Η συνείδηση ως επιστημονική πρόκληση

Η συγκίνηση και ο προβληματισμός για τη φύση, το περιεχόμενο και τα όρια της συνείδησης ανήκουν σε εκείνα τα γλυκόπικρα παράδοξα της ιδιωτικής και δημόσιας επικράτειας, τα οποία μάλλον επειδή πλουτίζουν και ταλανίζουν ισόποσα τη ζωή μας έχουν την εγγενή τάση να ανθίστανται επιμόνως σε κάθε προσπάθεια εννοιολογικού ή/και επιστημονικού αποπληθωρισμού τους. Γι’ αυτό κάθε απόπειρα διαπραγμάτευσης των άδηλων συνιστωσών της συνείδησης οφείλει να έχει ως αφετηρία και κατάληξη την υπογράμμιση της θεμελιώδους ανάγκης όλων μας για προστασία και σεβασμό αυτού του πιο προσωπικού χαρακτηριστικού της εσωτερικής, όπως πιστεύουμε, ζωής μας. Η προσπάθεια οριοθέτησης των παραμέτρων της συζήτησης για τη συνείδηση έχει να αντιμετωπίσει δύο κύρια εισαγωγικά προβλήματα. Πρώτον, το γεγονός ότι ο καθένας μας έχει μια βιωματικά ή φιλοσοφικά «τεκμηριωμένη» πεποίθηση, προσέγγιση, άποψη ή εμπειρία για το περιεχόμενο που έχει ή θα έπρεπε να έχει αυτή η συζήτηση και, δεύτερον, ότι δεν υπάρχουν ούτε ένας απόλυτα αποδεκτός ορισμός, αλλά και ούτε ευρέως αποδεκτοί μέθοδοι παρατήρησης της συνείδησης. Ο Τζον Λοκ περιέγραφε τη συνείδηση ως «αντίληψη αυτού που περνάει από το μυαλό του ανθρώπου», το λεξικό Merriam Webster την ορίζει ως «επίγνωση της εσωτερικής και εξωτερικής ύπαρξης», το λεξικό του Κέμπριτζ ως «κατάσταση κατανόησης και συνειδητοποίησης κάποιου πράγματος», και οι σύγχρονοι νευροεπιστήμονες Αντόνιο Νταμάσιο (Antonio Damasio) και Κριστόφ Κοχ (Christof Koch) αντίστοιχα ως «ο εαυτός τη στιγμή της γνώσης» ή ως «εμπειρία». Προσθέτω έναν ακόμη ορισμό που κατά κάποιο τρόπο συνοψίζει τους παραπάνω και θα μας επιτρέψει στη συνέχεια να κάνουμε κάποιες κρίσιμες, κατά την άποψή μου, διαφοροποιήσεις: «Συνείδηση είναι η υποκειμενική αίσθηση και ερμηνεία των αντιλημμάτων που αφορούν το τώρα, το παρελθόν και το μέλλον του εαυτού μας και του κόσμου». 1. Υπενθυμίσεις και διευκρινίσεις Προτού χαθούμε στα φιλοσοφικά και επιστημονικά διλήμματα που θέτει η διαπραγμάτευση του θέματος αυτού που μπορεί να ιδωθεί και ως χαρακτηριστική μορφή του προβλήματος «νους-σώμα» (mind-body), είναι εξαιρετικά χρήσιμο να θυμηθούμε και να υπογραμμίσουμε από κοινού μερικές εξελικτικές αλήθειες[1], και εν συνεχεία να συμφωνήσουμε για τις διαστάσεις της έννοιας της νόησης, η οποία με έναν τρόπο συνδέεται και συγχέεται με την έννοια της συνείδησης. Υπενθύμιση 1η: Όλα τα έμβια όντα καταγόμαστε από έναν μονοκύτταρο πρόγονο, το αποκαλούμενο κύτταρο LUCA (Last Universal Common Ancestor). Υπενθύμιση 2η: Συμπεριφορά, μνήμη και μάθηση εκδηλώνουν και όντα που δεν έχουν νευρικό σύστημα. Η σύνδεση της συμπεριφοράς με τη νόηση και τη συνείδηση είναι μεταγενέστερη εξελικτική προσθήκη. Υπενθύμιση 3η: Όσο πιο αναπτυγμένες είναι οι γνωστικές ικανότητες ενός είδους, τόσο μεγαλύτερη είναι η ικανότητα/απαίτηση των μελών του είδους να μην αρκούνται στην απλή επιβίωση. Σε ό,τι αφορά την έννοια της φυσικής νόησης (η οποία δεν ταυτίζεται με την έννοια της συνείδησης), σήμερα χονδρικά κυριαρχούν δύο διαφορετικές προσεγγίσεις. Σύμφωνα με τη μία, ως νόηση ορίζεται κάθε επεξεργασία πληροφοριών, επομένως η νόηση βρίσκεται στη βάση οποιασδήποτε συμπεριφοράς, όποιου επιπέδου. Δηλαδή, νόηση, ίσως και συνείδηση, μπορεί να διαθέτει όλος ο φυσικός κόσμος, από τα μονοκύτταρα βακτήρια, μέχρι το σύμπαν των διακοσίων δισεκατομμυρίων γαλαξιών, δηλαδή τον κοσμικό ιστό που μοιάζει δομικά με έναν γιγάντιο εγκέφαλο. Αντίθετα, σύμφωνα με την άλλη προσέγγιση, την οποία υιοθετώ, παρ’ όλο που έχω προσωπικά αναδείξει την ομοιότητα οργάνωσης εγκεφάλου και κόσμου[2], η φυσική νόηση, για να την ορίσω όπως την ορίζει ο Τζόζεφ Λεντού (Joseph LeDoux), «είναι η ικανότητα δημιουργίας εσωτερικών αναπαραστάσεων και χρησιμοποίησής τους στην καθοδήγηση της συμπεριφοράς». Είναι προφανές ότι η 1η προσέγγιση διευρύνει το φάσμα, το πλήθος, των δυνητικά γνωστικών όντων. Αντίθετα, η 2η προσέγγιση μειώνει το πλήθος αυτών, χωρίς, κατά την άποψή μου, να τα περιορίζει στον άνθρωπο, αφού η νόηση είναι αποτέλεσμα βιολογικών διεργασιών και νοήμονα είναι όσα ζώα έχουν νευρικό σύστημα ικανό να δημιουργεί, να αποθηκεύει και να χρησιμοποιεί εσωτερικές αναπαραστάσεις. Νόηση και συνειδητές εμπειρίες παράγει κατά πάσα βεβαιότητα ο εγκέφαλος πολλών ζώων, αλλά οι εξελικτικές αλλαγές που προέκυψαν στον εγκέφαλο των διαφόρων ειδών διαφοροποίησαν την έκταση, καθώς και την ποιότητα, τον χαρακτήρα, των συνειδητών εμπειριών των διαφόρων ειδών. Με άλλα λόγια, το είδος του εγκεφάλου που διαθέτει το κάθε ζώο, πιθανότατα διαφοροποιεί τα είδη των συνειδητών εμπειριών που μπορεί να βιώσει, τον τρόπο που πονάει, τον τρόπο που χαίρεται, τον τρόπο που νιώθει τον εαυτό του κ.λπ. Πειράματα με λειτουργικό μαγνητικό συντονισμό (fMRI) έχουν αποδείξει ότι ο εγκέφαλος και αρκετών άλλων πρωτευόντων όχι μόνον ενεργοποιείται με τον ίδιο τρόπο που ενεργοποιείται και ο εγκέφαλος του ανθρώπου σε υπο-βαλβιδικά (ασυνείδητα) και βαλβιδικά (συνειδητά) ερεθίσματα (βλ. παρακάτω 1η «υπογραφή» της συνείδησης), αλλά και διαθέτει ένα νευρωνικό δίκτυο προεπιλεγμένης λειτουργίας (“default mode” network), με διεγειρόμενες περιοχές ανάλογες αυτών που ενεργοποιούνται στον άνθρωπο κατά τη διάρκεια της ενδοσκόπησης, της ανάμνησης και της νοητικής διερώτησης. Εξάλλου, δυνατότητα αυτο-αναγνώρισης στον καθρέπτη δεν διαθέτουν μόνο οι άνθρωποι, μετά την ηλικία 18-24 μηνών, αλλά και οι χιμπαντζήδες, οι γορίλλες, οι ουρακοτάγκοι, τα δελφίνια, οι ελέφαντες και οι καρακάξες. Γεγονός που οδήγησε κάποιους νευροεπιστήμονες, διαφοροποιούμενοι από ό,τι πίστευαν μεταξύ άλλων ο Αριστοτέλης, ο Καρτέσιος και η μεσαιωνική Χριστιανική θεολογία (η οποία τοποθετούσε τον άνθρωπο στη «μεγάλη αλυσίδα των όντων» πολύ ψηλότερα από τα ζώα και χαμηλότερα από τον Θεό), να προχωρήσουν το 2012 στην ακόλουθη διακήρυξη για τη συνείδηση: «το βάρος των αποδείξεων δείχνει ότι οι άνθρωποι δεν είναι οι μοναδικοί κάτοχοι του νευροβιολογικού υποστρώματος που παράγει συνείδηση». Νευροβιολογικό υπόστρωμα που ίσως επιτρέπει σε κάποια ζώα, και όχι μόνο πρωτεύοντα, να διαθέτουν ακόμη και κλάσματα μετα-γνώσης, του πολυθρύλητου «γνώθι σαυτόν». 2. Εξελικτικά δώρα Σε τι διαφέρει ο εγκέφαλος και η συνείδηση του ανθρώπου; Εξετάζοντας κάποιος τον εγκέφαλο του ανθρώπου και ενός άλλου ζώου, π.χ. του σκύλου, διακρίνει ομοιότητες ή αντιστοιχίες. Όμως, το βάρος του εγκεφάλου του ανθρώπου είναι δεκαπλάσιο του εγκεφάλου του σκύλου, και το πηλίκο εγκεφαλοποίησης του σκύλου είναι 1,20, λίγο μεγαλύτερο από τον μέσο όρο όλων των θηλαστικών (του πιθήκου είναι 1-2), ενώ του ανθρώπου είναι περίπου 7,50. Η νευροβιολογική βάση πολλών συμπεριφορών είναι κοινή κατά την εγρήγορση ή τον ύπνο (τα όνειρα δεν είναι προνόμιο του ανθρώπου), όπως κοινό φαίνεται να είναι και το υπόστρωμα πολλών προβλημάτων συμπεριφοράς, κάποια από τα οποία αντιμετωπίζονται σχετικά επιτυχώς στον σκύλο με τη χορήγηση των ίδιων φαρμάκων που χορηγούνται στον άνθρωπο για την αντιμετώπιση παραδείγματος χάριν της κατάθλιψης και του άγχους. Όμως ο σκύλος και τα άλλα ζώα δεν είναι επιρρεπή στην εκδήλωση του φαινομένου placebo… Ο εγκέφαλος του homo sapiens δεν διαφέρει μόνο για τις κρίσιμες εξελικτικές αλλαγές που υπέστη (αύξηση μεγέθους εγκεφάλου, ανάπτυξη/διαφοροποίηση συνειρμικών περιοχών, μετασχηματισμός εγκεφαλικών περιοχών σε κέντρα δημιουργίας και χειρισμού συμβόλων κ.λπ.), αλλά και γιατί αυτές του επέτρεψαν να δημιουργήσει σταδιακά ένα πλαίσιο συνύπαρξης, τον πολιτισμό, ο οποίος ανατροφοδοτεί διαρκώς τη συμβολική κοινωνική αλληλεπίδραση, και προσφέρει, παλίνδρομα, τη δυνατότητα παραπέρα νευροβιολογικής εξέλιξης, αυτεπίγνωσης και αναστοχασμού, ίσως και τη διαρκή αναζήτηση της προσωπικής και κοινωνικής υπέρβασης (μέχρις αφανισμού θα έλεγα). Με όρους δηλαδή εξελικτικής βιολογίας, θα μπορούσαμε να πούμε ότι η πλουσιότερη ανθρώπινη συνείδηση είναι αποτέλεσμα/άθροισμα διαδοχικών εξελικτικών «δώρων», τα τελευταία από τα οποία προέρχονται από την αξιοποίηση των πρώτων. Η μοναδική ικανότητα του ανθρώπου να δημιουργεί σύμβολα, γλωσσικά και άλλα, διευκολύνει τη δημιουργία εσωτερικών αναπαραστάσεων παρόντων και απόντων πραγμάτων/καταστάσεων, ίσως συμβάλλει στη μορφοποίηση της σκέψης και της εμπειρίας («τοποθετεί τις ράγες πάνω στις οποίες ταξιδεύουν οι σκέψεις» λέει ο Ντάνιελ Ντένετ), και επιτρέπει τη γνωστοποίηση των εσωτερικών αυτών αναπαραστάσεων/σκέψεων σε τρίτους, προς ατομικό ή κοινό όφελος. Ο πλούσιος αυτός εσωτερικός κώδικας καθορίζει τον τρόπο (συν)ύπαρξης, αφού επιτρέπει στον κάθε άνθρωπο να έχει, να ζει, μία διαρκή ερμηνευτική εμπειρία όχι μόνο για τον εαυτό του, αλλά και για τον κόσμο, να διαθέτει δηλαδή μία «θεωρία του νου», ένα σύνολο κανόνων που υποθέτει ότι κυβερνάει, ή πρέπει να κυβερνάει, το μυαλό και των άλλων ανθρώπων. Με όπλο την ασίγαστη αυτή επιθετική εμπειρία, η οποία τον κινεί συνεχώς στον γλιστερό διάδρομο μεταξύ αυτο-επιβεβαίωσης και αυτο-υπέρβασης, ο άνθρωπος δημιουργεί σταδιακά «αλήθειες», διεκδικεί δικαιώματα και εκπροσώπηση, εκδηλώνει ενσυναίσθηση και αλληλεγγύη. Βιώνει το ποιόν μίας συνείδησης ανώτερου επιπέδου, ανώτερης τάξης, όπως την χαρακτηρίζει ο Τζέραλντ Έντελμαν (Gerald Edelman). Τι είναι αυτή η συνείδηση ανώτερης τάξης; Είναι η ικανότητα κάποιου όχι απλώς να σχηματίζει νοητικές εικόνες για τα τρέχοντα πράγματα του ενεστώτα κόσμου του, δηλαδή να έχει «πρωτογενή συνείδηση», αλλά και να δημιουργεί διαρκώς νοητικές αναπαραστάσεις για τον εαυτό του και τον κόσμο στο παρελθόν, το παρόν και το μέλλον. Αυτή η δυνατότητα χρονικής σύνδεσης των νοητικών αναπαραστάσεων των πραγμάτων, των πράξεων και των συναισθημάτων του υποκειμένου είναι ίσως το κρίσιμο στοιχείο που διαφοροποιεί τη συνείδηση ανώτερης τάξης, αυτή που επιτρέπει στον κάτοχό της, τον άνθρωπο (;), να έχει μια ενοποιό αντίληψη/συνείδηση της ύπαρξης, αυτή που θεμελιώνει σε άλλες πλέον βάσεις τη βιολογική αντίληψη του εαυτού στη διαχρονία. Πότε εμφανίστηκε για πρώτη φορά στην εξέλιξη αυτή η ενοποιός του Εγώ συνείδηση ανώτερης τάξης; Ίσως όταν ο εγκέφαλος κάποιων προγόνων του homo sapiens, με την απόκτηση αρκετών παραπάνω γραμμαρίων εγκεφαλικής ουσίας, απέκτησε σταδιακά τη δυνατότητα να διακρίνει σε μία πέτρα την προοπτική της δυνητικής μεταμόρφωσής της σε χρήσιμο χειροπέλεκυ, τον οποίο θα άξιζε να κουβαλάει μαζί του για μελλοντική χρήση και αξιοποίηση. Μία προσπάθεια αναπαράστασης της έκτασης της νοημοσύνης και της συνείδησης σε συνάρτηση με το μέγεθος, την πολυπλοκότητα, του νευρικού συστήματος σε είδη που προέκυψαν φυσικά κατά τη διάρκεια της εξέλιξης, αλλά και σε τεχνητά κατασκευάσματα (υπολογιστές και βιολογικές μηχανές), δείχνει ότι η ανάπτυξη της φυσικής νοημοσύνης και της συνείδησης παρακολουθεί την εξελικτική ανάπτυξη της πολυπλοκότητας του νευρικού συστήματος[3]. Αντίθετα, θα μπορούσε να ισχυριστεί κάποιος ότι οι μεν υπολογιστικές μηχανές, τα κομπιούτερ, μπορούν να αναπτύσσουν νοημοσύνη, δηλαδή την ικανότητά τους να μαθαίνουν και να τροποποιούν τη συμπεριφορά τους σε ένα διαρκώς μεταβαλλόμενο περιβάλλον, χωρίς να νιώθουν το οτιδήποτε, οι δε βιολογικές μηχανές (π.χ. τα εγκεφαλικά οργανοειδή) μπορούν ίσως να «βιώσουν» κάτι, αλλά δεν είναι ικανές να κάνουν κάτι[4]. 3. Επιστημονικές «δυσκολίες» και «ευκολίες» Μπορεί η επιστήμη να προσεγγίσει και να εξετάσει την υποκειμενική συνείδηση, ή το θέμα της συνείδησης πρέπει να συνεχίσει να αποτελεί προνομιακό πεδίο ενασχόλησης των φιλοσόφων; Η ετυμολογία της επιστήμης και της συνείδησης προσφέρει ένα πρώτο άλλοθι αμοιβαίου ενδιαφέροντος. Αν η συνείδηση είναι η δυνατότητα ενός συστήματος, ενός οργανισμού, να γνωρίζει καλά (συν+οίδα / απαρέμφ. συνειδέναι) τον εαυτό του, το περιβάλλον και τα συμβαίνοντα γύρω του και μέσα του, και η επιστήμη, ως προερχόμενη από το ρήμα επίσταμαι, δεσμεύεται να γνωρίζει εμπείρως, τότε συνείδηση και επιστήμη είναι αναπότρεπτα συνδεδεμένες σε μία κοινή μοίρα προσπάθειας αλληλο-κατανόησης, φοβάμαι και αλληλο-υπονόμευσης, των αντανακλαστικών και των δυνατοτήτων τους. Αφήνοντας όμως στην άκρη τα ετυμολογικά ευφυολογήματα, το ερώτημα παραμένει: Μπορεί η επιστήμη, με τις όποιες δεσμεύσεις της και τα όποια σημερινά ή αυριανά εργαλεία της, να προσεγγίσει, να εξετάσει και να ερμηνεύσει πλήρως το φαινόμενο της συνείδησης; Όπως είναι γνωστό, μέχρι πρόσφατα, η συνείδηση ήταν ένα θέμα που απασχολούσε τους φιλοσόφους και όχι τους επιστήμονες. Γι’ αυτόν ίσως τον λόγο, η πλούσια φιλοσοφική προβληματική και ορολογία έχει κάνει ακόμη πιο δυσχερή κάθε προσπάθεια διασάφησης και διαχείρισης του θέματος «συνείδηση» με την απλοϊκή καταστατική ιδεολογία της επιστήμης. Για να προσεγγίσουμε το παραπάνω ερώτημα, ας δοκιμάσουμε να πάρουμε θέση στο δίλημμα που δημιουργεί ένα ήδη διατυπωμένο υποθετικό και παρατραβηγμένο σενάριο: Ας υποθέσουμε λοιπόν ότι, πρώτον, είμαστε όλοι σπουδαίοι επιστήμονες-νευροφυσιολόγοι και ξέρουμε κάθε επιστημονική λεπτομέρεια για τη φύση του φωτός και για το πώς τα διάφορα νευρικά κύτταρα και νευρωνικά κυκλώματα του εγκεφάλου μας παράγουν την υποκειμενική αίσθηση του χρώματος, κόκκινου, πράσινου, κίτρινου κ.ο.κ., αλλά και ότι, δεύτερον, έχουμε ανατραφεί και ζήσει κλεισμένοι έως αυτή τη στιγμή σε ένα ασπρόμαυρο περιβάλλον. Δεν έχουμε δηλαδή βιώσει την εμπειρία του χρώματος. Εάν ξαφνικά βγούμε από αυτό το ασπρόμαυρο περιβάλλον στον έξω έγχρωμο κόσμο, θα μάθουμε κάτι καινούργιο που δεν θα μπορούσαμε να ξέρουμε παρ’ όλη την απόλυτη γνώση που είχαμε σχετικά με τη νευροφυσιολογία της έγχρωμης όρασης; Ο εμπνευστής αυτού του θεωρητικού πειράματος Φρανκ Τζάκσον (Frank Jakson), αλλά και άλλοι πολλοί, ισχυρίζονται αυτό που φαντάζει πιο πιθανό: Ότι με την έξοδό μας στον έγχρωμο κόσμο θα μάθουμε βιώνοντας κάτι που αναπόφευκτα διαφεύγει της Φυσικής και της Νευροεπιστήμης. Εάν έτσι έχουν τα πράγματα, τότε το λογικό συμπέρασμα είναι ότι η επιστήμη δεν μπορεί να μελετήσει και να εξηγήσει τα ποιοτικά χαρακτηριστικά της όποιας προσωπικής/υποκειμενικής εμπειρίας, δικής μας ή της νυχτερίδας[5]. Αυτή ακριβώς η εικαζόμενη αδυναμία της επιστήμης να εξηγήσει τα ποιοτικά χαρακτηριστικά της υποκειμενικής εμπειρίας, έχει χαρακτηριστεί από τον Ντέιβιντ Τσάλμερς (David Chalmers) ως το δύσκολο πρόβλημα της συνείδησης, η οποία επειδή ακριβώς θεωρείται ότι έχει υποκειμενικό χαρακτήρα, χαρακτηρίζεται ως φαινόμενη συνείδηση (διακρινόμενη έτσι και από τις άλλες σημασίες που συχνά δίνουμε στη λέξη συνείδηση). Είναι οι ποιότητες της υποκειμενικής εμπειρίας (τα περίφημα qualia) μέρος του φυσικού κόσμου; Υπάρχουν τα qualia; Εάν όμως αυτό χαρακτηρίζεται ως το δύσκολο πρόβλημα της συνείδησης, αυτό σημαίνει ότι υπάρχουν και εύκολα προβλήματα σχετικά με τη συνείδηση; Ναι λένε οι σύγχρονοι νευροεπιστήμονες και απαριθμούν μια σειρά ερωτημάτων που συνδέονται με τον ένα ή τον άλλο τρόπο με τη συνείδηση, και τα οποία, ενώ φαντάζει ακόμη δύσκολη η απάντησή τους, μπορεί ενδεχομένως να αντιμετωπίσει και να εξηγήσει η φιλόδοξη αυριανή νευροεπιστήμη. Όπως για παράδειγμα – την ικανότητά μας να διακρίνουμε, κατηγοριοποιούμε και αντιδρούμε στα περιβαλλοντικά ερεθίσματα· – την αφομοίωση της πληροφορίας από ένα γνωστικό σύστημα· – την ικανότητα πρόσβασης στην εσωτερική μας νοητική/ψυχική κατάσταση, καθώς και τη δυνατότητα κοινοποίησης του περιεχομένου τους· – την ικανότητα εστίασης της προσοχής μας· – τον εσκεμμένο έλεγχο της συμπεριφοράς μας· – τη διαφορά μεταξύ εγρήγορσης και ύπνου. Ένα σύνολο, δηλαδή ερωτημάτων τα οποία στην ουσία αφορούν τη σχέση μεταξύ φυσικής πραγματικότητας και πνευματικού κόσμου. Σε αυτό το σημείο επιτρέπεται ή επιβάλλεται η διατύπωση μιας προσωπικής γνώμης για τη δυνατότητα της επιστήμης να διαπραγματευθεί όλα τα προβλήματα, εύκολα ή δύσκολα, που συνεπάγεται η μελέτη της συνείδησης. Επειδή ανήκω σε εκείνη τη μικρή ή μεγαλύτερη ομάδα επιστημόνων που θεωρούν τη φαινόμενη συνείδηση ως ένα φαινόμενο που αναδύεται από τη λειτουργία (εγκεφαλικών) συστημάτων ικανών να ανταποκριθούν στις στοιχειώδεις απαιτήσεις που αυτή προϋποθέτει, επιτρέπω στον εαυτό μου, κόντρα στην επίμονη ματαιοδοξία και του δικού μου απροσπέλαστου(;) ενιαίου(;) εσωτερικού ψυχισμού, να συγκαταλέγεται σε αυτούς που, απορώντας και θαυμάζοντας, προσβλέπουν στην επιστημονική αποκρυπτογράφηση του μέγιστου προβλήματος της συνείδησης. Βλέπετε, η γνώση κάποιων ευρημάτων της νευροεπιστήμης, όπως είναι τα ευρήματα από ασθενείς με διαιρεμένο εγκέφαλο ή με εντοπισμένες εγκεφαλικές βλάβες, καθώς και τα ευρήματα μετά από υποσυνείδητη/υποβαλβιδική διέγερση υποκειμένων, ή μετά από διέγερση διαφορετικών εγκεφαλικών περιοχών με ενδοεγκεφαλικά τοποθετημένα ηλεκτρόδια που παράγουν συγκεκριμένες ποιοτικές «εμπειρίες», οδηγούν στην πεποίθηση ότι η αντίληψη του εαυτού και της συνείδησης ως ένα ενιαίο(;) και απροσπέλαστο(;) Εγώ είναι σφαλερή και δημιούργημα ασυνείδητης σύμπραξης συγκεκριμένων παραγόντων της νευρωνικής συνθήκης μας. Γι’ αυτό, εξάλλου, γίνεται ολοένα πιο αποδεκτό σήμερα ότι η συνείδηση, αφενός, είναι αποτέλεσμα μίας σπονδυλωτής βιολογικής διαδικασίας στην οποία συμβάλλουν πολλά διαδοχικά στάδια επεξεργασίας, και, αφετέρου, έχει διαβαθμίσεις. Επομένως, ας αρχίσουμε με την προσπάθεια διαλεύκανσης των αποκαλούμενων «εύκολων προβλημάτων», όπως είναι ο νευροβιολογικός μηχανισμός πρόσβασης στη συνείδηση, για να διαπιστώσουμε τι είναι πραγματικά εύκολο και τι πραγματικό δύσκολο, καθώς και το εάν μετά την όποια διαλεύκανση των «εύκολων προβλημάτων» θα συνεχίσει να μας φαίνεται εξίσου δύσκολο, το αποκαλούμενο «δύσκολο πρόβλημα». 4. «Υπογραφές της συνείδησης» Υπάρχουν επιστημονικά ευρήματα που να επιτρέπουν τον συσχετισμό της εγκεφαλικής λειτουργίας με τη συνειδητή επεξεργασία μιας πληροφορίας; Ναι, υπάρχουν. Θα δούμε στη συνέχεια μερικά από αυτά, αφού όμως πρώτα θυμηθούμε μερικές από τις μέχρι πρότινος κυκλοφορούσες λανθασμένες απόψεις για τη σχέση συνείδησης και φλοιού των εγκεφαλικών ημισφαιρίων. Σύμφωνα με μία από αυτές, οποιαδήποτε πληροφορία φτάνει στον φλοιό των εγκεφαλικών ημισφαιρίων γίνεται συνειδητά αντιληπτή. Σύμφωνα με μία άλλη, ο φλοιός του αριστερού ημισφαιρίου είναι υπεύθυνος για τη συνειδητή επεξεργασία των πληροφοριών, ο φλοιός του δεξιού ημισφαιρίου για την ασυνείδητη. Τέλος, σύμφωνα με μία ακόμη τέτοια πεποίθηση, κάποια εγκεφαλικά κυκλώματα είναι συνειδητά και κάποια άλλα μη συνειδητά. Σήμερα, με τη βοήθεια αρκετών εμπνευσμένων ερευνητών και πειραμάτων, τείνουμε να πιστεύουμε ότι κάθε φλοιική περιοχή μπορεί να συμμετέχει σε συνειδητές και ασυνείδητες εγκεφαλικές επεξεργασίες. Η ευρεία χρήση των τεχνικών απεικόνισης του εγκεφάλου εν λειτουργία, συνδυαζόμενη με «έξυπνα» πειραματικά πρωτόκολλα –λ.χ. την παρουσίαση σε ένα υποκείμενο δύο διαδοχικών οπτικών ερεθισμάτων, στην αρχή ενός «υπο-βαλβιδικού» οπτικού ερεθίσματος, δηλαδή για λιγότερα από 50 χιλιοστά του δευτερολέπτου (ms), το οποίο αδυνατεί να αναγνωρίσει αλλά το επεξεργάζεται ασυνείδητα ο οπτικός εγκέφαλος, και, αμέσως μετά, ενός άλλου οπτικού ερεθίσματος, το οποίο, επειδή διαρκεί για 100 ή περισσότερα ms, γίνεται συνειδητά ορατό–, επέτρεψε σταδιακά την παρακολούθηση της εγκεφαλικής δραστηριότητας κατά τη μετάβασή της από τη φάση της ασυνείδητης επεξεργασίας της πληροφορίας στη φάση της συνειδητής διαχείρισής της. Με αυτόν τον τρόπο διαπιστώθηκαν κάποιες κρίσιμες νευροφυσιολογικές διαφορές της φλοιικής δραστηριότητας κατά την ασυνείδητη και τη συνειδητή διαχείριση των ερεθισμάτων. Οι διαφορές αυτές, οι οποίες χαρακτηρίζονται ως «νευρωνικά σύστοιχα της συνείδησης» (neural correlates of consciousness), υποτίθεται ότι αποτελούν τις «υπογραφές της συνείδησης»[6], δηλαδή τις επιπλέον νευροφυσιολογικές προϋποθέσεις για την είσοδο των πληροφοριών στην επικράτεια της συνείδησης: – Η μεταβίβαση, όπως διαπιστώνεται με fMRI, της πληροφορίας από τις αισθητικές φλοιικές περιοχές σε ευρύτερες συνειρμικές περιοχές, και η ενεργοποίηση προμετωπιαίων και βρεγματικών κυκλωμάτων των δύο ημισφαιρίων, έχει υποστηριχθεί ότι αποτελεί μία από τις «υπογραφές» της συνείδησης. Ωστόσο, πρόσφατα πειράματα δεν υποστηρίζουν την αναγκαιότητα της εμπλοκής του προμετωπιαίου φλοιού για τη συνειδητή επεξεργασία οπτικών ερεθισμάτων. Ίσως, η εμπλοκή του προμετωπιαίου φλοιού να είναι απαραίτητη για τη μετα-γνώση, δηλαδή τη γνώση ότι γνωρίζουμε. Εξάλλου, είναι γνωστό ότι πρόσκαιρη απενεργοποίηση της λειτουργίας του βρεγματικού φλοιού εμποδίζει τη συνειδητή αντίληψη μιας εικόνας, ενώ πρόσκαιρη απενεργοποίηση της λειτουργίας του προμετωπιαίου φλοιού καθιστά το άτομο αβέβαιο για τις αντιληπτικές του εμπειρίες. Επίσης, όπως αποδεικνύεται από περιπτώσεις ασθενών με εντοπισμένες φλοιικές βλάβες, οι βλάβες στις οπίσθιες φλοιικές περιοχές προκαλούν διαφόρων ειδών αγνωσίες (προσωποαγνωσία, αχρωματοψία, νοσοαγνωσία, ακινητοψία κ.ά.), ενώ βλάβες στις πρόσθιες φλοιικές περιοχές αλλοιώνουν τις ανώτερες πνευματικές λειτουργίες αλλά δεν επηρεάζουν ουσιαστικά τις συνειδητές αισθητικές εμπειρίες. – Η εμφάνιση στο ηλεκτροεγκεφαλογράφημα, 300-400 ms μετά την εφαρμογή του ερεθίσματος, ενός επιπλέον ηλεκτρικού κύματος (P300), πρώτα στις μετωπιαίες και αμέσως μετά στις οπίσθιες/αισθητικές περιοχές του φλοιού, είναι μία ακόμη «υπογραφή» της συνείδησης. Αντίθετα, όλα τα ενδοεγκεφαλικά νευροφυσιολογικά γεγονότα που συνοδεύουν την επεξεργασία των ερεθισμάτων τα οποία δεν διασχίζουν το όριο μεταξύ του ασυνείδητου και του συνειδητού, σβήνουν σταδιακά μετά από 200 ms. – Η καταγραφή, με εγκεφαλικά τοποθετημένα ηλεκτρόδια, μίας αιφνίδιας καθυστερημένης (300 ms μετά το ερέθισμα) ριπής υψίσυχνων ταλαντώσεων (> 30 Hz) της εγκεφαλικής δραστηριότητας, αποτελεί ίσως μία ακόμη «υπογραφή» της συνείδησης. Είναι η «καθυστερημένη» ενίσχυση της υψίσυχνης εγκεφαλικής δραστηριότητας παρά η ίδια η ύπαρξή της, που αποτελεί την υπογραφή της συνειδητής αντίληψης. – Τέλος, η καταγραφή, με εγκεφαλικά τοποθετημένα ηλεκτρόδια, πάλι στο ίδιο χρονικό παράθυρο, δηλαδή 300 ms μετά το ερέθισμα, συγχρονισμένων νευρωνικών εκφορτίσεων σε απομακρυσμένες φλοιικές περιοχές, προσφέρει μία ακόμη «υπογραφή» της συνείδησης. Δηλαδή, η συνειδητή εγκεφαλική επεξεργασία προϋποθέτει/δημιουργεί ένα εκτεταμένο δίκτυο φλοιικής δραστηριότητας, μία εκτεταμένη αμφίδρομη επικοινωνία απομακρυσμένων φλοικών περιοχών. Γιατί όμως να είναι αμφίδρομη; Η ορθόδρομη μεταφορά πληροφορίας από πρωτοταγείς αισθητικές περιοχές σε ανώτερες ιεραρχικά περιοχές δεν δημιουργεί ερωτηματικά. Γιατί όμως είναι και παλίνδρομη; Θεωρητικά, θα μπορούσε να προσφέρει στην ενίσχυση της προσοχής στο συγκεκριμένο ερέθισμα, ή να αποτελεί ένα σήμα επιβεβαίωσης για επεξεργασία ανώτερου επιπέδου. Οι παραπάνω «υπογραφές» θεωρούνται από κάποιους ως αξιόπιστοι δείκτες συνειδητής εγκεφαλικής επεξεργασίας, και επομένως λόγοι που υποστηρίζουν την αισιόδοξη πεποίθηση ότι η έρευνα της νευροβιολογικής βάσης της συνείδησης μπορεί να προσφέρει πολύτιμες πληροφορίες που θα βοηθήσουν αρχικά στον εννοιολογικό/φιλοσοφικό αποπληθωρισμό του θέματος «συνείδηση», και, εν συνεχεία, στην απροκατάληπτη διαπραγμάτευσή του. Αξίζει ίσως εδώ να προστεθεί ότι σε διαταραχές της συνείδησης, όπως στη σχιζοφρένεια (στην οποία οι ασθενείς έχουν συχνά παραισθήσεις, ψευδαισθήσεις και δυσκολία διάκρισης των δικών τους εμπειριών από αυτές των άλλων) απαιτείται μεγαλύτερη διάρκεια προβολής μιας εικόνας προκειμένου να την επεξεργαστεί συνειδητά ο εγκέφαλός τους. Αντίθετα, η απαιτούμενη διάρκεια οπτικού ερεθισμού για την ασυνείδητη επεξεργασία της πληροφορίας παραμένει αναλλοίωτη. Επίσης, οι ασθενείς με σχιζοφρένεια φαίνεται ότι έχουν μεγαλύτερη δυσκολία εισόδου σε συνθήκη εκτεταμένης συγχρονισμένης φλοιικής διέγερσης (άραγε λόγω βλάβης μεγάλων πυραμιδοειδών του προμετωπιαίου φλοιού ή μη λειτουργικών υποδοχέων;) μετά από υπερ-βαλβιδικό οπτικό ερεθισμό, καθώς και ότι σε αυτούς τους ασθενείς το κύμα P300 μετά από τέτοιο ερεθισμό έχει μικρότερο εύρος (amplitude). Θα μπορούσε μία ή όλες αυτές οι «υπογραφές» να μη συνδέονται αιτιακά με τη συνείδηση, αλλά να είναι επιφαινόμενα της συνείδησης; Ναι, θα μπορούσε. Η απόδειξη της αιτιακής σχέσης μεταξύ συγκεκριμένων νευροβιολογικών παραμέτρων και συνείδησης θα πρέπει να περιμένει και άλλες προόδους της νευροεπιστήμης. Υπάρχουν όμως ήδη άφθονες ενδείξεις ότι ένα συγκεκριμένο πρότυπο (pattern) διεγερμένων και εν ηρεμία φλοιικών νευρικών κυττάρων αποτελεί έναν κώδικα για το περιεχόμενο μίας υποκειμενικής αντίληψης, επομένως και της συνείδησης. Και στην επιστήμη, όταν συγκλίνουν πολλές ενδείξεις, δεν μπορούμε να κλείνουμε τα μάτια. 5. Πώς παράγεται η συνείδηση; Και επειδή ως γνωστόν η όποια επιστημονική γνώση οδηγεί σε νέες απορίες, εύλογα αναρωτιέται κάποιος για το πώς παράγεται η συνείδηση. Η προφανής απάντηση σε αυτό το επιστημονικό ερώτημα είναι ότι ακόμη δεν ξέρουμε. Είμαστε όμως υποχρεωμένοι να ελέγχουμε, διαψεύδοντας ή επιβεβαιώνοντας τις όποιες υποθέσεις επιτρέπουν τα διαθέσιμα επιστημονικά δεδομένα. Υπάρχουν σήμερα συγκροτημένες νευροβιολογικές υποθέσεις/θεωρίες για τη συνείδηση; Ναι. Περισσότερες από 20 νευροβιολογικές θεωρίες έχουν αποπειραθεί μέχρι σήμερα να εξηγήσουν τη βάση της συνείδησης[7]. Ακολουθεί μία σύντομη αναφορά στις πλέον προβεβλημένες: Η θεωρία ανώτερης τάξης [Higher Order Theory (ΗΟΤ)] διατείνεται ότι για να γίνει μία εσωτερική αντιληπτική αναπαράσταση συνειδητή πρέπει να γίνει αντικείμενο αναπαράστασης μίας άλλης κατάλληλης νοητικής αναπαράστασης. Δηλαδή, η συνειδητή επίγνωση μίας πληροφορίας προϋποθέτει την επεξεργασία της και από άλλες φλοιικές περιοχές, πρωτίστως τον προμετωπιαίο φλοιό. Για παράδειγμα, ένας πίνακας που πιθανώς αναπαρίσταται στον οπτικό φλοιό ως «κόκκινες και πράσινες περιοχές», μετατρέπεται σε ζωγραφική συνειδητή εμπειρία μόνο όταν αποτελεί αντικείμενο επεξεργασίας και από τον προμετωπιαίο φλοιό. Νικ Μουρτζάκης, Ντέιβιντ Τσάλμερς, 2011, Εθνικό Μουσείο Πορτρέτων, Καμπέρα, Αυστραλία. Η θεωρία καθολικού (νευρωνικού) χώρου εργασίας [Global (Neuronal) Workspace Theory, G(N)WT] υποθέτει ότι όλοι οι ασυνείδητοι λειτουργικοί σπόνδυλοι της εγκεφαλικής δραστηριότητας διεκδικούν την πρόσβασή τους σε έναν κεντρικό γνωστικό διαχειριστή/router (καθολικό χώρο εργασίας), τον οποίο πιθανότατα αντιπροσωπεύουν τα κυκλώματα των συνειρμικών περιοχών του φλοιού. Όποιοι το καταφέρνουν ενισχύουν το αντικείμενο της επεξεργασίας τους, και, επομένως, αναρτούν το περιεχόμενό τους στα κυκλώματα της ενεργού μνήμης, δηλαδή στη σκηνή του εσωτερικού θεάτρου μας. Η θεωρία ολοκληρωμένης πληροφορίας [Integrated Information Theory (IIT)], η οποία έχει φτάσει στην τέταρτη αναθεωρημένη έκδοσή της (και έχει προσφάτως δεχθεί δημόσια επίθεση, χαρακτηριζόμενη από κάποιους ως αναπόδεικτη ψευδο-επιστήμη), φλερτάρει με τον παμψυχισμό, αφού διατείνεται ότι η συνείδηση καθορίζεται από μία δομική ικανότητα των όποιων φυσικών συστημάτων (από μονοκύτταρους οργανισμούς έως ολόκληρα οικοσυστήματα) να παράγουν μη αναγώγιμη, ολοκληρωμένη πληροφόρηση, μία μετρήσιμη και μονοδιάστατη ποσότητα που αναφέρεται ως «Φ». Δηλαδή, κάθε σύνθετο και διασυνδεδεμένο σύστημα του οποίου η δομή κωδικεύει ένα δίκτυο σχέσεων αιτίου-αποτελέσματος και αποκτά εσωτερικές, δομημένες, ενιαίες, ειδικές και καθορισμένες εμπειρίες, έχει τιμή Φ μεγαλύτερη από το μηδέν και, επομένως, διαθέτει κάποιας μορφής συνείδηση, αισθάνεται εσωτερικά κάπως. Η εγκεφαλική περιοχή με την μεγαλύτερη τιμή Φ θεωρείται η βρεγματο-κροταφικο-ινιακή περιοχή, η «οπίσθια hot zone». Η θεωρία τοπικής επανάληψης [Local Recurrence Theory (LRT)] θεωρεί ότι η επαναλαμβανόμενη επεξεργασία της πληροφορίας σε τοπικά κυκλώματα των αισθητικών περιοχών του φλοιού είναι αρκετή για την παραγωγή συνειδητής εμπειρίας, ενώ η εμπλοκή των βρεγματικών και μετωπιαίων περιοχών είναι απαραίτητη μόνο για τη στάθμιση και την αναφορά του ερεθίσματος. Η μνημονική θεωρία της συνείδησης [Memory Theory of Consciousness (MToC)] θεωρεί ότι η συνείδηση είναι ουσιαστικά ένα σύστημα μνήμης το οποίο καταγράφει, με καθυστέρηση δευτερολέπτων, τις ασυνείδητες αλληλεπιδράσεις μας με την πραγματικότητα, και ότι όλες οι περιοχές τους φλοιού των εγκεφαλικών ημισφαιρίων συνεργάζονται για να ταξινομήσουν χρονικά και να ολοκληρώσουν παράλληλα εξελισσόμενες ασυνείδητες επεξεργασίες. Σύμφωνα με αυτή τη θεωρία, κάθε φλοιική περιοχή παράγει διαφορετικού τύπου συνείδηση, με διαφορετικά νευρωνικά σύστοιχα. Η μνημονική θεωρία συγκεντρώνει πρόσφατα το ενδιαφέρον, λόγω της απήχησης που βρίσκει η θεωρία της προβλεπτικής αντίληψης (predictive perception), η άποψη δηλαδή ότι ο εγκέφαλος δεν περιμένει να παραλάβει για να επεξεργαστεί και να ερμηνεύσει τα εξωτερικά ερεθίσματα αλλά προχωράει πρώτα σε ασυνείδητες προβλέψεις για αυτά και εν συνεχεία χρησιμοποιεί τα αισθητηριακά δεδομένα για να κάνει διαδοχικές διορθώσεις των αρχικά ασυνείδητων εκτιμήσεων/προκαταλήψεών του. Μία προσέγγιση που αντιμετωπίζει την αντίληψη ως «ελεγχόμενη παραίσθηση» και την εξηγεί ως αποτέλεσμα μιας περισσότερο «από άνω προς τα κάτω» παρά ως μιας «από κάτω προς τα άνω» υποκινούμενης εγκεφαλικής δραστηριότητας. Η θεώρηση αυτή φέρνει στον νου τον Πλάτωνα και τον Καντ που υπερασπίζονταν την ύπαρξη «a priori γνώσης», αλλά ακόμη και τον Τζον Λοκ, ο οποίος διέκρινε δύο διαφορετικές ποιότητες των πραγμάτων του κόσμου. Τις ανεξάρτητες από τον όποιο παρατηρητή «πρωτεύουσες» ποιότητες (π.χ. το μέγεθος) και τις εξαρτώμενες από τον παρατηρητή «δευτερεύουσες» ποιότητες (π.χ. το χρώμα) των πραγμάτων. Οι δύο θεωρίες που τα τελευταία αρκετά χρόνια συγκέντρωσαν ανταγωνιστικά την ιδιαίτερη προσοχή της επιστημονικής κοινότητας είναι η θεωρία του καθολικού νευρωνικού χώρου εργασίας και η θεωρία της ολοκληρωμένης πληροφορίας[8]. Από τη μια μεριά δηλαδή μια λειτουργική θεωρία η οποία στη βάση της θεωρεί τη συνείδηση αποτέλεσμα διαδοχικών υπολογιστικών επεξεργασιών/αλγορίθμων του εγκεφάλου, και από την άλλη μια θεωρία η οποία αποδίδει τη συνείδηση όχι σε υπολογιστικές επεξεργασίες αλλά στις αιτιακές ιδιότητες του όποιου φυσικού συστήματος, δηλαδή σε μία εσωτερική, προ-ενσωματωμένη, δύναμη του συστήματος, η τιμή της οποίας εξαρτάται από την ικανότητα του παρελθόντος του συστήματος να καθορίζει το παρόν του, και του τελευταίου να καθορίζει το μέλλον του. Σύμφωνα με τη θεωρία του καθολικού νευρωνικού χώρου εργασίας, συνείδηση μπορεί να αποκτήσουν και οι υπολογιστές, ενώ σύμφωνα με τη θεωρία της ολοκληρωμένης πληροφορίας, η τεχνολογία των σημερινών υπολογιστών (των οποίων η δομή στηρίζεται στην αρχιτεκτονική του φον Νόιμαν) δεν επιτρέπει την παραγωγή συνείδησης. Κατ’ αυτήν, για την παραγωγή συνείδησης από υπολογιστές θα χρειαστούν άλλοι, τελείως διαφορετικοί υπολογιστές, οι λεγόμενοι νευρομορφικοί ή βιονικοί υπολογιστές, καθώς και πάρα πολλά χρόνια έρευνας… Είναι όμως σοφότερο να μην σπεύδουμε να προδιαγράψουμε το μέλλον, γιατί όπως έγραψε ο Ιρλανδός συγγραφέας λόρδος Ντάνσανι (Dunsany) «ο άνθρωπος είναι ένα πολύ μικρό πράγμα, και η νύχτα είναι μεγάλη και γεμάτη θαύματα». 6. Μεζούρες συνείδησης Μπορούμε να συλλάβουμε και να μετρήσουμε τη συνείδηση; Υπάρχει «συνειδησιόμετρο»; Παρακάμπτοντας τη σώφρονα διάθεση υπεκφυγής από το ερώτημα (και τις πολύ επικίνδυνες προεκτάσεις που αυτό εγκυμονεί), η οποία μοιραία θα οδηγούσε σε ανεκδοτολογικού τύπου αναφορές που θυμίζουν είτε τον μυθιστορηματικό ήρωα των Εκατό χρόνων μοναξιάς ο οποίος ήλπιζε να συλλάβει το μέγεθος του Θεού με τη φωτογραφική μηχανή που κουβαλούσε στα διάφορα σημεία του σπιτιού του, είτε το σοσιαλιστικό συνδικαλιστικό όργανο των ναυτεργατών του Βόλου που μέτρησε τις πιθανότητες ύπαρξης του Θεού, καταφεύγοντας στην απόλυτα δημοκρατική διαδικασία της ψηφοφορίας, είμαστε αναγκασμένοι να παραδεχθούμε ότι η προσπάθεια μέτρησης του επιπέδου της συνείδησης είναι ένα εγχείρημα που ήδη απασχολεί τόσο την καθημερινή κλινική πράξη, όσο και τους νευροεπιστήμονες ερευνητές της συνείδησης. Για παράδειγμα, οι εμπνευστές και υποστηρικτές της θεωρίας της ολοκληρωμένης πληροφορίας ισχυρίζονται ότι μπορούν να μετρούν την ποσότητα της συνειδητότητας που παράγει ένα εγκεφαλικό σύστημα εφαρμόζοντας μία τεχνική που ονομάζουν “zap and zip”, δηλαδή στοχευμένο διακρανιακό μαγνητικό ερεθισμό σε μία περιοχή του εγκεφάλου και μαθηματική ανάλυση των χωρο-χρονικών χαρακτηριστικών του εγκεφαλογραφήματος που ακολουθεί. Η χωρο-χρονική πολυπλοκότητα της εγκεφαλικής δραστηριότητας μετά τον ερεθισμό εκφράζεται με έναν αριθμό, που όσο μεγαλύτερος (κοντύτερα στη μονάδα) είναι, τόσο πιο ασυμπίεστη/μεγαλύτερη θεωρείται ότι είναι η συνείδηση. Εύλογο ενδιαφέρον προκαλεί ο ισχυρισμός των ίδιων ερευνητών ότι εφαρμογή της τεχνικής “zap and zip” σε ασθενείς που βρίσκονται σε κώμα ή σε φυτικό στάδιο, οδηγεί στη διαπίστωση ότι αυτοί έχουν μικρότερη τιμή Φ, δηλαδή μικρότερη «ποσότητα συνείδησης», ενώ κάποιοι ασθενείς με σύνδρομο εγκλεισμού (“locked in syndrome”) εμφανίζουν αρκετά υψηλή τιμή Φ, δηλαδή, αν και δεν μπορούν αν επικοινωνήσουν, διαθέτουν συνείδηση… Αντίστοιχα, μπορεί να φανταστεί κάποιος τους υποστηρικτές της θεωρίας του καθολικού νευρωνικού χώρου ή των άλλων θεωριών, να αναλύουν (με fMRI, εγκεφαλογραφήματα, ηλεκτρόδια κ.ά.) τη δραστηριότητα του φλοιού για να συμπεράνουν για την ποσότητα της παραγόμενης συνείδησης. Οι υποστηρικτές βέβαια της μνημονικής θεωρίας, οι οποίοι αντιμετωπίζουν την παραγωγή της συνείδησης ως ένα συνολικό φλοιικό προϊόν (και όχι κάτι που προνομιακά παράγουν κάποιες περιοχές, όπως ο προμετωπιαίος φλοιός, η «οπίσθια hot zone» κ.λπ.), μπορεί να είναι, κατά την άποψή μου, κοντύτερα στην κατανόηση των συνιστωσών του φαινομένου[9], αλλά έχουν προφανώς δυσκολότερο έργο να φέρουν εις πέρας. 7. Γιατί υπάρχει η συνείδηση; Και ερχόμαστε στο τελευταίο και ίσως (πιο) πολυτελές ερώτημα. Γιατί υπάρχει η συνείδηση; Για την απάντηση αυτού του πάντα ενοχλητικού «γιατί», που συχνά ταλανίζει και φέρνει σε δύσκολη θέση τους μελετητές της μορφο-λειτουργίας των οργανισμών, θα ήταν ίσως σκόπιμο να εκκινήσει κάποιος από την σοφή ρήση του Θεοδόσιου Ντομπζάνσκι (Theodosius Dobzansky): «τίποτα στη βιολογία δεν έχει νόημα παρά µόνο υπό το φως της εξέλιξης». Η συνείδηση είναι πιθανότητα ένα εξελικτικό απόκτημα που είτε προέκυψε τυχαία (spandrel), είτε ωρίμασε επειδή εξυπηρετούσε και αναβάθμιζε την ήδη κατακτημένη πολυπλοκότητα του νευρικού ιστού κάποιων ζωικών ειδών. Ας θυμηθούμε την περίπτωση της «τυφλής όρασης» (blindsight), κατά την οποία βλάβη της πρωτοταγούς οπτικής περιοχής του φλοιού των εγκεφαλικών ημισφαιρίων καθιστά κάποιον γνωστικά τυφλό, αλλ’ εν τούτοις ικανό να μαντέψει με σχετική ακρίβεια αυτό που ισχυρίζεται ότι δεν βλέπει. Σύμφωνα με τον Νίκολας Χάμφρι (Nicholas Humphrey), ο οποίος μελέτησε πρώτος την τυφλή όραση στον πίθηκο, βλέπουμε με δύο τρόπους: έναν εξελικτικά νεότερο συνειδητό, μέσω της οπτικής περιοχής του φλοιού των εγκεφαλικών ημισφαιρίων, και έναν αρχαιότερο ασυνείδητο. Εάν καταστραφεί ο εξελικτικά προηγμένος συνειδητός, τότε απομένει να λειτουργεί ο εξελικτικά αρχαιότερος/φτωχότερος. Γιατί επιλέχθηκε κατά την εξέλιξη η συνείδηση; Εξυπηρετεί κάτι συγκεκριμένο, ή είναι ένα διακοσμητικό επιφαινόμενο, μία ανακουφιστική ψευδαίσθηση που δημιουργεί η νευροβιολογική μας φτιαξιά; Ανήκω σε εκείνους που πιστεύουν ότι η συνείδηση είναι χρήσιμη και συμβάλλει στην παραπέρα εξελικτική και πολιτισμική διαφοροποίηση του ανθρώπου. Όπως και αν προέκυψε εξελικτικά η συνείδηση, είναι εκ του αποτελέσματος βέβαιο ότι δεν είναι ένα άχρηστο επιφαινόμενο, δεν είναι μία «ψευδαίσθηση του χρήστη» όπως ισχυρίζονται κάποιοι. Είναι, πιστεύω, μία χρήσιμη σύνθετη λειτουργική ικανότητα που επιλέχθηκε στη διάρκεια της εξελικτικής διαδρομής των εκατομμυρίων χρόνων επειδή εξυπηρετεί αποτελεσματικά την υπολογιστική ικανότητα και την αυτοβελτίωση του εγκεφάλου, αφού: – δίνει τη δυνατότητα στην εισερχόμενες στον εγκέφαλο πληροφορίες να σταθεροποιηθούν (εισερχόμενες στη «μνήμη εργασίας»)· – συμπιέζει τον όγκο των εισερχόμενων πληροφοριών στον εγκέφαλο, περιορίζοντας τον αριθμό τους σε ένα μικρό κλάσμα προσεκτικά επιλεγμένων αφομοιώσιμων συμβόλων· – προωθεί τις επιλεγμένες αυτές πληροφορίες σε αλυσίδα ελεγχόμενων σταδίων εγκεφαλικής επεξεργασίας, μεταξύ των οποίων στο κύκλωμα της γλώσσας, γεγονός που – επιτρέπει τη διάχυση των συνειδητών σκέψεων στο κοινωνικό σύνολο, το οποίο έχει πλέον τη δυνατότητα να επηρεάσει, παλίνδρομα, το ίδιο το εγκεφαλικό δυναμικό αθροίζοντας επιμέρους συνειδητές συμβολές. Ο εγκέφαλος, ως ένα πελώριος οργανισμός με δισεκατομμύρια εργαζόμενους νευρώνες, χρειάζεται ανά πάσα στιγμή μία σταθερή σύνοψη των τρεχουσών προκλήσεων που έχει να αντιμετωπίσει πριν τις αποθηκεύσει, πριν τις χρησιμοποιήσει για να αποφασίσει και πριν (αντι)δράσει με ένα τρόπο που εξυπηρετεί καλύτερα την επιτυχή μακροημέρευσή του. Η συνείδηση είναι ένας μηχανισμός δημιουργίας διαρκώς επικαιροποιούμενης και προσβάσιμης περίληψης των απομνημονευμένων κρίσιμων πληροφοριών. Το ασυνείδητο μπορεί να είναι ικανό να κάνει διαρκώς απίστευτα σύνθετους υπολογισμούς (ας σκεφτούμε πόσα προβλήματα λύνει ασυνείδητα ακαριαία το οπτικό σύστημα του εγκεφάλου προκειμένου να έχουμε αντίληψη του σχήματος που βλέπουμε), αλλά η συνείδησή μας έχει το εξελικτικό πλεονέκτημα να αντιμάχεται τον απόλυτο φυσικό ντετερμινισμό, να μας επιτρέπει να μαθαίνουμε και να παίζουμε με τον χρόνο, αντί να ζούμε μονίμως στο παρόν, δίνοντάς μας τη δυνατότητα να δημιουργούμε αλφάβητα και μαθηματικά προστιθέμενης αξίας, καταπραϋντικές μουσικές φυγές, ανύπαρκτους εναλλακτικούς μυθιστορηματικούς κόσμους, ακόμη και προηγμένα μέσα αντιμετώπισης του άλλου/διαφορετικού, είτε με τη μορφή ανακουφιστικών πλην θανατηφόρων ιδεολογιών, είτε με τη μορφή τεχνικά τέλειων ανταγωνιστικών μηχανών. Όσο περισσότερο, όσοι περισσότεροι, τη μελετάμε και τη χρησιμοποιούμε, τόσο οι ατομικές και συλλογικές προοπτικές θα είναι πιο ενδιαφέρουσες και πιο ελπιδοφόρες. Όσο λιγότερο, όσοι λιγότεροι, την ερμηνεύουμε και την ορμηνεύουμε, τόσο θα απεμπολούμε ένα βιολογικό δώρο που μας δόθηκε χωρίς να το ζητήσουμε. [1] Βλ. Joseph Le Doux, Η βαθιά ιστορία μας, Κάτοπτρο, Αθήνα 2019. [2] Βλ. Γιώργος Χ. Παπαδόπουλος, «Σκεπτόμενο σύμπαν και κοσμικοί εγκέφαλοι», The Athens Review of Books, τχ. 148, Μάιος 2023. [3] Βλ. Christof Koch, The Feeling of Life Itself, MIT Press, 2019. [4] Ωστόσο, τα ευρήματα από την έρευνα ανθρώπινων εγκεφαλικών οργανοειδών, δηλαδή οργανωμένων καλλιεργειών νευρικών (και όχι μόνο) κυττάρων, πρέπει ήδη να μας καθιστούν επιφυλακτικούς για το τι μπορούν και τι δεν μπορούν κα κάνουν αυτά τα εγκεφαλικά οργανοειδή. Οι διαπιστώσεις ότι τα ανθρώπινα εγκεφαλικά οργανοειδή μπορούν να δεχθούν γονίδια από άλλα είδη ή προγόνους μας (π.χ. Νεάντερταλ), ότι μπορούν να συνδεθούν με κινούμενα ρομπότ ή με τραυματισμένους νωτιαίους μυελούς, αλλά και ότι ίσως εμφανίζουν συντονισμένη ηλεκτρική δραστηριότητα σαν αυτή που παράγει ο εγκέφαλος των πρόωρων εμβρύων, δημιουργούν ελπίδες, φόβους και άφθονα ηθικά διλήμματα προς διαχείριση για τις αναπόφευκτα εξαρτημένες από το χθες και σήμερα κοινωνίες μας. [5] Thomas Nagel, «Τι νιώθει κανείς όντας νυχτερίδα;», στο Το εγώ της νόησης, Κάτοπτρο, Αθήνα 1993. [6] Βλ. Stanislas Dehaene, Consciousness and the Brain, Penguin Books, 2014. [7] Για ένα μικρό πανόραμα των επιστημονικο-φιλοσοφικών προσεγγίσεων του θέματος της συνείδησης βλ. Susan Blackmore, Conversations on Consciousness, Oxford University Press, 2005. [8] Ωστόσο, πολυετής και πολυδάπανη συγκριτική εξέταση των θεωριών του καθολικού νευρωνικού χώρου εργασίας και της ολοκληρωμένης πληροφορίας, με τη βοήθεια επιπλέον πειραματισμών από ομάδες ερευνητών, δεν κατάφερε (μέχρι το 2023) να αποκαλύψει την επιστημονική υπεροχή της μιας θεωρίας έναντι της άλλης. [9] Η πεποίθηση ότι για την παραγωγή της συνείδησης απαιτείται η συμβολή εκτεταμένων φλοιικών περιοχών στηρίζεται στη γνώση ότι η παθολογική απώλεια της συνείδησης προϋποθέτει είτε κάποια βλάβη του υπο-φλοιικού δικτυωτού σχηματισμού, είτε μια γενικευμένη διαταραχή της φλοιικής λειτουργίας (όπως συμβαίνει μετά από δι-ημισφαιρική εξάπλωση κάποιας επιληπτικής δραστηριότητας). Αντίθετα, κάποια τοπική φλοιικό βλάβη (όπως είναι αυτή που μπορεί να προκληθεί από ένα τοπικό φλοιικό έμφρακτο), μπορεί να αλλοιώσει την φαινόμενη συνείδηση, δηλαδή τα ποιοτικά χαρακτηριστικά της συνείδησης, αλλά δεν μειώνει το επίπεδο της συνείδησης.

Η συνείδηση ως επιστημονική πρόκληση

Σύνδεση