια κατάσταση επαναλήφθηκε καθώς τα νέα διαδίδονταν απ’ άκρη σ’ άκρη της Ευρώπης, προκαλώντας συγκεντρώσεις διαμαρτυρίας, εξεγέρσεις και σκληρές μάχες με ζητούμενο ανοιχτές διαδικασίες και μεγαλύτερη πολιτική συμμετοχή. Μολονότι δεν είναι δυνατό οι επαναστάσεις των ετών 1848-1849 να αποδοθούν σε μια μοναδική αιτία ή σε ένα μοναδικό σύνολο αιτιών, ο Κλαρκ, παρ’ όλα αυτά, πράγματι παρέχει πλούτο πληροφοριών αναφορικά με το τι ισχυρίζονταν οι άνθρωποι ότι ήθελαν. Οι διαδηλωτές ένιωθαν δυσαρέσκεια με τον πολύ αργό ρυθμό που άλλαζαν τα πράγματα και ήθελαν να ακουστεί η φωνή τους ως προς τον τρόπο διακυβέρνησης. Τα συχνότερα αιτήματα που εκφράζονταν ήταν αυτά που καλούσαν για κατάρτιση συντάγματος και επέκταση του δικαιώματος ψήφου. Ο κόσμος που αγωνιζόταν εναντίον των βασιλικών στρατευμάτων δεν ήθελε κατ’ ανάγκη μια δημοκρατική μορφή διακυβέρνησης. Ήθελαν μερίδιο της εξουσίας και ζητούσαν μεγαλύτερη λογοδοσία. Η «χειραφέτηση» ήταν συχνά η λέξη που επαναλαμβανόταν περισσότερο: χειραφέτηση του έθνους από τον ξένο ζυγό, χειραφέτηση της γης των χωρικών από τις φεουδαρχικές δεσμεύσεις, και χειραφέτηση των Εβραίων, των Τσιγγάνων, των γυναικών και των σκλαβωμένων Αφρικανών. Στις περισσότερες περιπτώσεις η χειραφέτηση παρέμεινε ανεκπλήρωτη προσδοκία. Η εθνική ενοποίηση ή ανεξαρτησία θα ερχόταν αργότερα, και οι κυβερνήσεις των επαναστατών δεν έδιναν μεγάλη προσοχή στα προβλήματα της υπαίθρου. Αν και η δουλεία καταργήθηκε από τη Γαλλική Δημοκρατία το 1848, οι απόπειρες να κατοχυρωθούν τα δικαιώματα των Εβραίων και των Τσιγγάνων συνάντησαν αντίσταση ή ακυρώθηκαν σε πολλά μέρη, και όποτε ανακινούνταν το ζήτημα των πολιτικών δικαιωμάτων των γυναικών, δηλαδή σχεδόν ποτέ, τα αιτήματά τους απορρίπτονταν. Σε αυτή την ιστορία των διάχυτων ταραχών, ξεχωρίζουν δύο χώρες: η Μεγάλη Βρετανία και η Ρωσία. Η Αγγλία ίσως πλησίασε πολύ κοντά στην εξέγερση τον Απρίλιο του 1848, όταν 150.000 διαδηλωτές, γνωστοί ως Χαρτιστές, συγκεντρώθηκαν στο Λονδίνο με σκοπό να φτάσουν στο Κοινοβούλιο για να απαιτήσουν μεταρρυθμίσεις όπως αυτές είχαν διατυπωθεί για πρώτη φορά σε μία Χάρτα του Λαού. Αντιμέτωποι με μια πανίσχυρη αστυνομική δύναμη, εντούτοις, συμφώνησαν να ακυρώσουν την πορεία τους. Η εξουσία στη Βρετανία ήταν τόσο σίγουρη για τον εαυτό της, ώστε δεν δίστασε να παράσχει καταφύγιο σε ταραχοποιούς όπως ο Μαρξ και ο Ματσίνι. Ο Ρώσος τσάρος, απεναντίας, αντέδρασε στις ειδήσεις περί επαναστάσεων στην Ευρώπη ενισχύοντας τη λογοκρισία, υπαγορεύοντας την ύλη που θα διδασκόταν στα σχολεία και τα πανεπιστήμια, και αυξάνοντας τον στρατό του, τον οποίο χρησιμοποίησε για να βοηθήσει τους Αυστριακούς να καταστρέψουν το κίνημα της ανεξαρτησίας στην Ουγγαρία. Το αποτέλεσμα, καταλήγει ο Κλαρκ, ήταν ότι «οι επαναστάσεις του 1848 διεύρυναν το χάσμα ανάμεσα στη δυτική Ευρώπη και τη Ρωσία». Παρά την ποικιλομορφία τους, σε βαθμό που προκαλεί έκπληξη, οι επαναστάσεις εκείνες δεν έχουν χάσει διόλου τη σημασία τους για το σήμερα. © THE NEW YORK REVIEW OF BOOKS 2024 — Μετάφραση: Μιλτιάδης Θεοδοσίου Επιμέλεια: Αντώνης Χατζημωυσής [1] Καρλ Μαρξ, Η 18η Μπρυμαίρ του Λουδοβίκου Βοναπάρτη, μτφρ. Φ. Φωτίου, Θεμέλιο, Αθήνα 1986, σ. 52 (Σ.τ.Μ.). [2] George Macaulay Trevelyan, British History in the Nineteenth Century (1782-1901), Longmans, Green and Co., Λονδίνο 1922, σ. 292.

Το ορφανό μεταξύ των επαναστάσεων

Σύνδεση