Η ανάδυση της αυτοκρατορίας: Ο βίος και η πολιτεία του Γάιου Ιούλιου Καίσαρα

Είναι δύσκολο να αναφερθεί κανείς σε μια προσωπικότητα για την οποία έχουν γραφεί τόσο πολλά, όπως αυτή του Ιουλίου Καίσαρα, χωρίς να υποπέσει σε επαναλήψεις.[1] Είναι εξίσου δύσκολο να μην αναγνωρίσει κανείς ότι η ίδια προσωπικότητα άσκησε καθοριστική επίδραση στη διαμόρφωση της ιστορίας του αρχαίου κόσμου και, κατά συνέπεια, στην ιστορία της Ευρώπης όπως τη γνωρίζουμε σήμερα. Πράγματι, σπανίως εμφανίζονται στην ανθρώπινη ιστορία μορφές που να συνδυάζουν σε τόσο υψηλό επίπεδο στοιχεία πολιτικής οξύνοιας, στρατηγικής σκέψης και ακλόνητης αποφασιστικότητας, όπως τα συναντάμε στον Καίσαρα. Παρά την ευρέως διαδεδομένη άποψη, δεν είναι βέβαιο ότι μπορούμε να θεωρήσουμε τον Ιούλιο Καίσαρα ως τον πρώτο Ρωμαίο αυτοκράτορα. Ήταν βέβαια ο πρώτος μοναδικός επικεφαλής του ρωμαϊκού κράτους μετά από την περίοδο των μυθικών βασιλέων της Ρώμης. Ο Σουητώνιος ξεκινά μ’ αυτόν τις βιογραφίες του με αντικείμενο τους πρώτους ηγεμόνες της Ρώμης. Όμως, η θεσμική βάση αυτού που ορίζουμε σήμερα ως «αυτοκρατορικό αξίωμα» θεμελιώθηκε επί Αυγούστου, ανιψιού και υιοθετημένου γιου του Ιουλίου Καίσαρα. Έτσι, είναι μάλλον ορθότερο να θεωρηθεί ο Αύγουστος ως ο πρώτος Ρωμαίος αυτοκράτορας (princeps), αλλά πρέπει να τονιστεί πως ο δρόμος προς το αυτοκρατορικό πολίτευμα (principatus) είχε ήδη προλειανθεί καθοριστικά χάρη στις ενέργειες του Ιουλίου Καίσαρα. Χωρίς τον Καίσαρα, δεν θα υπήρχε ο Αύγουστος, ούτε η Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία και, κατά συνέπεια, ούτε η Βυζαντινή Αυτοκρατορία. Τόσο οι επιτυχίες, όσο και η τελική αποτυχία του Ιουλίου Καίσαρα να σταθεροποιήσει το καθεστώς του, με αποτέλεσμα τη δολοφονία του, καθόρισαν την εξέλιξη της ευρωπαϊκής ιστορίας για αιώνες. Η πολιτική σταδιοδρομία του Καίσαρα μπορεί να χωριστεί σε τρία τμήματα: την πορεία του προς το ανώτατο αξίωμα του υπάτου της Ρώμης (100-59 π.Χ.), τη θητεία του ως ανθυπάτου στη Γαλατία και τις στρατιωτικές του επιτυχίες εκεί (58-50 π.Χ.) και, τέλος, την εμφύλια σύγκρουση με τον Πομπήιο και τις ενέργειές του στη Ρώμη ως δικτάτορα πλέον έως τον θάνατό του (49-44 π.Χ.). Ο Γάιος Ιούλιος Καίσαρας (Gaius Julius Caesar) γεννήθηκε στη Ρώμη το 100 π.Χ. ως μέλος της επιφανούς οικογένειας των Ιουλίων (gens Julia). Αυτή η υπερήφανη οικογένεια πατρικίων διατράνωνε την προέλευσή της από τον Ίουλο, γιο του Αινεία και επομένως εγγονό της θεάς Αφροδίτης. Έτσι, όπως και άλλα μέλη των σπουδαίων οικογενειών της ρεπουμπλικανικής Ρώμης, ο Καίσαρας μπορούσε να ισχυριστεί ότι διέθετε θεϊκή καταγωγή. Επιπλέον, η οικογένειά του περηφανευόταν για την καταγωγή της από τους βασιλείς της Άλμπα Λόνγκα, μιας αρχαίας πόλης του Λατίου. Ως γόνος οικογένειας πατρικίων και ειδικότερα ανιψιός του Γάιου Μάριου, ο οποίος κυριαρχούσε στην πολιτική σκηνή της εποχής, ο Καίσαρας αναμενόταν να αναλάβει δημόσια αξιώματα, όπως και πράγματι έγινε, όταν ορίστηκε ιερέας του Δία (flamen Dialis), ένα από τα σημαντικότερα θρησκευτικά αξιώματα της αρχαίας Ρώμης. Ωστόσο, η πολιτική σταδιοδρομία του Καίσαρα επηρεάστηκε από την τελική επικράτηση του Σύλλα, εχθρού του Μάριου, στον ρωμαϊκό εμφύλιο πόλεμο (82 π.Χ.). Η θεία του Καίσαρα ήταν σύζυγος του Μάριου, ενώ η πρώτη του σύζυγος ήταν κόρη του Κίννα, υποστηρικτή του Μάριου. Ο στενός οικογενειακός δεσμός με τον Μάριο συνέδεε τον Καίσαρα με τους populares («λαϊκοί, άνθρωποι του λαού»), ένα ετερογενές σύνολο που περιέκλειε μέλη από τον απλό λαό έως ακόμα και συγκλητικούς. Πράγματι, ορισμένοι συγκλητικοί υποστήριζαν τους populares, επειδή θεωρούσαν ότι ο αντίπαλος πόλος των optimates («οι άριστοι») δεν εξυπηρετούσε τα συμφέροντά τους. Οι ικανότητες του Καίσαρα δεν διέφυγαν από την αντίληψη του νικητή του εμφυλίου και υποστηρικτή των optimates, Σύλλα, ο οποίος παρατήρησε εύστοχα ότι αυτός ο νεαρός «εμπεριείχε πολλούς Μάριους».[2] Παρ’ όλα αυτά, δεν τον ενέταξε στους καταλόγους των διωκομένων του. Όπως είναι γνωστό, πολλοί πολιτικοί αντίπαλοι του Σύλλα που αναγράφονταν σ’ αυτούς τους καταλόγους βρήκαν τον θάνατο. Ως μέλος αριστοκρατικής οικογένειας και φιλολαϊκός πολιτικός, ο Καίσαρας εξελέγη μέγιστος ποντίφηξ (pontifex maximus), δηλαδή ανέλαβε το ανώτατο θρησκευτικό αξίωμα στη Ρώμη το 63 π.Χ. και μάλιστα για πρώτη φορά με απευθείας εκλογή από τον λαό. Στη συνέχεια, θήτευσε ως επαρχιακός διοικητής στη σημερινή νότια Ισπανία (Hispania Ulterior) το 61 π.Χ., αξίωμα που τον βοήθησε να πλουτίσει. Στόχος του όμως ήταν η ανώτατη πολιτειακή θέση στη Ρώμη, η υπατεία, που θα άνοιγε τον δρόμο σε περισσότερες θέσεις στις επαρχίες, δόξα και πλούτο. Εκείνη την περίοδο, τα κοινά συμφέροντα ένωσαν τρεις εξέχοντες άνδρες να συνάψουν το 60 π.Χ. μια πολιτική συμμαχία εν όψει των εκλογών του επόμενου διοικητικού έτους. Ο Καίσαρας, ο Κράσσος, ο πλουσιότερος Ρωμαίος της εποχής, και ο επιτυχημένος στρατιωτικός και πολιτικός ηγέτης Πομπήιος συνήψαν μία ιδιωτική συνεννόηση (coniunctio), γνωστή στην έρευνα ως Πρώτη Τριανδρία λόγω της ιστορικής σημασίας της. Στην πραγματικότητα, οι τρεις άνδρες διεκδικούσαν μ’ αυτή τη συμφωνία να ελέγξουν από κοινού τα πολιτικά πράγματα στη Ρώμη. Αυτή η πολιτική συμμαχία αποτελούσε πρωτόγνωρη καινοτομία και σήμανε την αρχή του τέλους για το ρεπουμπλικανικό πολίτευμα με το οποίο κυβερνούνταν το ρωμαϊκό κράτος επί αιώνες. Χάρη στην υποστήριξη των δύο άλλων πόλων της Τριανδρίας, ο Καίσαρας εκλέχθηκε ύπατος το 59 π.Χ. ώστε από αυτή τη θέση να προωθήσει τα συμφέροντα του Πομπήιου και του Κράσσου. Η συμφωνία προέβλεπε επίσης ότι ο Καίσαρας θα αναλάμβανε μετά την υπατεία του μία πενταετή θητεία ως ανθύπατος στη νότια και νοτιοανατολική Γαλατία (σημερινή Γαλλία). Η συμμαχία επισφραγίστηκε με έναν γάμο: ο Καίσαρας έδωσε την κόρη του, Ιουλία, ως σύζυγο στον Πομπήιο. Τα πρώτα χρόνια της συνεργασίας κύλησαν ομαλά. Ο Καίσαρας υποστήριξε τις επιδιώξεις των συμμάχων του, ενώ μετά από την υπατεία του αναχώρησε για τη Γαλατία. Είχε εκπληρώσει τον σκοπό του, δηλαδή να τεθεί επικεφαλής των λεγεώνων, και άδραξε την ευκαιρία για κατακτήσεις και διακρίσεις. Ο Ιούλιος Καίσαρ ως «δικτάτωρ επ’ αόριστον». Χαρακτικό βασισμένο σε πίνακα του Πέτερ Πάουλ Ρούμπενς, περ. 1629-1635. Ινστιτούτο Καλών Τεχνών, Σικάγο. Συγκεκριμένα, όντας επικεφαλής των ρωμαϊκών δυνάμεων εκεί, επέκτεινε τη ρωμαϊκή εξουσία στην κεντρική και βόρεια Γαλατία, πολεμώντας εναντίον των ατίθασων τοπικών φυλών. Στις εκστρατείες αυτές φάνηκε η στρατιωτική του ιδιοφυία και η στρατηγική του ικανότητα. Ακολούθησε κυρίως επιθετική στρατηγική, κρατώντας συνήθως εκείνος την πρωτοβουλία των κινήσεων και πολεμώντας με σφοδρότητα μέχρι την τελική νίκη, παρά τις δυσμενείς, πολλές φορές, πιθανότητες. Βέβαια, δεν είναι δυνατό να περιγράψουμε εδώ αναλυτικά τις πολεμικές επιχειρήσεις του στη Γαλατία, οι οποίες μας είναι γνωστές χάρη στον καλύτερο αυτόπτη μάρτυρα: τον ίδιο, καθώς τις εκθέτει στο έργο του Bellum Gallicum («Απομνημονεύματα περί του Γαλατικού πολέμου»). Σε επτά βιβλία, γραμμένα στη λατινική, ο Καίσαρας διηγείται σε τρίτο πρόσωπο τις νικηφόρες εκστρατείες του στη Γαλατία. Ο Καίσαρας παρέμεινε οκτώ ολόκληρα χρόνια στην επαρχία, ένα ασυνήθιστα μεγάλο χρονικό διάστημα για τους περισσότερους ανθυπάτους της ύστερης res publica, οι οποίοι συνήθως παρέμεναν ένα ή δύο έτη στην επαρχία τους και δεν διεξήγαν πολέμους. Συνεπώς, ο Καίσαρας είχε την ευκαιρία επί οκτώ έτη, δίνοντας μάχες κάθε χρόνο, να ξεδιπλώσει τις ικανότητές του ως στρατιωτικού διοικητή με τρόπο που ελάχιστοι άλλοι Ρωμαίοι επικεφαλής λεγεώνων είχαν τη δυνατότητα να κάνουν. Πράγματι, ως εξαιρετικός στρατηγός, είναι αξιοθαύμαστος ιδίως ο τρόπος που μεταχειριζόταν τις οχυρώσεις έτσι ώστε να ελέγχει το πεδίο της μάχης και να αναγκάζει τον εχθρό να πολεμήσει με τους δικούς του όρους. Μέσα από το Bellum Gallicum παρακολουθούμε τον Καίσαρα να δίνει σκληρές μάχες, στις οποίες ο εχθρός ενίοτε τον νικούσε, με αποτέλεσμα ο στρατός του να πανικοβάλλεται, ακόμα και να υποχωρεί σχεδόν, να κατασφάζεται στα δάση της Γαλατίας ή και να περικυκλώνεται, όπως για παράδειγμα στην περίφημη πολιορκία του οχυρού της Αλεσίας (52 π.Χ.). Πράγματι, η μάχη της Αλεσίας αποτέλεσε το αποκορύφωμα των πολέμων του Καίσαρα στη Γαλατία. Η πολιορκία του γαλατικού οχυρού ξεκίνησε με τον Καίσαρα να αποκλείει την Αλεσία με μια ισχυρή διπλή οχύρωση. Τελικά, παρ’ όλο που υστερούσε αριθμητικά, επικράτησε έναντι των αμυνομένων, αλλά και έναντι των γαλατικών ενισχύσεων που έφτασαν περικυκλώνοντάς τον. Στην Αλεσία, όπως και σε άλλες μάχες, ο Καίσαρας ήταν επικεφαλής των ρωμαϊκών δυνάμεων. Δεν δίσταζε να μοιραστεί τους κινδύνους της μάχης με τους άντρες του, ιδίως στις δύσκολες στιγμές.[3] Η εμφάνισή του ενεθάρρυνε τους λεγεωνάριους να πολεμήσουν με ακόμα μεγαλύτερο πάθος. Όπως συνέβαινε στα πεδία των μαχών της αρχαιότητας, όπως χαρακτηριστικά έπραττε ο Μέγας Αλέξανδρος, αυτού του είδους η προσωπική επίδειξη θάρρους και αποφασιστικότητας συχνά καθόριζε τη νίκη ή την ήττα. Έτσι, το άστρο του Καίσαρα άρχισε να αναδύεται στη Ρώμη χάρη στις στρατιωτικές επιτυχίες του, που του έφερναν δόξα και φήμη. Παρά τις διαφωνίες, τα μέλη της τριανδρίας συμφώνησαν το 56 π.Χ. να ανανεώσουν τη συμφωνία τους για ακόμη πέντε χρόνια. Όμως, είχε αρχίσει να ανατρέπεται η ισορροπία των δυνάμεων και να χάνεται η εμπιστοσύνη μεταξύ των τριών ανδρών. Το 54 π.Χ., ο ζωντανός δεσμός μεταξύ του Καίσαρα και του Πομπήιου, η Ιουλία, πέθανε, κλονίζοντας ακόμα περισσότερο τη σχέση των δύο ανδρών. Την επόμενη χρονιά, ο Κράσσος έχασε τη ζωή του πολεμώντας εναντίον του ανατολικού εχθρού, των Πάρθων, αφήνοντας τον Καίσαρα και τον Πομπήιο μόνους τους στον πολιτικό στίβο. Εκείνα τα χρόνια, όσο ο Καίσαρας πολεμούσε στη Γαλατία, ο Πομπήιος παρέμεινε στη Ρώμη ως κυρίαρχος του πολιτικού παιχνιδιού. Προκειμένου να αποφευχθεί η εκλογή του Καίσαρα ή εκπροσώπου του ως δεύτερου υπάτου, η Σύγκλητος εξέλεξε τον Πομπήιο ως μόνο ύπατο, κατά πρωτοφανή παραβίαση της ρωμαϊκής παράδοσης η οποία προέβλεπε την ύπαρξη δύο υπάτων. Αυτή η πράξη αποτελούσε άλλη μια εκδήλωση της κρίσης που περνούσε το ρεπουμπλικανικό πολίτευμα εκείνη την ταραγμένη περίοδο των μεγάλων ανδρών. Έως το 51 π.Χ., ο Καίσαρας είχε υποτάξει πλήρως την κυρίως Γαλατία, προσθέτοντας μια νέα επαρχία μεγάλων διαστάσεων, την «Πέραν των Άλπεων Γαλατία» (Gallia Transalpina), υπό τον ρωμαϊκό αετό. Ταυτόχρονα, διέθετε έναν στρατό απόλυτα αφοσιωμένο στον ίδιο, που πολεμούσε επιτυχώς για χρόνια ολόκληρα υπό τις διαταγές του. Αξιωματούχοι, αλλά και απλοί στρατιώτες πλούτισαν από τη διανομή λαφύρων και δούλων. Οι εντυπωσιακές νίκες του Καίσαρα του προσέδιδαν δόξα, περιουσία και, κατά συνέπεια, αυξανόμενο πολιτικό βάρος. Διέθετε πλέον ένα ιδιαίτερα εκτεταμένο δίκτυο φίλων και πελατών (clientes), πολλοί εκ των οποίων ήταν εξέχοντες αξιωματούχοι της πολιτείας που τους πήρε με το μέρος του χάρη στα πλούτη που προσκόμισε από τις νίκες του. Ο μόνος συγκλητικός που μπορούσε να συγκριθεί μαζί του ήταν ο ίδιος ο Πομπήιος, ο οποίος στρεφόταν ανήσυχος ολοένα και περισσότερο στη Σύγκλητο για υποστήριξη. Πράγματι, οι συγκλητικοί ψήφισαν τότε έναν νόμο, σύμφωνα με τον οποίο θα έπρεπε να μεσολαβεί ένα διάστημα πέντε ετών μεταξύ της θητείας ενός Ρωμαίου ως αξιωματούχου στη Ρώμη και της θητείας του ως αξιωματούχου στις επαρχίες, ενώ οι ενδιαφερόμενοι θα έπρεπε να υποβάλλουν αυτοπροσώπως στη Ρώμη την υποψηφιότητά τους. Μ’ αυτόν τον τρόπο, ο Καίσαρας περιήλθε σε δύσκολη θέση, διότι μέχρι να εξασφαλίσει ένα επόμενο αξίωμα στη Ρώμη, θα ήταν εκτεθειμένος σε πιθανή δικαστική δίωξη από τους πολιτικούς αντιπάλους του για κάποιες αμφιλεγόμενες πράξεις του κατά τη διοίκησή του στη Γαλατία, αλλά και κατά την υπατεία του το 59 π.Χ.[4] Με υπόδειξη του Καίσαρα, ένας από τους δημάρχους της Ρώμης, ο Κουρίων, υπέβαλε το 50 π.Χ. μια συμβιβαστική πρόταση, σύμφωνα με την οποία Καίσαρας και Πομπήιος, οι οποίοι ήταν πλέον σε αντίπαλα στρατόπεδα, θα διέλυαν τα στρατεύματά τους και θα αποχωρούσαν από την πολιτική ζωή. Η πρόταση έγινε δεκτή, αλλά οι κινήσεις των αντιπάλων στα παρασκήνια προχωρούσαν πυρετωδώς. Ήταν πια αδύνατο να βρεθεί ένας διακανονισμός που θα τους ικανοποιούσε όλους. Καχυποψία, περηφάνια, προσωπικές έχθρες και πείσμα συνετέλεσαν στο αδιέξοδο. Έχουμε την τάση να θεωρούμε σχεδόν αυτονόητο ότι ο Καίσαρας επεδίωκε εξαρχής μια μοναρχική θέση ήδη από την αφετηρία της πολιτικής σταδιοδρομίας του. Όμως, οι σύγχρονες πηγές, αλλά και οι ίδιες οι πράξεις του δεν υποστηρίζουν κάτι τέτοιο. Μάλιστα, το πιθανότερο είναι ότι ο Καίσαρας επιθυμούσε μια ηγετική θέση μέσα στην res publica, την επικύρωση των πράξεών του στη Γαλατία και την αναγνώριση της επιρροής του. Η τελική καταφυγή στα όπλα αποτελούσε πολιτική αποτυχία τόσο για τον ίδιο, όσο και για τον Πομπήιο. Τελικά, οι ύπατοι του έτους 49, φοβούμενοι τις προθέσεις του Καίσαρα, ανέθεσαν στον Πομπήιο να «σπεύσει σε βοήθεια της πατρίδας», κινητοποιώντας τις δυνάμεις του εναντίον του Καίσαρα.[5] Την πρώτη εβδομάδα του Ιανουαρίου του ίδιου έτους, διορίστηκε ένας αντικαταστάτης του Καίσαρα ως διοικητής της Γαλατίας και η πολιτεία κηρύχθηκε με συγκλητικό διάταγμα σε κατάσταση έκτακτης ανάγκης (senatus consultum ultimum). Ο Καίσαρας τέθηκε εκτός νόμου από τη Σύγκλητο και έπρεπε να παραδοθεί ή να αντιμετωπίσει τις επίσημες αρχές της Ρώμης. Η επιλογή ήταν αναπόφευκτη, εφόσον ο δαφνοστεφής τέως ανθύπατος δεν θα παραδιδόταν στο έλεος των αντιπάλων του. Τη νύχτα της 10ης προς την 11η Ιανουαρίου, ο Καίσαρας διέβη επικεφαλής των λεγεώνων του τον ποταμό Ρουβίκωνα, όριο πέρα από το οποίο δεν επιτρεπόταν να περάσει ρωμαϊκός στρατός. Διαβαίνοντας τον ποταμό, λέγεται πως ο Καίσαρας εκφώνησε στα ελληνικά το περίφημο «ο κύβος ερρίφθη» (iacta alea est)[6]. Πράγματι, βαδίζοντας ενάντια στη Ρώμη, ο Καίσαρας πέρασε το σημείο χωρίς επιστροφή. Σ’ αυτό το «παιχνίδι» που ξεκινούσε, το έπαθλο στα χέρια του νικητή δεν ήταν η Ρώμη ή η Ιταλία, αλλά ολόκληρος ο ρωμαϊκός κόσμος. Ο Πομπήιος και η μερίδα των συγκλητικών που τον υποστήριζε αποδείχθηκαν απροετοίμαστοι για την προέλαση του Καίσαρα. Ίσως δεν πίστευαν ότι πράγματι θα τολμούσε να βαδίσει ενάντια στη Ρώμη, αλλά θεωρούσαν ότι θα αναγκαζόταν να παραδώσει τα όπλα. Τελικά, ο Πομπήιος αναγκάστηκε να εγκαταλείψει τη Ρώμη, μαζί με τους περισσότερους συγκλητικούς, και να περάσει στην Ελλάδα, όπου μπορούσε να βασιστεί στις δυνάμεις που διέθετε στην Ανατολή. Όμως, ο Καίσαρας κινήθηκε δεξιοτεχνικά: φτάνοντας στη Ρώμη, δεν τιμώρησε τους οπαδούς του Πομπήιου, εμφανιζόμενος ως αιμοδιψής τύραννος, αλλά αντίθετα επέδειξε επιείκεια και έτσι πήρε πολλούς με το μέρος του. Μ’ αυτόν τον τρόπο, ένα τμήμα της Συγκλήτου παρέμεινε στην Ιταλία, ενώ νέοι συγκλητικοί, φίλα προσκείμενοι σ’ αυτόν, εντάχθηκαν στο σώμα. Επρόκειτο για μια υπολογισμένη πολιτική, που κέρδισε τους αβέβαιους και αποθάρρυνε πολλούς Πομπηιανούς από τη σκέψη για μια μάχη μέχρις εσχάτων. Ταυτόχρονα, ο Καίσαρας εκλέχτηκε στο αξίωμα του δικτάτορα (dictator), που του έδινε έκτακτες εξουσίες. Μ’ αυτούς τους τρόπους, η εξουσία του επενδύθηκε με τον μανδύα της νομιμότητας που μάταια προσπαθούσε να του αποστερήσει ο Πομπήιος. Η δολοφονία του Ιουλίου Καίσαρα (λεπτομέρεια). Πίνακας του Βιντσέντσο Καμουτσίνι, 1805. Εθνική Πινακοθήκη Σύγχρονης Τέχνης, Ρώμη. Αφού κατάφερε να θέσει την Ιταλία και τις δυτικές επαρχίες υπό τον έλεγχό του και ιδίως την Ισπανία, στην οποία ο Πομπήιος διέθετε ισχυρά ερείσματα, ο Καίσαρας πέρασε την Αδριατική. Η τελική μάχη μεταξύ των δύο αντιπάλων δόθηκε στη Φάρσαλο της Θεσσαλίας τον Αύγουστο του 48 π.Χ. Αν και ο Πομπήιος υπερτερούσε αριθμητικά διαθέτοντας σχεδόν διπλάσιες δυνάμεις, η στρατιωτική ιδιοφυία του Καίσαρα αποδείχθηκε για άλλη μια φορά ακαταμάχητη. Ο Πομπήιος ηττήθηκε, οι περισσότεροι συγκλητικοί προσχώρησαν στο στρατόπεδο του Καίσαρα, ενώ ο ηττημένος κατέφυγε στην αυλή των Πτολεμαίων στην Αίγυπτο, ελπίζοντας να τον υποστηρίξουν βάσει των φιλικών δεσμών που είχε καλλιεργήσει παλαιότερα εκεί. Όμως, αμέσως μόλις αποβιβάστηκε, αποκεφαλίστηκε κατόπιν εντολής του ισχυρού ευνούχου Ποθεινού, ο οποίος θεωρούσε ότι μ’ αυτή την πρωτοβουλία του θα κέρδιζε την εύνοια του νικητή. Οι υπολογισμοί του ευνούχου αποδείχθηκαν λανθασμένοι, καθώς όταν ο Καίσαρας αποβιβάστηκε στην Αλεξάνδρεια το 47 π.Χ. και του παρουσίασαν το κεφάλι του Πομπήιου, λέγεται ότι δάκρυσε. Άλλωστε, ο μεγάλος του αντίπαλος υπήρξε, εκτός από Ρωμαίος ύπατος, και γαμπρός του. Ο Ποθεινός πλήρωσε το σφάλμα του με τη ζωή του, ενώ δεν αποκλείεται η αντίδραση του Καίσαρα να αντιμετωπίστηκε ευνοϊκά στη τραυματισμένη από τον εμφύλιο πόλεμο Ρώμη. Επιπλέον, ο Καίσαρας συγχώρησε πολλούς οπαδούς του Πομπήιου, οι οποίοι επέστρεψαν αργότερα στη δημόσια ζωή. Η επίσκεψη στην Αίγυπτο έμελλε να κρύβει κι άλλες εκπλήξεις για τον Ρωμαίο στρατηλάτη. Συγκεκριμένα, τότε έλαβε χώρα το περίφημο περιστατικό της κρυφής εισόδου της Κλεοπάτρας Ζ΄ στο υπνοδωμάτιό του, τυλιγμένης σε ένα χαλί. Η βασίλισσα κέρδισε την καρδιά του στρατηγού, ο οποίος προσπάθησε να τερματίσει τις δυναστικές διαμάχες μεταξύ των Πτολεμαίων. Όμως, μια σειρά από γεγονότα οδήγησαν στον «Αλεξανδρινό Πόλεμο» (bellum Alexandrinum), μία εξέγερση στην Αλεξάνδρεια που αποτέλεσε και την τελευταία μεγάλη στρατιωτική πρόκληση για τον Καίσαρα. Ξανά, η στρατιωτική του ιδιοφυία θριάμβευσε. Χάρη σε ενισχύσεις που έλαβε από την γειτονική Ιουδαία και την Πέργαμο και εκμεταλλευόμενος τις διενέξεις των αντιπάλων του επικράτησε, παρ’ όλο που αρχικά ήταν πολιορκημένος στο παλάτι και διέθετε μικρότερο στρατό. Η μεγάλη «παράπλευρη απώλεια» του πολέμου ήταν η καταστροφή της Βιβλιοθήκης της Αλεξάνδρειας που πυρπολήθηκε. Στον θρόνο τοποθετήθηκε η Κλεοπάτρα που γέννησε τον μοναδικό γιο του, με το εύγλωττο όνομα Καισαρίων («μικρός Καίσαρας»), πιθανότατα με την άδεια του ίδιου του Καίσαρα. Προτού επιστρέψει στη Ρώμη, ο Καίσαρας διεξήγαγε αστραπιαία μια σύντομη εκστρατεία στη Μικρά Ασία, συντρίβοντας τον Φαρνάκη Β΄ του Πόντου, γιο του περίφημου Μιθριδάτη, ο οποίος είχε αξιοποιήσει τον ρωμαϊκό εμφύλιο πόλεμο για να ανασυστήσει το βασίλειο του πατέρα του. Στο πλαίσιο αυτής της εκστρατείας ο Καίσαρας τονίζοντας τη γρήγορη και εύκολη επιτυχία του, λέγεται ότι είπε το γνωστό «ήλθα, είδα, ενίκησα» (veni, vidi, vici).[7] Το 47 π.Χ. ο Καίσαρας επέστρεψε στη Ρώμη, μόνος κυρίαρχος πλέον. Κατά τα επόμενα έτη, επιχείρησε να σταθεροποιήσει την εξουσία του, ανανεώνοντας τη θητεία του ως δικτάτορα και καταδιώκοντας τους Πομπηιανούς που είχαν απομείνει στην Ισπανία και στη ρωμαϊκή επαρχία της Αφρικής. Επιπλέον, προετοίμαζε εκστρατεία εναντίον των Πάρθων στην Ανατολή. Ταυτόχρονα, η επίσκεψη της βασίλισσας Κλεοπάτρας και της αυλής της στη Ρώμη (μάλλον προς το τέλος του έτους 46) προκάλεσε ψιθύρους για τα σχέδια του Καίσαρα στις αίθουσες της Συγκλήτου και στους δρόμους της πόλης. Η βασίλισσα φιλοξενήθηκε σε μία από τις οικίες του Καίσαρα στις όχθες του ποταμού Τίβερη και παρέμεινε εκεί ακόμα και μετά από τον θάνατό του. Οι φήμες που κυκλοφόρησαν ήθελαν τον Καίσαρα να σχεδιάζει να παντρευτεί την Κλεοπάτρα και να καταστήσει την Αλεξάνδρεια πρωτεύουσα του ρωμαϊκού κράτους. Τα χρόνια εκείνα, ο Καίσαρας προέβη σε μερικές μεταρρυθμιστικές ενέργειες. Καταρχάς, ήδη μετά από τη νίκη του στη Φάρσαλο, ο Καίσαρας είχε διογκώσει το σώμα της Συγκλήτου, προσθέτοντας μέλη από όλες τις κοινωνικές κατηγορίες. Υπήρχαν δηλαδή όχι μόνο επιφανείς αριστοκράτες που φορούσαν τη σεβαστή toga, αλλά και νέοι Ρωμαίοι από τις επαρχίες, ακόμα και απελεύθεροι (πρώην δούλοι), που όφειλαν την άνοδό τους στην εύνοια του Καίσαρα, του νέου ηγέτη του Imperium Romanum. Αυτή η τακτική μαρτυρεί την οξύτατη αντίληψή του: Η νέα Ρώμη δεν περιοριζόταν σε μερικά αριστοκρατικά γένη της παλαιάς παράδοσης, όπως ήταν και ο ίδιος, αλλά επεκτεινόταν και σε άτομα πέραν αυτών. Επιπλέον, αυτή η στρατηγική σταθεροποίησε τη θέση του στη Ρώμη, εξασφαλίζοντάς του νέους υποστηρικτές. Μία ακόμη μεταρρύθμιση του Καίσαρα που αξίζει να μνημονευθεί είναι η αναδιοργάνωση του επίσημου συστήματος μέτρησης του χρόνου. Από τον Ιανουάριο του 45 π.Χ., ο Καίσαρας αντικατέστησε το προβληματικό ρωμαϊκό ημερολόγιο με το πολύ πιο πρακτικό ημερολόγιο που το κατάρτισε βάσει του ηλιακού έτους ο μαθηματικός Σωσιγένης από την Αλεξάνδρεια.[8] Πρόκειται για το Ιουλιανό-Γρηγοριανό ημερολόγιο, το οποίο ισχύει έως σήμερα με περαιτέρω προσαρμογές από τον Πάπα Γρηγόριο ΙΓ΄ (1582 μ.Χ.). Ο Καίσαρας μπορούσε να ρυθμίσει ακόμα και την μέτρηση του χρόνου. Έως τα τέλη του 45 π.Χ. ο Καίσαρας ήταν ουσιαστικά ένας μονάρχης, με την έννοια ότι κατείχε μεγαλύτερη εξουσία από κάθε άλλον, άτομο ή θεσμό, εντός της res publica. H θέση του είχε κατοχυρωθεί χάρη στην επικράτησή του στον εμφύλιο πόλεμο, αλλά οι εξουσίες τού αποδόθηκαν από τη Σύγκλητο και τον λαό της Ρώμης. Είναι γεγονός πως από την εκδίωξη του τελευταίου βασιλιά της Ρώμης και την ίδρυση της res publica (παραδοσιακή χρονολογία το 509/8 π.Χ.), η ρωμαϊκή αριστοκρατία απεχθανόταν τη μοναρχία, και ήταν συνήθης πρακτική της πολιτικής ζωής στη Ρώμη να αλληλοκατηγορούνται οι αντίπαλοι ότι επεδίωκαν το βασιλικό αξίωμα. Οι δικτατορικές εξουσίες του Καίσαρα ήταν πρακτικά μοναρχικές και, σαν να μην αρκούσαν αυτές, ο Καίσαρας είχε προσθέσει κι άλλες. Έτσι, πολλοί αριστοκράτες φοβούνταν ότι επεδίωκε να επαναφέρει τη βασιλεία και να διοικήσει τη Ρώμη σαν άλλος βασιλιάς. Στις αρχές του 44 π.Χ. το ερώτημα αν ο Καίσαρας θα αναγορευόταν βασιλιάς (rex) αποτελούσε το βασικό θέμα συζήτησης στη Ρώμη. Κατά τη διάρκεια μιας γιορτής, το πλήθος χαιρέτησε τον Καίσαρα ως rex, χαρακτηρισμό που ο ίδιος απέρριψε, απαντώντας «δεν είμαι βασιλιάς, αλλά Καίσαρας».[9] Όμως, οι ψίθυροι επέμεναν. Ίσως σαν απάντηση ο Καίσαρας να οργάνωσε το εξής επεισόδιο: όταν στις 15 Φεβρουαρίου του 44 π.Χ. ο ύπατος εκείνου του έτους και στενός συνεργάτης του, Μάρκος Αντώνιος, προσέφερε στον Καίσαρα το διάδημα, βασικό σύμβολο της ελληνιστικής βασιλικής εξουσίας, εκείνος το αρνήθηκε. Παρ’ όλα αυτά, το περιστατικό ενίσχυσε ακόμα περισσότερο την καχυποψία τμήματος της συγκλητικής αριστοκρατίας. Το γεγονός ότι ο Καίσαρας αρνήθηκε το δώρο δεν τους έπεισε, και εξακολουθούσαν να πιστεύουν ότι η επίσημη επιβολή της μοναρχίας ήταν αναπόφευκτη. Πράγματι, στις αρχές του 44 π.Χ. ο Καίσαρας δέχθηκε να αναγορευτεί ισόβιος δικτάτορας (dictator perpetuo), παραβιάζοντας κατάφωρα τη ρεπουμπλικανική παράδοση, η οποία προέβλεπε ότι ο δικτάτορας οριζόταν για συγκεκριμένο χρονικό διάστημα, συνήθως έξι μηνών. Επιπλέον, πολλές συμβολικές τιμές απονεμήθηκαν στον Καίσαρα, μεταξύ των οποίων τα γενέθλιά του θεωρήθηκαν δημόσια εορτή και ο μήνας των γενεθλίων του μετονομάστηκε σε Ιούλιο. Υπήρξε ο πρώτος εν ζωή Ρωμαίος που το πορτρέτο του απεικονίστηκε στα νομίσματα. Όλες αυτές οι τιμές οπωσδήποτε εντάσσονταν σε μια ήδη προϋπάρχουσα παράδοση απονομής τιμών σε σπουδαίους Ρωμαίους αριστοκράτες στρατηγούς, όπως στον Σκιπίωνα Αφρικανό, στον Μάριο, στον Σύλλα και βέβαια στον Πομπήιο. Όμως, στην περίπτωση του Καίσαρα, τόσο ο αριθμός όσο και το μέγεθος των τιμών ήταν άνευ προηγουμένου. Για παράδειγμα, όπως αναφέρει ο Κάσσιος Δίων, ένας ναός αφιερώθηκε στην Επιείκεια του Καίσαρα στη Ρώμη, για τη λατρεία της οποίας υπεύθυνο ήταν ένα νέο σώμα ιερέων με επικεφαλής τον Μάρκο Αντώνιο.[10] Φαίνεται πως λίγο πριν από τον θάνατό του ο Καίσαρας είχε κατακτήσει μια θέση μεταξύ θνητής και θείας φύσης. Έτσι, όλες αυτές οι ενέργειες θεωρήθηκαν από αρκετούς συγκλητικούς ως βήματα προς την καθιέρωση της μοναρχίας στη Ρώμη. Σαν αντίδραση σε όλα αυτά, ακριβώς έναν μήνα μετά από την προσφορά του διαδήματος, στο μέσον του Μαρτίου, δηλαδή στις περίφημες Ειδούς του Μαρτίου (Idus Martiae, 15 Μαρτίου 44 π.Χ.), μια ομάδα περίπου εξήντα συγκλητικών με επικεφαλής τον Βρούτο και τον Κάσσιο έστησαν ενέδρα και δολοφόνησαν τον Καίσαρα κατά τη διάρκεια μιας συνεδρίασης στη Σύγκλητο, σε μια στοά του θεάτρου του Πομπήιου. Η συνωμοσία βρήκε τον Kαίσαρα πλήρως απροετοίμαστο. Χαρακτηριστικά, σύμφωνα με τον Σουητώνιο, αναφώνησε έκπληκτος «Μα, αυτό είναι βία!», όταν ο πρώτος συνωμότης τον άρπαξε από την toga πριν ακολουθήσουν τα χτυπήματα των εγχειριδίων.[11] Είκοσι τρεις πληγές βρέθηκαν στο σώμα του. To Σαιξπηρικό «και συ Βρούτε;», απευθυνόμενο προς τον συνωμότη, δεν επιβεβαιώνεται από τις πηγές. Οι Σουητώνιος και Κάσσιος Δίων μαρτυρούν ότι ο Καίσαρας είπε στον Βρούτο στα ελληνικά (!) «καὶ σύ, τέκνον;».[12] Σύμφωνα με την παράδοση, το τέλος του Καίσαρα συνέβη μπροστά σ’ έναν ανδριάντα του μεγάλου αντιπάλου του, Πομπήιου.[13] Η δολοφονία δεν αιφνιδίασε μόνο τους υποστηρικτές του Καίσαρα, αλλά ολόκληρη τη Ρώμη. Οι συνωμότες ήλπιζαν ότι ο θάνατος του δικτάτορα θα σήμαινε την επιστροφή στην παραδοσιακή πολιτειακή τάξη, όπου η Σύγκλητος κινούσε τα νήματα μέσα από τους ανταγωνισμούς και τις συνεργασίες των αριστοκρατών. Όμως, η επίδραση του Καίσαρα στην πολιτική σκηνή της Ρώμης υπήρξε βαθιά και οι εξελίξεις που επέφεραν οι πράξεις μιας τέτοιας προσωπικότητας είχαν ήδη αποκτήσει μια μη αναστρέψιμη δυναμική. Οι κανόνες του πολιτικού παιχνιδιού είχαν μεταβληθεί καθοριστικά και η επιστροφή σε μια προκαισάρεια res publica ήταν πια σχεδόν ακατόρθωτη. Πολλά μέλη της Συγκλήτου ήταν φίλα προσκείμενα στον Καίσαρα διότι όφειλαν την άνοδό τους σ’ αυτόν, ενώ ο λαός της Ρώμης τον έβλεπε θετικά, θεωρώντας τον πηγή σταθερότητας μετά από την εμφύλια σύγκρουση. Έτσι, το αφήγημα των συνωμοτών περί απελευθέρωσης από τον τύραννο δεν έπεισε τους πολλούς. Η δολοφονία του Καίσαρα προκάλεσε ένα ντόμινο εξελίξεων, που οδήγησε σε νέους εμφυλίους πολέμους και, εν τέλει, στην επικράτηση του χαρισματικού νεαρού, μόλις δεκαοχτάχρονου μικρανιψιού του, του Γάιου Οκτάβιου, που με διορατικότητα είχε υιοθετήσει ο Καίσαρας στη διαθήκη του. Αυτός υπήρξε ο πρώτος Ρωμαίος αυτοκράτορας με το όνομα Οκταβιανός Αύγουστος. O Αύγουστος παγίωσε την εξουσία του πιο προσεκτικά και μεθοδικά, έχοντας μάθει από το βίαιο τέλος του θείου του. Ο Καίσαρας αποθεώθηκε και χαρακτηρίστηκε «αποθεωμένος Ιούλιος» (divus Julius). Μ’ αυτόν τον τρόπο, ο Αύγουστος αυτοπροβλήθηκε ως γιος ενός ανδρός που συγκαταλεγόταν μεταξύ των θεών. Η ρωμαϊκή res publica αυτοκαταργήθηκε σταδιακά και καταργήθηκε και επισήμως. Αν πρέπει να επιλέξουμε μια ημερομηνία ως την πλέον καθοριστική στην πορεία προς την αυτοκρατορία, οι Ειδοί του Μαρτίου ξεχωρίζουν. Η Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία θεμελιώθηκε πάνω στο αίμα του θεοποιημένου Καίσαρα και στον μύθο που δημιουργήθηκε γύρω από το όνομά του. Το όνομα «Καίσαρ» έμελλε έκτοτε να αποτελέσει χαρακτηριστικό τμήμα του επίσημου ονόματος των Ρωμαίων αυτοκρατόρων. Για παράδειγμα, το επίσημο όνομα του αυτοκράτορα Κλαυδίου (41-54 μ.Χ.) ήταν «Τιβέριος Κλαύδιος Καίσαρας Αύγουστος Γερμανικός» (Tiberius Claudius Caesar Augustus Germanicus). Ένας αυτοκράτορας ήταν εξ ορισμού και Καίσαρας. Αυτή η αντίληψη εξακολούθησε να υπάρχει και πέρα από τη Ρωμαϊκή αυτοκρατορία, καθώς το όνομα αυτό απαντά σε μοναρχικούς τίτλους σε πολλές γλώσσες, όπως χαρακτηριστικά ο τίτλος «Kaiser» στη γερμανική. Ο Καίσαρας αποτέλεσε διαχρονικό πρότυπο τόσο χαρισματικού στρατηγού, όσο και πολιτικού ηγέτη. Η προσωπικότητά του ενέπνευσε ηγέτες όπως ο Ναπολέοντας στην εγκαθίδρυση ενός μοναρχικού τύπου διακυβέρνησης που πήρε το όνομά του: «Καισαρισμός». Ο βίος, αλλά και ο βίαιος θάνατος του Ιούλιου Καίσαρα σήμανε την ανατολή της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας και της εποχής των Καισάρων. Ρωμαίοι αυτοκράτορες συνέχισαν να υπάρχουν και μετά από την πτώση της ίδιας της Ρώμης το 476 μ.Χ., υπό τη χριστιανική μετεξέλιξη της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας, τη Βυζαντινή Αυτοκρατορία. Η Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία επηρέασε καθοριστικά όχι μόνο τη σημερινή μορφή της Ελλάδας, αλλά ευρύτερα της Ευρώπης. Έτσι, η συμβολή του Καίσαρα δεν περιορίζεται μόνο στις διαδικασίες που οδήγησαν στην ανάδυση της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας, αλλά επεκτείνεται στην οικεία σε μας εικόνα της Ευρώπης και του δυτικού κόσμου εν γένει. [1] Όπως είναι ευνόητο, η βιβλιογραφία πάνω στην προσωπικότητα του Καίσαρα είναι εκτενής. Ο αναγνώστης μπορεί να συμβουλευτεί ενδεικτικά τα εξής εγχειρίδια: Την κλασική μονογραφία του S. Weinstock, Divus Julius, Clarendon Press, Οξφόρδη 1971· A. Goldsworthy, Caesar: Life of a Colossus, Yale University Press, New Haven 2006· και τις επιμέρους συμβολές στον συλλογικό τόμο της M. Griffin (επιμ.), A Companion to Julius Caesar, Wiley-Blacklell, Chichester - Malden 2009. Μεταξύ της ελληνόγλωσσης βιβλιογραφίας, βλ. τα σχετικά τμήματα στους: Κ. Μπουραζέλης, Οι τρόφιμοι της λύκαινας: Συνοπτική ιστορία των Ρωμαίων και της πολιτείας τους από την ίδρυση της Ρώμης έως και την εποχή του Διοκλητιανού (753 π.Χ. - 305 μ.Χ.), ΜΙΕΤ, Αθήνα 2017· Α. Χανιώτης, Η εποχή των κατακτήσεων: ο ελληνικός κόσμος από τον Αλέξανδρο στον Αδριανό, 336 π.Χ.-138 μ.Χ., Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, Ηράκλειο 2021. [2] Πλούταρχος, Καίσαρ 1.4· Σουητώνιος, Caesar 1.3. [3] Πλούταρχος, Καίσαρ 17.2· Σουητώνιος, Caesar 62. [4] Πάντως, αξίζει να σημειωθεί ότι δεν υπάρχει ομοφωνία στην έρευνα πάνω σ’ αυτό το θέμα. Πολλοί μελετητές τονίζουν την έλλειψη στοιχείων που να τεκμηριώνουν ότι το 50-49 π.Χ. υπήρχε σχέδιο δίωξης του Καίσαρα στη Ρώμη: βλ. R. Morstein-Marx, “Caesar’s Alleged Fear of Prosecution and His ‘Ratio Absentis’ in the Approach to the Civil War”, Historia 56 (2007) 159-178. Σύμφωνα με αυτούς τους μελετητές, η επιλογή του Καίσαρα να περάσει τον Ρουβίκωνα και να ξεκινήσει εμφύλιο πόλεμο υποκινούνταν από τις πολιτικές φιλοδοξίες και τα συμφέροντά του. [5] Πλούταρχος, Πομπήιος 59.1· Αππιανός, Εμφύλιοι πόλεμοι 2.31. [6] Πλούταρχος, Καίσαρ 32.8, Πομπήιος 60.4 (βασισμένος σε στίχο του Μενάνδρου)· Σουητώνιος, Caesar 32. [7] Σουητώνιος, Caesar 37.2. [8] Πλίνιος, Naturalis Historia 18.211-212. [9] Σουητώνιος, Caesar 79.2. [10] Κάσσιος Δίων 44.6.4. [11] Σουητώνιος, Caesar 82.1. [12] Σουητώνιος, Caesar 82.2· Κάσσιος Δίων 44.19.5. [13] Πλούταρχος, Καίσαρ 66, Βρούτος 14-17.

Η ανάδυση της αυτοκρατορίας: Ο βίος και η πολιτεία του Γάιου Ιούλιου Καίσαρα

Σύνδεση