Οι εορτές στο ελληνικό βασίλειο του Όθωνος και οι πολιτικές επιδιώξεις τους

Παναγιώτης Κιμουρτζής, Άννα Μανδυλαρά, Φιλέορτο βασίλειο. Δημόσιες εορτές και εθνικές επέτειοι κατά την οθωνική περίοδο, Gutenberg, Αθήνα 2023, σελ. 471 Η ελληνική έρευνα για τις τελετουργίες, τους εορτασμούς και τα ζητήματα συμβολικής εξουσίας είναι περιορισμένη, αν και τα τελευταία χρόνια οι γνώσεις είναι πολύ περισσότερες και το πεδίο λιγότερο ξένο, κυρίως χάρις στις συμβολές του Χάρη Εξερτζόγλου («Πολιτικές τελετουργίες στη Νεώτερη Ελλάδα. Η μετακομιδή των οστών του Γρηγόριου Ε΄ και η πεντηκονταετηρίδα της Ελληνικής Επανάστασης»[1]), της Χριστίνας Κουλούρη (Φουστανέλες και Χλαμύδες. Ιστορική μνήμη και εθνική ταυτότητα, 1821-1930[2]), του Γιώργου Μαργαρίτη («Οι περιπέτειες του ηρωικού θανάτου: 1912-1920»[3]) και της Αλίκης Νικηφόρου (Δημόσιες Τελετές στην Κέρκυρα κατά την περίοδο της βρετανικής κυριαρχίας, 14ος-18ος αι.[4]). Στον γενέθλιο τόπο μου, την Κύπρο, υπάρχει γενικότερη ανυδρία, με εξαίρεση το πρόσφατο βιβλίο του Πέτρου Παπαπολυβίου, Πτυχές και διαθλάσεις του κυπριακού 1821, πρόσωπα, σχέδια και σκιές (2022), το οποίο καταπιάνεται, αν και όχι αποκλειστικά, με τους εορτασμούς της 25ης Μαρτίου και της 9ης Ιουλίου 1821 επί Αγγλοκρατίας (η 9η Ιουλίου είναι η ημερομηνία απαγχονισμού του Αρχιεπισκόπου Κυπριανού και άλλων ιεραρχών και προκρίτων), δύο άρθρα της Δώρας Μαρκάτου[5] και μία εισαγωγική προσπάθεια δική μου.[6] Για τις βρετανικές εορτές και τελετές στην Κύπρο δεν υπάρχει σχεδόν τίποτα, εν μέρει γιατί έτσι βολεύει τον εθνικισμό μας και το μύθο των Ελλήνων της Κύπρου που αενάως αντιστέκονταν στους Βρετανούς. Και είναι σχεδόν αξίωμα ότι ο μύθος υπερισχύει της Ιστορίας. Το βιβλίο Φιλέορτο βασίλειο, δημόσιες εορτές και εθνικές επέτειοι κατά την οθωνική περίοδο, έρχεται να προσθέσει νέο πλούτο πληροφοριών και να αποκαλύψει μια μάλλον άγνωστη πτυχή του Όθωνα: τη φροντίδα που επεδείκνυε –σε σημείο εμμονής– στην εγκαθίδρυση τελετών, εορτών. Κυρίως, γιατί οι δυναστικές εορτές παγίωναν/καθιέρωναν την εξουσία του. Αυτός που τελετουργεί, αυτός δοξάζεται. Ο Όθων δεν πρωτοτύπησε, καθώς στην Ευρώπη της Παλινόρθωσης οι δυναστικές εορτές χρησιμοποιήθηκαν ως μέσο για να νομιμοποιηθεί η εξουσία των Παλαιών Καθεστώτων. Όπως έχει εξηγήσει ο Πιερ Μπουρντιέ οι δημόσιες εορτές παγιώνουν την εξουσία αυτού που τις διοργανώνει.[7] Καθόλου παράλογα το κράτος από τη γένεσή του παράγει εορτασμούς. Ο περίφημος επιτάφιος του Περικλή δεν ήταν τίποτα άλλο παρά τελετουργικό εξύψωσης της χειμαζόμενης Αθήνας. Ο Περικλής φαινομενικά υμνεί τους Αθηναίους πολεμιστές, στην πραγματικότητα όμως υμνεί το κράτος. Το βιβλίο καταγράφει σειρά από εορτές τις οποίες καθιέρωσε ο Όθων και τις χωρίζει σε τρεις κατηγορίες: 1) Εορτές επί τη ευκαιρία μοναδικών γεγονότων: Πρώτη τελετή αποβίβασης στο Ναύπλιο / Τελετή αποβατηρίων Όθωνα· Η πρώτη προκήρυξη του Όθωνα· Τελετή ενηλικίωσης του Όθωνα· Τελετή γάμου Όθωνα-Αμαλίας· Πρώτη τελετή αποβίβασης στο Ναύπλιο (Τελετή Αποβατηρίων Αμαλίας)· Εορτή εν τω Παρθενώνι· Τελετή Εικοσιπενταετηρίδας Όθωνα. 2) Ετήσιες επετειακές δημόσιες τελετές/εορτές: 25 Μαρτίου· Εθνική εορτή της Επανάστασης του 1821· 3η Σεπτεμβρίου· Εθνική εορτή της «Επανάστασης» του 1843· Τελετές Αποβατηρίων του Όθωνα· Τελετές Αποβατηρίων Αμαλίας· Τελετές Γενεθλίων Όθωνα· Τελετές Γενεθλίων Αμαλίας· Τελετές Επετείου ονομαστικής εορτής Όθωνα· Τελετές Επετείου ονομαστικής εορτής Αμαλίας· Τελετές Επετείου γάμου Όθωνα και Αμαλίας. 3) Στερεοτυπικές τελετές με επαναληπτικό χαρακτήρα: Τελετές Υποδοχής του Όθωνα και της Αμαλίας όταν επέστρεφαν από περιοδείες και ταξίδια. Ο Όθων μετέτρεπε φαινομενικά ασήμαντα γεγονότα, ηλικιακά αναπόφευκτα (όπως η ενηλικίωσή του) σε αφορμή για εορτασμούς. Η φιλέορτη τάση του συνδέεται με την ανάγκη να καθιερώσει την εξουσία του. Λογικό, καθώς ήρθε άγνωστος βασιλιάς, παραγνώρισε τις συνταγματόφιλες φωνές και εγκατάστησε αυταρχικό, δεσποτικό καθεστώς, το οποίο, όχι ακατανόητα, αποτυπώθηκε στην ιστοριογραφία με την ονομασία Βαυαροκρατία. Το βιβλίο αρχίζει από την αποθεωτική υποδοχή του Όθωνα, όταν αποβιβάστηκε στο Ναύπλιο (αποβατήρια). Ευκρινώς, το τελετουργικό, οι υπερβολές στην υποδοχή, αποσκοπούσαν σε ένα και μόνο πράγμα: να ενδυναμώσουν το νέο θεσμό, τη βασιλεία, να ενισχύσουν την εικόνα του νέου βασιλιά ως τη μορφή της νέας κρατικής εξουσίας που ήρθε να βάλει τέλος στην αναρχία που επικράτησε μετά τη δολοφονία του Κυβερνήτη Καποδίστρια. Η παρουσία του κλήρου, των δημογερόντων, τοπικών αξιωματούχων στην υποδοχή, υποδήλωνε την υποταγή στο νέο άρχοντα. Η εικόνα του έφιππου βασιλιά συνοδευόμενου από τους επίσης έφιππους αντιβασιλείς να παρελαύνουν στην πόλη του Ναυπλίου έκανε ορατή –όπως προσφυώς σημειώνουν οι συγγραφείς– την ιεραρχία των πραγμάτων. Ο νεόκοπος βασιλιάς ήταν επικεφαλής ενός μικρού/άδοξου βασιλείου το οποίο όμως στην πραγματικότητα είχε δυσανάλογα ένδοξο/μεγαλοπρεπές παρελθόν. Έτσι, η νέα αρχή κατασκεύασε παρελθόν που επιβεβαίωνε ότι το νεοφανές ελληνικό κράτος, που καλά καλά δεν είχε μπει ακόμη στην παιδική ηλικία, ήταν ουσιαστικά συνέχεια/κληρονόμος της αρχαίας Ελλάδας και του Βυζαντίου. Η μεγαλομανία –ως παιδική ασθένεια– η οποία διακατείχε την Ελλάδα, είναι βαλκανικό χαρακτηριστικό (ενδεικτικό είναι το παράδειγμα της Βουλγαρίας που από την ίδρυσή της είχε καταδικαστεί σε μακροχρόνιο αλυτρωτισμό[8]). Η σκηνοθεσία υπενθύμιζε το παρελθοντικό μεγαλείο της Ελλάδας, η στέψη του Όθωνα σχεδιαζόταν στα πρότυπα των βυζαντινών αυτοκρατόρων, οι λιθογραφίες που τον απεικόνιζαν να μπαίνει νυμφίος με την Αμαλία στην Αθήνα περίοπτα συμπεριλαμβάνουν το βράχο της Ακρόπολης. Ο νέος βασιλιάς έψαχνε αφορμές για τελετές στον δημόσιο χώρο προκειμένου να υποδηλώσει ότι ο ίδιος είναι συνέχεια του αρχαίου ελληνικού κλέους και όχι ξενόφερτος βασιλιάς. Ακόμη και τα εγκαίνια διάσωσης του Παρθενώνα (1834) μετατρέπονται σε γιορτή, με εκφωνήσεις, αντιφωνήσεις κτλ. Το νηπιακό κράτος έμοιαζε να μη θέλει να συμπεριφερθεί σύμφωνα με τους ηλικιακούς περιορισμούς, προέτρεχε. Είναι σωστή η εκτίμηση, η οποία πλέον παγιώθηκε στην ιστοριογραφία του 19ου αιώνα ως αταλάντευτη αλήθεια, ότι η αφετηρία της Μεγάλης Ιδέας μπορεί να εντοπιστεί πολύ πριν τη διάσημη διατύπωση του Κωλέττη το 1844, από το βήμα της Εθνοσυνέλευσης, σε συζήτηση για το θέμα των ετεροχθόνων και των αυτοχθόνων. Τα μεγαλεπήβολα πλάνα του ελληνικού κράτους είναι ευδιάκριτα στον λόγο του πρώτου Πρύτανη Κ. Δ. Σχινά, βασιλόφρονα, που απηχούν τη βούληση του βασιλιά του, στα εγκαίνια του Οθώνειου Πανεπιστημίου το 1837: To Ελληνικόν πανδιδακτήριον, Βασιλεύ, καθιδρυμένον εις τας παρά Σου, εκ νέου ανεγερθείσας περικλεείς Αθήνας, και κείμενον μεταξύ της Εσπέρας και της Έω, είναι προωρισμένον να λαμβάνη αφ’ ενός μέρους τα σπέρματα της σοφίας, και αφού τα αναπτύξη εν εαυτώ ιδίαν τινά και γόνιμον ανάπτυξιν, να τα μεταδίδη εις την γείτονα Έω νεαρά και καρποφόρα (σσ. 141-142). Σε ανάλογο ύφος, μερικά χρόνια πριν, ο διαπρεπής νομομαθής και μέλος της αντιβασιλείας Γκ. Λ. φον Μάουρερ, στο βιβλίο του (1835) διατυπώνει ανάλογες εθνικές φαντασιώσεις: … προορισμός της Ελλάδας είναι να μεταλαμπαδεύσει μια μέρα το φως του ευρωπαϊκού πολιτισμού στην Ασία κι ακόμη πιο πέρα, και σε τούτο τη βοηθά η προνομιούχα γεωγραφική της θέση και η πνευματική οξυδέρκεια των κατοίκων της. Και όπως στάθηκε κάποτε κοιτίδα πολιτισμού για την Ευρώπη, η οποία της ανταποδίδει τώρα αυτή τη μόρφωση, πρέπει και εκείνη –σύμφωνα με τους αιώνιους νόμους της ανταλλαγής– να επιστρέψει στην Ασία, στην Αίγυπτο και στις άλλες χώρες της Ανατολής, εκείνο που έλαβε κι αυτή από εκείνες πριν από χιλιάδες χρόνια.[9] Αναλαμβάνει δηλαδή η Ελλάδα ρόλο μεταλαμπάδευσης των ιδεών της Ευρώπης στην Ανατολή. Προσφυώς, συμπληρώνουν οι συγγραφείς, ερμηνεύοντας τον λόγο του Κ. Δ. Σχινά, το νεοσύστατο ελληνικό κράτος γεννιέται σε πορφυρογέννητο μανδύα και ενδύεται μεγαλοϊδεατικές φαντασιώσεις. Είναι φανερό ότι όσο πιο μεγάλες οι αποστολές, όσο πιο μεγάλες οι ιδέες, τόσο πιο μεγάλος και τρανός ο φορέας των, δηλαδή ο Όθωνας, και άρα πιο αποδεκτός από τους Έλληνες. Ο Όθων επεδίωκε να αναδεικνύεται ως συνέχεια της Ελληνικής Επανάστασης και ως Έλληνας, γνωστή και η ενδυματολογική του προτίμηση προς την φουστανέλα και η επιθυμία του να θαφτεί με αυτήν. Ως εκ τούτου οι εορτές, οι τελετές, ήταν η πολιτογράφηση του Όθωνα σε Έλληνα με μάρτυρα τον ελληνικό λαό. Βέβαια, παράλληλα με τις επιδιώξεις του Όθωνα ενυπάρχει η ιστορική λαθροχειρία. Παραδειγματικά, ο αυταρχικός και «ελέω Θεού» βασιλιάς Όθων αυτοπαρουσιάστηκε ως συνέχεια της Ελληνικής Επανάστασης της οποίας τα συντάγματα ήταν φιλελεύθερα και, το κυριότερο, όριζαν ότι η εξουσία πηγάζει από το λαό. Ο Όθων τα πήγαινε περίφημα με το παρελθόν, το έκοψε και το έραψε στα μέτρα του, προς δόξα δική του. Όπως ορθά παρατηρούν οι συγγραφείς, ο Όθων τα πήγαινε εξίσου καλά και με το παρόν, πιο συγκεκριμένα με τους επιζώντες αγωνιστές της Επανάστασης, ικανοποιώντας κάποια από τα αιτήματά τους, όπως η αναγνώριση των θυσιών τους (δηλαδή επιδόματα)∙ αν και απέρριπτε το αίτημα παραχώρησης Συντάγματος. Παρ’ όλα αυτά, η διανομή ανταμοιβών ήταν το εύκολο εγχείρημα. Το δύσκολο ήταν πώς θα συνταίριαζε μια Επανάσταση που τα έβαλε με τα ανακτοβούλια της Ευρώπης, και έφερε μέσα της εν σπέρματι τις ιδέες της Γαλλικής Επανάστασης, με τη δική του δεσποτεία; Γι’ αυτό μερίμνησε και κάλυψε τις ανεπιθύμητες όψεις της Επανάστασης (φιλελευθερισμός, εναντίωση στο καθεστώς Παλινόρθωσης) μέσα σε πρωτόκολλα, τελετουργικά, σε σημείο να μοιάζει με τις υπόλοιπες δυναστικές γιορτές (σ. 193), όπου ατραξιόν ήταν ο ίδιος και η βασίλισσα Αμαλία. Ο Όθων θέσπισε την εορτή της Ελληνικής Επανάστασης, όπως είναι σχετικά γνωστό, το 1838. Και αφού την θέσπισε, την ήλεγξε. Αντί να επιφυλάξει το ενδιαφέρον του για τους ζώντες πρωταγωνιστές της Επανάστασης προτίμησε την ασφαλή λύση (κατά την ευφυή παρατήρηση στο βιβλίο) των τεθνεώτων. Επιπλέον, εκπαραθύρωσε τον Υψηλάντη και ανέθεσε ρόλο συμπρωταγωνιστή στην Εκκλησία μέσω της καθιέρωσης της 25ης Μαρτίου ως εθνικής επετείου, παραγνωρίζοντας –όχι άθελα– ότι μια Επανάσταση δεν έχει αφετηρία. Ο Υψηλάντης αποκλείστηκε γιατί χαλούσε το αφήγημα της 25ης Μαρτίου ως έναρξη της Επανάστασης. Η Ελλάδα δεν ήταν πάντως η πρώτη χώρα που εκκινούσε την εθνική της εορτή από λάθος αφετηρία (προφανώς στη Γαλλική Επανάσταση ο όρκος του Σφαιριστηρίου θα ήταν πιο ταιριαστή εκκίνηση από τις 14 Ιουλίου και την πτώση της Βαστίλης). Η συμπερίληψη της Εκκλησίας στο πάνθεο, σημειώνει ο Κ. Θ. Δημαράς, ήταν χείρα βοηθείας σε εποχές αβεβαιότητας για την Εκκλησία η οποία, αν και διακήρυξε την αυτονομία της το 1833, το Πατριαρχείο άργησε να της παραχωρήσει το αυτοκέφαλο (το έκανε το 1850).[10] H προσαρμοστικότητα του Όθωνα είναι εμφανής και στο κεφάλαιο που εξετάζει την καθιέρωση της επονείδιστης για τον ίδιο 3ης Σεπτεμβρίου ως εθνικής εορτής. Ορθά σημειώνεται στο βιβλίο ότι σε αντίθεση με τις υπόλοιπες εορτές που καθιερώθηκαν επί Όθωνα η 3η Σεπτεμβρίου ήταν προϊόν εξαναγκασμού από τους αρχηγούς των στρατιωτικών του κινήματος (Ρήγας Παλαμήδης - Δρόσος Μανσόλας). Το βιβλίο στηριζόμενο στις επιστολές της Αμαλίας[11] αποκαλύπτει την εικόνα ενός καταρρακωμένου Όθωνα, έτοιμου να κλάψει εκείνες τις ημέρες του κινήματος. Όμως, συνέρχεται και καθιερώνει με διάταγμα την 3η Σεπτεμβρίου ως εθνική εορτή και διοργανώνει στις 18 Σεπτεμβρίου τον πρώτο εορτασμό, μαζί με τα ονομαστήριά του∙ η σύμπτωση των δύο εορτασμών ίσως ήταν προσπάθεια επικάλυψης της γιορτής της 3ης Σεπτεμβρίου. Άλλωστε, στην επιγραφή «Ζήτω ο Συνταγματικός Βασιλεύς της Ελλάδος» επάνω στην αψίδα η οποία στήθηκε εξ αφορμής των εορτασμών, εκείνο το «Βασιλεύς» έμοιαζε να ακυρώνει το «Συνταγματικός», δηλαδή το Σύνταγμα – ενδεικτικό παράδειγμα πώς μια τελετή, η σημειολογία της, ακυρώνει μια εξέγερση. Βέβαια, όπως παρατηρούν οι συγγραφείς του βιβλίου, οι κινηματίες ένιωθαν διασφαλισμένοι και εφησυχασμένοι αναφορικά με το πολιτικό και βιολογικό τους μέλλον, αφού η καθιέρωση της 3ης Σεπτεμβρίου ως εθνικής εορτής διασφάλιζε την προστασία τους από ενδεχόμενες πράξεις εκδίκησης του θρόνου εναντίον τους. Ακόμη και χωρίς τις θρησκευτικές εορτές το κράτος του Όθωνα αναδείχθηκε σε ένα φιλέορτο βασίλειο. Δημιουργείται η εντύπωση ότι το οθωνικό βασίλειο περισσότερο γιόρταζε παρά οτιδήποτε άλλο. Έμοιαζε να προχωρεί στο μέλλον έχοντας το κεφάλι στραμμένο προς το παρελθόν (αρχαία Ελλάδα, Βυζάντιο). Η «εορτομανία» του Όθωνα δεν ήταν ελληνικό φαινόμενο. Οι συγγραφείς δεν παραλείπουν τις συγκρίσεις με δυναστείες της Ευρώπης. Η συγκριτολογία παράγει ορισμένες ενδιαφέρουσες διαπιστώσεις. Κυρίως, ότι ο Όθων ήταν ο μόνος βασιλιάς, μαζί με τον Λεοπόλδο Γεώργιο Χριστιανό Φρειδερίκο του Βελγίου (παλαιότερα υποψήφιος για τον ελληνικό θρόνο) που καθιέρωσαν εθνική εορτή τη δεκαετία του 1830, καθώς «δύο αλλοεθνείς βασιλικοί οίκοι αναζητούσαν νομιμοποίηση από υπηκόους κρατών που μόλις είχαν κερδίσει την ανεξαρτησία τους», όπως σημειώνεται εύστοχα στο βιβλίο (σ. 159). Ίσως σε καμιά άλλη περίοδο της νεότερης και σύγχρονης ελληνικής ιστορίας το παρελθόν της Ελλάδας δεν ήταν τόσο έντονα παρόν. Εξάλλου, το παρελθόν ποτέ δεν είναι κάτι νεκρό, ξεπερασμένο, ενυπάρχει μέσα στο παρόν και έχει λόγο στο μέλλον. Έχω την εντύπωση, και με βάση όσα διάβασα στο βιβλίο, ότι οι δόσεις του παρελθόντος ήταν ισχυρές, υπερέβαιναν όσες μπορούσε να αντέξει η πραγματικότητα της Ελλάδας. Συγκεκριμένα, ο υπέρλαμπρος στις τελετές βασιλιάς, στην πραγματικότητα ήταν δέκτης και θύμα αμφισβήτησης (κίνημα της 3ης Σεπτεμβρίου), η χώρα κληρονόμος της αρχαίας Ελλάδας και του Βυζαντίου ήταν στην πραγματικότητα μια χώρα ανήμπορη στρατιωτικά και διπλωματικά με δυσεπίλυτα προβλήματα (π.χ. το ζήτημα της ληστείας). Όπως συμβαίνει με το τελετουργικό της εκκλησίας, που από τη στιγμή που μπαίνεις σε έναν ναό, κάνεις τον σταυρό σου, προσκυνάς∙ τότε ενδυναμώνεις την πίστη σου. Έτσι συνέβαινε και με τη συμμετοχή στις βασιλικές τελετουργίες: από τη στιγμή που ο λαός συγκεντρώθηκε και είδε από κοντά τον φουστανελοφόρο Όθωνα να αποβιβάζεται στον Πειραιά το 1837, μαζί με τη νεοφερμένη σύζυγό του, την επακόλουθη βασιλική πομπή προς την Αθήνα, άρχισε να πιστεύει στο «μεγαλείο» του Όθωνα και της Ελλάδας. Οι δημόσιοι εορτασμοί συνιστούν και δημόσια παραπλάνηση. Στο βιβλίο τους οι δύο συγγραφείς για πρώτη φορά παρουσιάζουν τις εορτές της οθωνικής περιόδου αναλυτικά (προγράμματα, μορφολογία εορτασμών, ανεκδοτολογικά στοιχεία), τις αποκωδικοποιούν και τις ερμηνεύουν. Συχνά-πυκνά αξιοποιούν κοινωνιολογικά και ανθρωπολογικά αναλυτικά εργαλεία, σε άψογη συνύφανση με την Ιστορία. Αυτή θεωρώ ότι είναι μια από τις σπουδαιότερες αρετές του βιβλίου: οι διεπιστημονικές γνώσεις των δύο συγγραφέων και η ικανότητα να θεωρητικοποιούν, χωρίς ωστόσο να εξουθενώνουν τον αναγνώστη. Θεωρώ βέβαιο ότι στο μέλλον η μονογραφία τους θα είναι σημείο αναφοράς και έμπνευσης. [1] Μνήμων, 23, 2001, σ. 153-182. [2] Αλεξάνδρεια, Αθήνα 2020. [3] Μνήμων, 12, 1989, σ. 89-116. [4] Fagotto, Αθήνα 1999. [5] Δώρα Μαρκάτου, «Η συμμετοχή της Κύπρου στον πανελλήνιο εορτασμό για την εκατονταετηρίδα της εθνικής ανεξαρτησίας το 1930», Εταιρεία Κυπριακών Σπουδών, Πρακτικά του Τρίτου Διεθνούς Κυπρολογικού Συνεδρίου, τομ. Γ΄, Νεότερο Τμήμα, Λευκωσία 2001, σ. 367-382 και Δώρα Μαρκάτου, «Καλλιτεχνικές σχέσεις της Κύπρου με το Εθνικό Κέντρο: Δημόσια γλυπτά και εθνική συνείδηση», Πρακτικά του Τέταρτου Διεθνούς Κυπρολογικού Συνεδρίου, τομ. Γ1, Νεότερο Τμήμα, Λευκωσία 2012, σ. 401-412. [6] Κυριάκος Ιακωβίδης, «Οι εορτασμοί της 25ης Μαρτίου κατά την περίοδο της βρετανικής κυριαρχίας και οι πρώτες βρετανικές εορτές», Δέλτος, τχ. 6, 2020, σ. 75-94. [7] Pierre Bourdieu, Γλώσσα και συμβολική εξουσία, Αθήνα 1999. [8] Ιβάν Ίλτσεφ, «Από την Απελευθέρωση μέχρι και τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, 1878-1944», στο Ιστορία της Βουλγαρίας, Θεσσαλονίκη 2015, σ. 245-368. [9] Παναγιώτης Κιμουρτζής, Άννα Μανδυλαρά, «“Οράματα Αυτοκρατορίας”. Βυζάντιο και δυναστικό καθεστώς επί Όθωνα», στο Άννα Ταμπάκη,- Ουρανία Πολυκανδριώτη (επιμ.), Ελληνικότητα και ετερότητα. Πολιτισμικές διαμεσολαβήσεις και «εθνικός χαρακτήρας» στον 19ο αιώνα, Πρακτικά συμποσίου, τ. Β΄, ΕΚΠΑ, Τμήμα Θεατρικών Σπουδών και ΕΙΕ-ΙΙΕ, Αθήνα 2016, σ. 253-265. [10] Κ. Θ. Δημαράς, «“Ρήγας Θεσσαλός”. Αθησαύριστη έκδοση της τραγωδίας του Ιωάννη Ζαμπέλιου» στο Κ. Θ. Δημαράς, Ελληνικός Ρομαντισμός, Αθήνα 2009, σ. 157-164. [11] Βάνα Μπουσέ, Μιχαέλ Μπουσέ (μεταγραφή, μετάφραση, εισαγωγή, σημειώσεις, επιμέλεια), Ανέκδοτες επιστολές της βασίλισσας Αμαλίας στον πατέρα της, 1836-1853, Αθήνα 2011.

Οι εορτές στο ελληνικό βασίλειο του Όθωνος και οι πολιτικές επιδιώξεις τους

Σύνδεση