Δεν υπάρχει τίποτα να δείτε εδώ

ARB – THE NEW YORK REVIEW OF BOOKS Εδώ και αιώνες, η μελέτη της οπτικής και η χρήση της αορατότητας στην επιστημονική φαντασία έχουν αναπτυχθεί πλάι πλάι, αντλώντας έμπνευση η μια από την άλλη. Gregory J. Gbur, Invisibility: The History and Science of How Not to Be Seen [Αορατότητα: Η ιστορία και η επιστήμη του να μην είσαι ορατός], Yale University Press, σελ. 280 Daniel Jütte, Transparency: The Material History of an Idea [Διαφάνεια: Η υλική ιστορίας μιας ιδέας], Yale University Press, σελ. 502 Πριν από μια εικοσαετία, η ραδιοφωνική εκπομπή This American Life έθεσε στους ακροατές μια ερώτηση: Ποια υπερδύναμη θα επέλεγαν; Να μπορούν να πετάξουν ή να γίνονται αόρατοι; Είναι «δύο από τις υπερδυνάμεις που συναρπάζουν τους ανθρώπους από την αρχαιότητα» είπε ο παρουσιαστής, ο Άιρα Γκλας. Πρόκειται για δοκιμασία χαρακτήρα και έρευνα του Zeitgeist. Ο κωμικός και ηθοποιός Τζον Χότζμεν εξήγησε ότι έκανε χρόνια αυτήν την ερώτηση σε συσκέψεις και δείπνα, και ότι η επιλογή του καθενός αποκάλυπτε τις αρχέγονες επιθυμίες και τους ασυνείδητους φόβους του. Ήταν απογοητευμένος που κανείς δεν ήθελε να χρησιμοποιήσει την υπερδύναμή του για να καταπολεμήσει το έγκλημα. Όσοι επέλεγαν την αορατότητα φαντάζονταν τον εαυτό τους να παραμονεύει, να κρυφακούει και να κρυφοκοιτάζει. Ήταν πανούργοι. «Νομίζω ότι στην πραγματικότητα» είπε μια γυναίκα, αν όλοι ήταν απόλυτα ειλικρινείς, θα έλεγαν την αλήθεια, ότι δηλαδή θέλουν να γίνουν αόρατοι για να μπορούν να κλέβουν, να μπαίνουν δωρεάν στον κινηματογράφο, να πηγαίνουν με το αεροπλάνο σε εξωτικά μέρη χωρίς να πληρώσουν εισιτήριο και να παρακολουθούν διάσημους να κάνουν σεξ. Θέλουν να βλέπουν χωρίς να τους βλέπουν. Είναι ηρωικό να πετάς, α λα Σούπερμαν. Είναι αντιηρωικό να εξαφανίζεσαι. Παρ’ όλα αυτά ποθούμε την αορατότητα ως αντίδραση στην ολοένα και πιο έντονη αίσθηση της πανταχού παρούσας παρακολούθησης: η εικόνα μας αποτυπώνεται και εκτίθεται παντού, ο εσωτερικός εαυτός μας βρίσκεται σε κοινή θέα. Η «διαφάνεια» αποτελεί μότο και αρετή –έτσι μας λένε– και ο πόθος για αορατότητα πιθανόν να είναι μια φυσική αντίδραση σε αυτό. Τις τελευταίες δύο δεκαετίες, οι επιστήμονες που μελετούν την οπτική εξετάζουν την αορατότητα όχι μόνο ως φαντασίωση αλλά και ως πρακτικό ενδεχόμενο. Γνωρίζουμε τα αεροσκάφη τεχνολογίας στελθ, που φιλοδοξούν να γίνουν αόρατα στα ραντάρ. Ένας κατασκευαστής αυτοκινήτων προσφέρει πλέον την επιλογή χρώματος στελθ – «ένα σκοτεινό, αινιγματικό λουκ» για «μια εντελώς νέα προσωπικότητα». Ο Γκρέγκορυ Τζ. Γκμπουρ, φυσικός που ασχολείται με την οπτική στο Πανεπιστήμιο της Βόρειας Καρολίνας, έχει αναγάγει την αορατότητα σε χόμπι. Αυτή διαποτίζει την έρευνά του και εκείνος συλλέγει τίτλους: «Αόρατοι μανδύες εν όψει», «Ερευνητές δημιουργούν αόρατο μανδύα με τεχνητό αντικατοπτρισμό», «Επιστήμονες εφευρίσκουν τον μανδύα του Χάρρυ Πόττερ – σχεδόν». Το νέο του βιβλίο με τίτλο Invisibility, εξερευνά το φαινόμενο ως καταλύτη τόσο για την έρευνα όσο και την επιστημονική φαντασία – επειδή επί πολλούς αιώνες η επιστήμη του φωτός και η μυθοπλασία της αορατότητας εξελίχθηκαν πλάι πλάι, αντλώντας έμπνευση η μια από την άλλη. Ο Χάρρυ Πόττερ έχει τον μανδύα του, ο Φρόντο το δαχτυλίδι του, ο Τζέιμς Μποντ ένα αυτοκίνητο, η Γουόντερ Γούμαν αεροπλάνο. Όμως είναι νεοφερμένοι στην τέχνη του εξαφανίζεσθαι κατά βούληση. Στην αρχαία μυθολογία, ο Περσέας, η Αθηνά και ο Ερμής φορούσαν εναλλάξ την περικεφαλαία του Άδη που τους έκανε αόρατους, τη γνωστή Ἄϊδος κυνῆ, όποτε υπήρχε η ανάγκη να αποφύγουν το βλέμμα των εχθρών τους. Για τον ίδιο λόγο, όντα όπως οι χαμαιλέοντες και τα χταπόδια ανέπτυξαν την ικανότητα να καμουφλάρονται. Ο Γκμπουρ δανείζεται τον υπότιτλό του από το διάσημο σκετς των Μόντυ Πάιθον «Πώς να μη σε δουν», στο οποίο διάφοροι άνθρωποι κρύβονται σε θάμνους, σωρούς από φύλλα και ένα νεροβάρελο πριν τους πυροβολήσουν ή τους ανατινάξουν. Η επιθυμία να γίνουμε αόρατοι δείχνει να είναι βαθιά ριζωμένη στην ψυχή μας. Εντούτοις δεν είναι προφανές πώς θα όφειλε να την ορίσει ένας επιστήμονας. «Η λέξη “αόρατος”», γράφει ο Γκμπουρ, «είναι ταυτόχρονα πολύ υποδηλωτική, φέρνοντας στον νου μια συγκεκριμένη εικόνα (ή την απουσία της), και πολύ αόριστη, υπό την έννοια ότι μπορεί να σημαίνει πολλά διαφορετικά πράγματα». Τα πάντα είναι αόρατα στο σκοτάδι· όλοι οι άλλοι είναι αόρατοι όποτε κλείνετε τα μάτια σας. Τα βακτήρια και τα κβάζαρ (quasar) είναι αόρατα λόγω μεγέθους ή απόστασης, ώσπου να χρησιμοποιήσουμε μικροσκόπια και τηλεσκόπια. Η διεύρυνση της όρασής μας, που θα μας επιτρέψει να δούμε το αθέατο, αποτελεί παλαιόθεν στόχο της επιστήμης, κι έτσι οι επιστήμονες που επιδιώκουν την αορατότητα μοιάζουν να καταλαμβάνουν τα απόνερα του κεντρικού ρεύματος. Αορατότητα θα μπορούσε να σημαίνει απόλυτη μαυρίλα ή απόλυτη διαφάνεια. Μια βρετανική εταιρεία το 2014 ανακοίνωσε την «υπερ-μαύρη» χρωστική ουσία Vantablack η οποία απορροφά σχεδόν όλο το φως που πέφτει πάνω της. Ο Τζακ Λόντον έγραψε το 1903 το διήγημα “The Shadow and the Flash” [Η σκιά και η λάμψη], στο οποίο ένας επιστήμονας βάφεται τελείως μαύρος και ανταγωνίζεται με έναν αντίπαλο που πετυχαίνει σχεδόν τέλεια διαφάνεια. Η σύγκρουσή τους λήγει με ένα σουρεαλιστικό και θανάσιμο αγώνα τένις: «Η κηλίδα σκιάς και οι ιριδίζουσες λάμψεις, η σκόνη που σήκωναν αόρατα πόδια, το χώμα που τιναζόταν κάτω από τα φρενήρη πέλματα». Κατά παράξενη σύμπτωση, το Yale University Press εξέδωσε ταυτόχρονα το Διαφάνεια: Η υλική ιστορίας μιας ιδέας του Ντάνιελ Γύττε. Η διαφάνεια είναι η άλλη όψη της αορατότητας. Καθιστά ορατό αυτό που ειδάλλως θα ήταν κρυμμένο. Με εντυπωσιακή λεπτομέρεια και ευρύτατη πολυμάθεια, ο Γύττε καταγράφει την ιστορία ενός υλικού, του γυαλιού, ως προϊόντος της ανθρώπινης εφευρετικότητας, το οποίο αναπτύχθηκε ανά τους αιώνες, αρχής γενομένης από τη Μεσοποταμία την τρίτη χιλιετία π.Χ. Στα ρωμαϊκά χρόνια η ιστορία του γυαλιού έγινε η ιστορία των παραθύρων. «Η θέα από τα παράθυρα και οι κοσμοαντιλήψεις συμπλέκονται πολύ πιο στενά απ’ όσο πιθανόν υποθέτουμε» γράφει ο Γύττε. Ως τεχνολογία που μας επιτρέπει να παρατηρούμε το εξωτερικό από το εσωτερικό –και αντιστρόφως– το παράθυρο στρέφει την προσοχή στην πράξη της θέασης. Πλαισιώνει την όρασή μας και «αποτελεί την επιτομή της ιδέας να κοιτάζεις τον κόσμο από μια προστατευμένη ή αλλοτρόπως προνομιούχα σκοπιά». Μετατρέπεται σε μεταφορά. Μιλάμε για παράθυρα στον κόσμο και παράθυρα στην ψυχή. RebootATI: Invisibility Cloak, Μάιος 2016. Καλλιτεχνική εγκατάσταση που καλούσε τους επισκέπτες να φορέσουν «μανδύες αορατότητας» και να πάρουν ό,τι αντικείμενα θέλουν από άλλα εκθεσιακά περίπτερα στην Μπιενάλε Αρχιτεκτονικής 2016, Μοντεβιδέο, Ουρουγουάη. Η ιστορία του γυαλιού στην αρχιτεκτονική εμπλέκει την πολιτισμική σημασία του φωτός. Για τους φυσικούς, το φως στη γη έρχεται πρωτίστως από τον ήλιο. Στη θρησκεία, ήρθε πρώτα από τον Θεό. Πολιτισμικά έχει αποτελέσει σύμβολο του θείου, της έμπνευσης, της γνώσης και της πολιτικής εξουσίας. Το σκότος, όπως για παράδειγμα στη «Σκοτεινή Εποχή», τον Μεσαίωνα, ήταν το αντίθετό του. Ο Γύττε τονίζει ότι τα μεσαιωνικά χρόνια, που μόνο σκοτεινά δεν ήταν, αποτέλεσαν την εποχή που οι χριστιανικές εκκλησίες είχαν τα πρωτεία της ζήτησης για αρχιτεκτονικό γυαλί, αρχικά συνήθως έγχρωμο και, κατόπιν, όσο βελτιωνόταν η τεχνολογία της υαλουργίας, άχρωμο, διαυγές, και πιο τέλεια διαφανές. Τα γυάλινα παράθυρα αφήνουν το φως να μπει, ένα απλό γεγονός που γίνεται μεταφορά: «ἦτε γάρ ποτε σκότος, νῦν δὲ φῶς ἐν Κυρίῳ· ὡς τέκνα φωτὸς περιπατεῖτε» (ήσασταν κάποτε σκοτάδι, αλλά τώρα είστε φως ἐν Κυρίῳ· να φέρεστε σαν παιδιά του φωτός). Από πρακτική άποψη, το φως σήμαινε ασφάλεια. Ο Γύττε παραθέτει Μισέλ Φουκώ: «Ένας φόβος στοίχειωνε το δεύτερο μισό του δέκατου όγδοου αιώνα: ο φόβος των σκοτεινών χώρων, του πέπλου της σκοτεινιάς που εμποδίζει την πλήρη ορατότητα πραγμάτων, ανθρώπων και αληθειών». Οι Ευρωπαίοι με το ανοιχτόχρωμο δέρμα ανήγαγαν τα καπρίτσια της μελάγχρωσης σε ιδεολογία γενετικής ανωτερότητας. Ως αντίθετο του σκοταδιού, η λευκότητα εξιδανικεύτηκε και το φως υποδήλωνε διαφώτιση. Ύστερα η βιομηχανοποίηση κατέστησε το φως αντικείμενο τεχνολογίας: λάμπες πετρελαίου, λάμπες φωταερίου και, τέλος, εξηλεκτρισμός – έγινε η νύχτα μέρα, όπως άρχισε να λέγεται. Για τους φυσικούς φιλοσόφους της επιστημονικής επανάστασης, το γυαλί ήταν μια ουσία για τη διαμόρφωση φακών και πρισμάτων ώστε να ερευνηθούν τα μυστήρια του φωτός ως δομικού στοιχείου της φύσης. Το γυαλί αντανακλά και διαθλά το φως, το εστιάζει και το αναλύει στα χρώματα της ίριδας. Καθώς η αναπτυσσόμενη επιστήμη της οπτικής έγινε κοινή γνώση, ξύπνησε τα παλιά όνειρα της αορατότητας. Το 1859, ένας Ιρλανδοαμερικανός συγγραφέας, ο Φιτς Τζέιμς Ο’Μπράιεν, δημοσίευσε στο Harper’s Magazine ένα διήγημα όπου ένα αόρατο τέρας στοίχειωνε μια πανσιόν. Το πλάσμα επιτίθεται στον αφηγητή, τον Χάρρυ, στο σκοτάδι, κι όταν εκείνος ανάβει μια λάμπα φωταερίου, βλέπει, με αποτροπιασμό «τίποτα! Μήτε έστω ένα περίγραμμα, – ατμό!». Έπειτα από μια πάλη που περιλαμβάνει σκοινιά και άστοχα χτυπήματα, ο Χάρρυ και ο φίλος του ο Χάμμοντ τελικά νικούν «το Πράγμα» όπως το αποκαλούν. Το αλλόκοτο τους προκαλεί τρόμο και σύγχυση, ωσότου αρχίζουν να σκέφτονται επιστημονικά. «Ας το αναλύσουμε λίγο λογικά, Χάρρυ», λέει ο Χάμμοντ. Πάρε ένα κομμάτι καθαρό γυαλί. Είναι απτό και διαφανές. Μια κάποια χημική τραχύτητα είναι το μοναδικό πράγμα που το εμποδίζει να είναι τόσο ολοκληρωτικά διάφανο ώστε να είναι απολύτως αόρατο. Έχε υπ’ όψιν ότι θεωρητικά δεν είναι αδύνατον να κατασκευαστεί γυαλί που δεν θα αντανακλά ούτε μία αχτίδα φωτός. Επίσης ο αέρας είναι αισθητός αλλά όχι ορατός. Κι αν η διαφάνεια είναι η φυσική κατάσταση, και μόνο μια κάποια χημική τραχύτητα καθιστά τα πράγματα ορατά; Ο Ισαάκ Νεύτων, ο πρώτος μεγάλος πρωτοπόρος της οπτικής επιστήμης, διατύπωσε εικασίες σε αυτό το πνεύμα. Πρότεινε ότι «τα ελάχιστα μέρη της ύλης» είναι διαφανή καθαυτά, ώσπου το φως που περνάει από μέσα τους να ανακλαστεί και να διαθλαστεί προς πάσα κατεύθυνση. Το γυαλί χάνει τη φυσική του διαφάνεια –γίνεται αδιαφανές– όταν γρατζουνίζεται ή κονιορτοποιείται. Αντιστρόφως, το χαρτί, υφασμένο από διακριτές ίνες, μπορεί να γίνει διάφανο εμποτίζοντάς το με έλαιο ίσης πυκνότητας ώστε να διευκολυνθεί η διέλευση του φωτός. Όπως το αφηγείται ο Γκμπουρ, η επιδίωξη της αορατότητας γινόταν παράλληλα με την έρευνα για τα ελάχιστα μέρη της ύλης, ξεκινώντας από την αναγνώριση πως όλα απαρτίζονται από αόρατα σωματίδια τριγυρισμένα από κενό, τα οποία συνδέονται από ελκτικές δυνάμεις. Το είχαν εισηγηθεί αρχαίοι Ινδουιστές σοφοί και Έλληνες φιλόσοφοι, κι ο Νεύτωνας υποστήριζε την ιδέα, παρότι η ατομική θεωρία δεν καθιερώθηκε παρά τον δέκατο ένατο αιώνα, τότε που ο Τζον Ντάλτον ανέπτυξε μια θεωρία μικροσκοπικών σωματιδίων, πανομοιότυπων και εναλλάξιμων, ως στοιχειώδη συστατικά της ύλης. Αυτό έθεσε τις βάσεις της σύγχρονης χημείας. Ωστόσο και τότε, οι επιστήμονες έκαναν ακόμη εικασίες –χρησιμοποιώντας συναγωγές και πιθανολογίες για να δομήσουν μια θεωρία πραγμάτων υπερβολικά μικρών για να τα δούμε άμεσα– και οι μυθοπλάστες διατύπωναν εικασίες μαζί τους. Ο φανταστικός επιστήμονας σε ένα άλλο διήγημα του Ο’Μπράιεν είναι εξερευνητής με μικροσκόπιο. «Φαντάστηκα βάθη πέρα από τα βάθη της φύσης» λέει. «Ξαγρυπνούσα τις νύχτες κατασκευάζοντας φανταστικά μικροσκόπια απροσμέτρητης ισχύος, με τα οποία διαπερνούσα όλα τα περιβλήματα της ύλης ως το αρχικό άτομο». Πλέον έχουμε τέτοια: ηλεκτρονικά μικροσκόπια και σαρωτικά μικροσκόπια σήραγγας, τα οποία μπορούν να απεικονίσουν σωματίδια πολύ μικρότερα από τα μήκη κύματος του κοινού φωτός. Κάτι άλλο που ενέτεινε τη γοητεία της αορατότητας ήταν η παράδοξη ανακάλυψη ότι το ίδιο το φως μπορεί να είναι αόρατο. Ο Ουίλλιαμ Χέρσελ, μουσικός και κατόπιν αστρονόμος, συνειδητοποίησε το 1800 ότι ο ήλιος εκπέμπει «αόρατες ακτίνες» – τις οποίες πλέον αντιλαμβανόμαστε ως υπέρυθρο και υπεριώδες φως, ακτινοβολία σε μήκη κύματος με υπερβολικά μικρή ή μεγάλη συχνότητα ώστε να τα αντιληφθεί το ανθρώπινο μάτι. Αποδείχτηκε ότι το ορατό φάσμα είναι οικτρά στενό. Από ολόκληρο το ηλεκτρομαγνητικό μεγαλείο του σύμπαντος, τα μάτια μας αντιλαμβάνονται μόνο μια πολύ λεπτή φέτα. Η έννοια των αόρατων ακτίνων κατέστησε άλλες μορφές αορατότητας ακόμη πιο πιθανές. «Το ανθρώπινο μάτι είναι ένα ατελές όργανο» λέει ο αφηγητής στο «Καταραμένο πράγμα», ένα διήγημα που έγραψε ο Άμπροουζ Μπηρς το 1893. Η έκτασή του είναι μόλις μερικές οκτάβες της πραγματικής «χρωματικής κλίμακας». Δεν είμαι τρελός· υπάρχουν χρώματα που δεν μπορούμε να δούμε. Και, Θεέ μου, βοήθα! το Καταραμένο Πράγμα έχει τέτοιο χρώμα! Φυσικά, το Καταραμένο Πράγμα είναι ένα ακόμα αόρατο τέρας. H εξέλιξη της οπτικής συνοδεύτηκε από μια αυξανόμενη κατανόηση του χάσματος ανάμεσα σε αυτό που βλέπουμε και σε αυτό που πραγματικά υπάρχει. Το φως κάνει παράξενα πράγματα στη διαδρομή από το αντικείμενο ως το μάτι, και ο εγκέφαλος πρέπει να κάνει ό,τι καλύτερο μπορεί –που συχνά δεν είναι καθόλου καλό– για να βγάλει νόημα από τα σήματα που φτάνουν σε εκείνον. Είτε ως σωματίδια είτε ως κύματα είτε ως και τα δύο, οι ακτίνες του φωτός συμβάλλουν, και μάλιστα ορισμένες φορές αλληλοαναιρούνται. Τα μοτίβα συμβολής αναμιγνύουν το σκοτάδι με το φως – ένα απίστευτο γεγονός που το αντιλήφθηκε σωστά ο Τόμας Γιανγκ, γιατρός και φυσικός, που ξεκινώντας από τη μελέτη του ματιού οδηγήθηκε στη μελέτη του ίδιου του φωτός. Η κυματική θεωρία συμβολής του Γιανγκ, η οποία αντέκρουε τη σωματιδιακή θεωρία του Νεύτωνα, προκάλεσε διαμάχες και λοιδορίες στις αρχές του δέκατου ένατου αιώνα. Ένας σύγχρονός του εξήγησε γιατί φαινόταν τόσο παράλογη: Ποιος δεν θα ξαφνιαζόταν αν έβρισκε σκοτάδι στις ακτίνες του ήλιου – σε σημεία στα οποία φτάνουν ελεύθερα οι ακτίνες του φωτεινού σώματος· και ποιος θα φανταζόταν ότι θα μπορούσε κανείς να υποθέσει πως το σκοτάδι θα μπορούσε να παραχθεί από φως που προστίθεται σε φως! Η σχέση φωτός και σκοταδιού δεν ήταν τόσο απλή. Οι φυσικοί του ηλεκτρομαγνητισμού –ιδίως ο Μάικλ Φαραντέυ και ο Τζέιμς Κλερκ Μάξγουελ– ήταν αυτοί που δημιούργησαν μια ενιαία θεωρία του φωτός ως τίποτα περισσότερο και τίποτα λιγότερο από ένα παλλόμενο κύμα ηλεκτρισμού και μαγνητισμού. Μια διαταραχή στο πεδίο. Η θεωρία του Μάξγουελ ένωσε κάθε φυσική μορφή φωτός: κεραυνούς και σέλας, πυγολαμπίδες, φθορίζουσες μέδουσες και βιοφωταυγείς μύκητες. Προέβλεψε επίσης, ως ζήτημα καθαρών μαθηματικών, όλες τις αόρατες εκδοχές ηλεκτρομαγνητικής ακτινοβολίας: ραδιοκύματα (που δημιουργήθηκαν σύντομα στο εργαστήριο του Χάινριχ Χερτς στην Καρλσρούη), μικροκύματα και ακτίνες γ. Οι πιο σέξι ανακαλύφθηκαν και ονομάστηκαν από τον Βίλχελμ Ρέντγκεν το 1895: οι ακτίνες Χ. Αόρατες και αυτές, οι ακτίνες Χ διαπερνούσαν τη στερεή ύλη και αποκάλυπταν τι βρισκόταν στο εσωτερικό της. Ο Ρέντγκεν δημιούργησε μια εικόνα των οστών μέσα στο χέρι της γυναίκας του. Εκείνη σχολίασε: «Είδα τον θάνατό μου» κι εκείνος πήρε το πρώτο Νόμπελ Φυσικής. Σκόνη στον άνεμο κβάζαρ, καλλιτεχνική απεικόνιση, 9.10.2007, NASA/JPL-Caltech, Ουάσιγκτον. Είμαστε τόσο συνηθισμένοι στην εξελιγμένη ιατρική απεικόνιση, από τις μαγνητικές τομογραφίες ως τις εξετάσεις PET, που μας είναι δύσκολο να συλλάβουμε πόσο έντονα επηρέασαν τη λαϊκή φαντασία οι ακτίνες Χ. «Η παραπληροφόρηση διαδόθηκε σχεδόν εξίσου γρήγορα όσο η είδηση της ίδιας της ανακάλυψης» γράφει ο Γκμπουρ. «Αν οι ακτίνες Χ μπορούν να δουν μέσα από τα πάντα, μήπως θα μπορούσαν να τις χρησιμοποιήσουν κάποιοι για να κατασκοπεύουν τους πλησίον τους και να δουν κάτω από τα ρούχα τους;». (Ένας παρόμοιος φόβος προέκυψε πριν από μια δεκαετία, τότε που η αμερικανική κυβέρνηση εγκατέστησε ολόσωμους σαρωτές στα αεροδρόμια: αόρατες ακτίνες που αποκαλύπτουν τη γυμνή μορφή μας). Όταν ο Τόμας Έντισον πληροφορήθηκε για τις ακτίνες Χ, ανακοίνωσε με σιγουριά ότι θα επέτρεπαν στους τυφλούς να βλέπουν. «Μπορώ να φτιάξω μια ακτίνα Ρέντγκεν που θα μου επιτρέψει να βλέπω πίσω από το χώρισμα αυτού του εργαστηρίου, και πιθανόν μέσα από τα τούβλα του τοίχου» είπε. Έκανε λάθος, όμως είχαν ήδη τεθεί τα θεμέλια για την «όραση ακτίνων Χ» του Σούπερμαν και τα γυαλιά ακτίνων Χ των παιχνιδάδικων, κι επίσης το πρώτο σπουδαίο μυθιστόρημα αορατότητας, Ο αόρατος άνθρωπος του Χ. Τζ. Γουέλλς. Το πρώτο βιβλίο του Γουέλλς, Η μηχανή του χρόνου (1895), είχε προκαλέσει μεγάλη αίσθηση – μια ψευδοεπιστημονική φαντασία που του έφερε άμεση επιτυχία. Ο Αόρατος άνθρωπος, που εκδόθηκε δύο χρόνια αργότερα, ήταν σχεδόν εξίσου πρωτότυπος. Αντλούσε στοιχεία απευθείας από τους τίτλους των εφημερίδων –οι «ακτίνες Ρέντγκεν» περιλαμβάνονταν στα κόλπα που είχε στο μανίκι του ο αφηγητής– και η επιρροή λειτούργησε αμφίδρομα. Οι αναγνώστες του περιλάμβαναν μελλοντικούς επιστήμονες. Ήταν «ένα σημείο καμπής στην ιστορία της φυσικής της αορατότητας», γράφει ο Γκμπουρ, «όταν το ενδεχόμενο της αορατότητας –και οι κίνδυνοί της– εισήλθαν στη δημόσια συνείδηση, όπου έχει παραμείνει ως σήμερα». Όπως στη Μηχανή του χρόνου, ο Γουέλλς επενδύει την ιστορία του με μια πανοπλία από ευλογοφανή κουραφέξαλα. Ο πρωταγωνιστής του, ένας πρώην φοιτητής ιατρικής ονόματι Γκρίφιν ο οποίος έχει στραφεί στη μελέτη της οπτικής, εξηγεί: «Το όλο θέμα είναι ένα δίκτυο γρίφων – ένα δίκτυο με λύσεις που λαμπυρίζουν φευγαλέα». Ο Γκρίφιν συλλογίζεται τους τρόπους που ένα σώμα ενδέχεται να απορροφήσει το φως, να το ανακλάσει ή να το διαθλάσει, όταν «ξαφνικά ένα φως πέρασε μέσα απ’ τις τρυπίτσες αυτού του πλέγματος, ένα φως εκτυφλωτικό: Κι ανακάλυψα μια γενική αρχή για τις χρωστικές ουσίες και τη διάθλαση, μια φόρμουλα, μια γεωμετρική παράσταση με τέσσερις διαστάσεις». Κατασκευάζει μια «γκαζομηχανή» που τροφοδοτείται από «γεννήτριες» και δημιουργεί φάρμακα που «αποχρωματίζουν το αίμα». Πρόκειται για απάτη, αλλά γενιές αναγνωστών δέχονται με χαρά να την πιστέψουν. Όσο για τον Γκρίφιν, είναι γεμάτος ευφορία: «Απαλλαγμένος καθώς ήμουν από κάθε αμφιβολία, είδα σ’ ένα μεγαλοπρεπές όραμα όλα όσα θα μπορούσε να προσφέρει στον άνθρωπο η αορατότητα, το μυστήριο, τη δύναμη, την ελευθερία. Δεν είδα κανένα από τα μειονεκτήματα». Τι μπορεί να πάει στραβά; Αρχικά ο αόρατος άνθρωπος αισθάνεται ένδοξος, ελεύθερος να κάνει ό,τι επιθυμεί, ανώτερος από τους απλούς θνητούς, σαν «άνθρωπος με φυσιολογική όραση … σε μια πόλη τυφλών». Δυστυχώς για να είναι αόρατος πρέπει να είναι γυμνός, και στο Λονδίνο είναι χειμώνας. Τα πρακτικά ζητήματα αρχίζουν να τον επιβαρύνουν. Τον σκουντούν μέσα στη λαοθάλασσα και του γαβγίζουν καχύποπτα σκυλιά. Μέσα στον νου του γίνεται «μια θλιβερή μαυροφορεμένη σιλουέτα» με μια «περίεργη αίσθηση της αποξένωσης». Το φαγητό είναι πρόβλημα – σκεφτείτε άπεπτο φαγητό να περνά μέσα από το γαστρεντερικό σύστημα. Ο αόρατος άνθρωπος φοράει ρούχα, τυλίγει το πρόσωπό του με επιδέσμους, γίνεται απεγνωσμένος και ανισόρροπος. Όπως έγραψε ο Άντονυ Γουέστ, ο γιος του Γουέλλς, γίνεται ένας αόρατος τρελός, ένα άτομο αδιαπέραστα κρυμμένο μέσα στο δικό του ιδιαίτερο πλαίσιο από προσωπικές αναφορές, πικρίες, εμμονές και ψυχαναγκασμούς, και εξολοκλήρου αποκομμένο από τη γενικότερη ανθρωπότητα. Ανακάλυψε ότι η αορατότητα, αντί να είναι υπερδύναμη, είναι η απόλυτη αποξένωση. Σήμερα, κάθε ινσταγκράμερ και τικτόκερ που βγάζει σέλφι δείχνει να διαισθάνεται ενστικτωδώς ακριβώς το ίδιο. Δεν είναι παράξενο λοιπόν που ο Ραλφ Έλλισον επέλεξε αυτό το θέμα για το αριστούργημα που έγραψε το 1952, Αόρατος άνθρωπος. Ο αφηγητής του είναι αόρατος επειδή είναι μαύρος στη λευκή Αμερική. Στην περίφημη εισαγωγή του βιβλίου δηλώνει: Είμαι ένας αόρατος άνθρωπος. Όχι, δεν είμαι φάντασμα από εκείνα που στοίχειωναν τον Έντγκαρ Άλλαν Πόε, ούτε είμαι κανένα από εκείνα τα εκτοπλάσματα του Χόλλυγουντ. Είμαι ένας υπαρκτός άνθρωπος, ένας άνθρωπος με σάρκα και οστά, με ίνες και υγρά – και μπορώ μάλιστα να υποστηρίξω πως διαθέτω και μυαλό. Είμαι αόρατος απλώς επειδή οι άνθρωποι αρνούνται να με δουν. Ο αόρατος άνθρωπος είναι ανώνυμος, περιθωριοποιημένος και ζει κυριολεκτικά κάτω από τη γη, σε μια εγκαταλελειμμένη καρβουναποθήκη που φωτίζεται από ακριβώς 1369 γλόμπους. (Κλέβει ρεύμα από την Δημόσια Επιχείρηση Ηλεκτρισμού). Ακούει το “What Did I Do to Be So Black and Blue” του Λούις Άρμστρονγκ στο πικάπ, το οποίο περιγράφει ως ποίηση της αορατότητας. Η αορατότητα του δίνει μια διαφορετική αίσθηση του χρόνου: μια συναίσθηση των κόμβων του, μια απόδραση από το αυστηρό τέμπο, μια αίσθηση ότι είναι εκτός συγχρονισμού. Η αορατότητα έχει τα πλεονεκτήματά της, μας λέει, μόνο που καμιά φορά αρχίζει να αμφισβητεί την ίδια του την ύπαρξη. Αισθάνεται σαν φάντασμα σε ξένο εφιάλτη. «Όλη η ζωή που βλέπω μέσα από την τρύπα του να είσαι αόρατος, είναι παράλογη» λέει. Ωστόσο, η αναζήτηση της αορατότητας συνεχίζεται. Η ηλεκτρομαγνητική θεωρία του Μάξγουελ έχει αναβαθμιστεί σε κβαντική ηλεκτροδυναμική, η οποία έχει παρακάμψει το ερώτημα αν το φως είναι σωματίδιο ή κύμα ενστερνιζόμενη και τις δύο απόψεις, συνδυάζοντάς τες σε ένα άβολο πακέτο. Ο κβαντικός έλεγχος του φωτός παρέχει στην επικοινωνία και την ιατρική εφαρμογές πιο παράξενες κι από επιστημονική φαντασία. Οι φυσικοί χειραγωγούν το φως σαν μάγοι. Τα λέιζερ δημιουργούν ακτίνες σύμφωνου φωτός που κόβουν διαμάντια και διαλύουν πέτρες στα νεφρά. Τα ολογράμματα διαμορφώνουν τα μοτίβα συμβολής ώστε να δημιουργούν τριδιάστατες εικόνες. Οι οπτικές ίνες κατευθύνουν φως για να μεταφέρουν πληροφορίες πολύ πιο αποτελεσματικά από οποιοδήποτε ηλεκτρικό καλώδιο. Το 1975, ο Μίλτον Κέρκερ, ειδικός στη σκέδαση του φωτός από μικροσκοπικά σωματίδια, έγραψε αυτό που ο Γκμπουρ χαρακτηρίζει ως το πρώτο επιστημονικό άρθρο που αφορούσε «ένα αληθινά αόρατο αντικείμενο». Ο Κέρκερ υπολόγισε ότι υπό ορισμένες συνθήκες, το φως που έπεφτε πάνω σε ένα αντικείμενο θα μπορούσε να διεγείρει τα ηλεκτρόνια κατά τρόπο ώστε να εκπέμψουν ηλεκτρομαγνητικά κύματα απολύτως εκτός φάσης, καθιστώντας το αντικείμενο αόρατο. Δυστυχώς, δεν φαίνεται να προέκυψε τίποτε από αυτήν την ανακάλυψη. Η έρευνα χρηματοδοτήθηκε εν μέρει από το Ινστιτούτο Έρευνας Βαφών (Paint Research Institute), πιθανόν με την ελπίδα να ανακαλυφθεί μια αόρατη βαφή. Η πιο πειστική πρόοδος προς την πραγματική αορατότητα –που «έφερε τα πάνω κάτω», γράφει ο Γκμπουρ– συνέβη το 2006, με στρατηγικές που έκαναν τα αντικείμενα να εξαφανίζονται καμπυλώνοντας το φως γύρω τους. Σε αστρονομική κλίμακα, η βαρύτητα των μαύρων οπών παραμορφώνει τον χώρο μεταβάλλοντας τη διαδρομή του φωτός, και οι φυσικοί πρότειναν τον σχεδιασμό οπτικών υλικών –«μεταϋλικών»– που θα μπορούσαν να δημιουργήσουν παρόμοιο αποτέλεσμα. Κάθε διαφανής ουσία έχει έναν δείκτη διάθλασης, που καθορίζει πόσο κάμπτεται το φως όταν εισέρχεται στο υλικό. Ένας Ουκρανός θεωρητικός, ο Βίκτορ Βεσελάγκο, διατύπωσε την εικασία ότι θα μπορούσαν να δημιουργηθούν υλικά με αρνητικό δείκτη διάθλασης και ότι τέτοια μεταϋλικά θα έκαμπταν το φως με μη αναμενόμενους τρόπους. «Με την εισαγωγή των μεταϋλικών», γράφει ο Γκμπουρ, «οι ερευνητές πλέον ρωτούσαν “Πώς μπορούμε να κάνουμε το φως να κάνει ό,τι θέλουμε;”» (Τα μεταϋλικά μεταμορφώνουν τώρα τον σχεδιασμό των φακών για έξυπνα κινητά και άλλες εφαρμογές). Ένας Άγγλος φυσικός της οπτικής, ο Τζον Πέντρυ, σκέφτηκε ότι «θα ήταν καλό αστείο να δείξουμε πώς να γίνουν αόρατα τα αντικείμενα». Πρότεινε τη δημιουργία ενός μεταϋλικού που θα μπορούσε να κατευθύνει το φως γύρω του «σαν νερό που κυλά γύρω από μια πέτρα σε ένα ποτάμι, ώστε το αντικείμενο μέσα του να μην είναι ορατό». Η σύζυγός μου πρότεινε να αναφέρω κάποιον Χάρρυ Πόττερ, για τον οποίο δεν είχα ξανακούσει, αλλά απ’ ό,τι φαίνεται, είχε κάποια σχέση με μανδύες. Ωστόσο, όλοι πήραν το αστείο εξαιρετικά σοβαρά, και η «μανδυακή απόκρυψη» έχει γίνει έκτοτε βασικό στοιχείο στην κοινότητα των μεταϋλικών. Όταν το Science δημοσίευσε το άρθρο του Πέντρυ, το 2006, προξένησε ένα κύμα τίτλων σε εφημερίδες από εκείνους που ο Γκπουρ εκτιμά ιδιαίτερα. Το 2011, Ιάπωνες ερευνητές δήλωσαν ότι βρήκαν ένα χημικό αντιδραστήριο που αποχρωμάτιζε τους βιολογικούς ιστούς σχεδόν σε βαθμό διαφάνειας, σε μια προσπάθεια να καταστήσουν ορατές τις δομές του εγκεφάλου στα μικροσκόπιά τους. Ακολούθησαν βασικά την ίδια προσέγγιση με τον φανταστικό βοηθό εργαστηρίου Φλακ στο διήγημα του 1881 με τίτλο «Ο κρυστάλλινος άνθρωπος» του Έντουαρντ Πέιτζ Μίτσελ, χρησιμοποιώντας χημικούς διαλύτες για να απομακρύνουν τις χρωστικές. Όμως εργάζονταν με έμβρυα ποντικών, και οι μέθοδοί τους δεν φαίνονται κατάλληλες για ζωντανούς ανθρώπους. Η αλήθεια είναι ότι η φαντασία των επιστημόνων εξακολουθεί να προπορεύεται της πρακτικής επιτυχίας τους. Οι ψηφιακές προσομοιώσεις τους επιτυγχάνουν καλύτερα αποτελέσματα από τα πειράματά τους. Οι μανδύες αορατότητας που λειτουργούν κάμπτοντας το φως λειτουργούν κυρίως κατά περίσταση. Έχουν περιορισμένο μέγεθος –ο Μπέιλ Ζανγκ, από τη Σιγκαπούρη, έκανε επίδειξη ενός μανδύα αορατότητας που έκρυψε ένα ροζ Post-It σε ένα συνέδριο TED το 2013, και αργότερα ανέφερε ότι τον επέκτεινε αρκετά ώστε να κρύψει ένα χρυσόψαρο σε ενυδρείο και μια γάτα– και επίσης δημιουργούν σκιές ή λειτουργούν σε περιορισμένα μήκη κύματος. Ακόμη και ο Γκμπουρ, που περιλαμβάνει ένα παράρτημα με τον αισιόδοξο τίτλο «Πώς να φτιάξετε τη δική σας συσκευή αορατότητας!», μας ενημερώνει, κάπως μελαγχολικά, ότι η αορατότητα των ονείρων επιστημονικής φαντασίας μας ενδέχεται να παραμείνει για πάντα ανέφικτη. Η βιολογική εξέλιξη επέλεξε τα μήκη κύματος που μπορούν να διακρίνουν τα μάτια μας –περίπου από 400 ως 700 δισεκατομμυριοστά του μέτρου– και επέλεξε καλά. Αυτές είναι οι ακτίνες φωτός που περνούν μέσα από την ατμόσφαιρα με ελάχιστη σκέδαση και απορρόφηση, αλλά δεν διαπερνούν τη στερεή ύλη στις περισσότερες μορφές της. Όσο κι αν χειραγωγήσουμε το ορατό φως, ως τώρα τουλάχιστον, τα αντικείμενα το ανακλούν και δημιουργούν σκιές. Ακόμη και η διαφάνεια σπανίζει. Οι άνθρωποι που έχουν μάθει καλύτερα πώς να κάμπτουν το φως γύρω από αντικείμενα ώστε να τα κάνουν να εξαφανίζονται είναι οι ταχυδακτυλουργοί, με καθρέφτες. Έχουν το πλεονέκτημα του ακίνητου κοινού, που δέχεται μετά χαράς να εξαπατηθεί. Μολονότι η ιδέα της αορατότητας μας ελκύει, εξακολουθούμε να φοβόμαστε το σκοτάδι. Ο αόρατος άνθρωπος του Έλλισον, στον υπόγειο, χωρίς παράθυρα, χώρο του, χρειάζεται μια στρατιά από γλόμπους για να κρατήσει μακριά το σκοτάδι. «Πολύ αμφιβάλλω αν υπάρχει στη Νέα Υόρκη πιο φωτεινό σημείο από τη δική μου τρύπα, συμπεριλαμβανομένου και του Μπρόντγουεϊ» λέει. Ο φόβος για το σκοτάδι μπορεί να είναι πρωτόγονος και ενστικτώδης, όμως η Διαφάνεια του Γύττε καταγράφει μια αλλαγή στη στάση αυτή στη Δύση κατά τον Διαφωτισμό. «Στις προηγούμενες ιστορικές περιόδους, το σκοτάδι ήταν πρώτα και κύρια πρακτικό πρόβλημα – ένα εμπόδιο στην εκτέλεση ορισμένων οικιακών και επαγγελματικών δραστηριοτήτων», γράφει. Ο Διαφωτισμός τού έδωσε ηθική απόχρωση: το σκοτάδι συνδυάστηκε με την «πολιτισμική οπισθοδρόμηση και την κοινωνική κατωτερότητα» – μπουντρούμια για τους εγκληματίες, τρώγλες για τους φτωχούς. Το φως ήταν μοντέρνο. Έφερνε ασφάλεια και υγεία. Όταν οι πρώτοι άποικοι στη Μασαχουσέτη έχτισαν ένα δικαστικό μέγαρο στη Βοστόνη το 1713, ήταν ιδιαίτερα περήφανοι για τα παράθυρά του: «Είθε οι Δικαστές να διακρίνουν πάντοτε το Δίκαιο (…) Είθε αυτό το μεγάλο, διάφανο, δαπανηρό Γυαλί να υποχρεώσει τους Δικηγόρους να τοποθετούν πάντοτε τα Πράγματα σε Αληθινό φως». Τα παράθυρα θεωρούνταν πολυτέλεια και ένδειξη πολιτισμού. Ένας δείκτης της σημασίας τους είναι ότι από το 1696 ως το 1851 η Αγγλία επέβαλε φόρο παραθύρων. Τα παράθυρα επέτρεπαν στους ανθρώπους να κοιτάζουν το τοπίο – ιδανικά τους κήπους τους. Ή τα παράθυρα επέτρεπαν στους ανθρώπους να βλέπουν στο εσωτερικό, πράγμα που ήταν άλλη μια αρετή, το αντίθετο της απόκρυψης. Ο Γύττε αναφέρει τον Ζαν-Ζακ Ρουσσώ ως προασπιστή της ενάρετης διαφάνειας. Στην καρδιά του, έλεγε ο Ρουσσώ, ήταν «διάφανος σαν κρύσταλλο», και εξυμνούσε τη διαφάνεια στην αρχιτεκτονική: «Ανέκαθεν θεωρούσα αξιότερο όλων των ανθρώπων εκείνο τον Ρωμαίο που ήθελε να χτίσει το σπίτι του με τέτοιο τρόπο ώστε ό,τι συνέβαινε μέσα να ήταν ορατό». Συνεχίζοντας τη μεταφορά ως σήμερα, η διαφάνεια –στις κοινωνικές σχέσεις, στην κυβέρνηση, στις εταιρικές πρακτικές– θεωρείται αμιγώς καλή. Η ηθική συνδυάστηκε με την αισθητική και κατέστησε το γυαλί πεμπτουσία των υλικών στη σύγχρονη αρχιτεκτονική. Ο Φρανκ Λόυντ Ράιτ υποστήριξε το γυαλί ώστε να μας επιτρέψει να «ξεφύγουμε από το εξωραϊσμένο σπήλαιο της τρέχουσας οικιακής ζωής μας και επίσης από τη σπηλιά του παρελθόντος μας». Το μεγάλο παράθυρο έγινε σύμβολο κύρους. Ο Μις φαν ντερ Ρόε έφερε τους ουρανοξύστες με γυάλινες προσόψεις στο Σικάγο· υπό την επίδρασή του, ο Φίλιπ Τζόνσον σχεδίασε το χαρακτηριστικό «Γυάλινο Σπίτι» του στο Κονέκτικατ· ο Ιεό Μινγκ Πέι σκανδάλισε τη Γαλλία προσθέτοντας μια γυάλινη πυραμίδα στο Λούβρο. Ο Λε Κορμπυζιέ χαιρέτισε τους ουρανοξύστες με τις «πελώριες γεωμετρικές προσόψεις από γυαλί, που μέσα τους ανακλάται η γαλάζια αίγλη του ουρανού». Εξακολουθούν να υψώνονται σε κάθε πόλη. Τα κεντρικά γραφεία της Meta στο Μένλο Παρκ της Καλιφόρνιας, σχεδιασμένα από τον Φρανκ Γκέρυ, είναι απολύτως διάφανα, καυχιέται η εταιρεία: «Μπορεί κανείς να δει από τη μια άκρη ως την άλλη». Και στο κέντρο βρίσκεται ο πρόεδρος, ο Μαρκ Ζάκεμπεργκ, που το γραφείο του περιβάλλεται από αλεξίσφαιρα τζάμια. Όλοι λατρεύουν το γυαλί. Και όμως. Στην ιστορία της δυτικής αρχιτεκτονικής, το εμβληματικό γυάλινο κτίριο είναι το Πανοπτικό, σχεδιασμένο από τον Άγγλο φιλόσοφο και μεταρρυθμιστή Τζέρεμυ Μπένθαμ το 1791. Πολύ προτού γίνουν εφικτές οι μεγάλες τζαμαρίες, ο Μπένθαμ κατέστησε τη διαφάνεια «χαρακτηριστική αρχή» του σχεδίου του. Συνέδεσε ρητά τη διαφάνεια με την καλή διακυβέρνηση. Το Πανοπτικό ήταν ένα θαύμα. Όμως προοριζόταν για φυλακή – ένα νέο εθνικό σωφρονιστήριο για τη Βρετανία. Οι κρατούμενοι θα έμεναν σε διάφανα δωμάτια, ορατά από κάθε πλευρά και από πάνω, διαρκώς παρακολουθούμενοι, ποτέ αθέατοι. «Δεν θα πρέπει να υπάρχει ούτε ένα τετραγωνικό», έγραψε ο Μπένθαμ, «όπου να μπορεί άντρας ή αγόρι να καθίσει, έστω για μια στιγμή, έχοντας τη βεβαιότητα ότι δεν παρακολουθείται». Ο Γύττε θέλει να δούμε ότι η γυάλινη αρχιτεκτονική, μαζί με το όνειρο μιας διάφανης κοινωνίας, έχει «μια εφιαλτική πτυχή» – η οποία είναι «μια αρχιτεκτονική της εξουσίας». Τείνει προς την ομοιογένεια και τον έλεγχο. Το να δεις κάτι είναι το πρώτο βήμα στην καθυπόταξή του. «Τα ερμητικά κλειστά παράθυρα κρατούν έξω τις μυρωδιές της πόλης», γράφει, «και η ανάπτυξη του ηχομονωτικού γυαλιού έχει μετατρέψει τα παράθυρα σε φράγματα υψηλής αποτελεσματικότητας έναντι του εξωτερικού ηχοτοπίου». Ένας γυάλινος τοίχος εξακολουθεί να είναι τοίχος. Το ίδιο ισχύει για το όραμα της απόλυτης διαφάνειας που υποσχέθηκε ο Ζάκεμπεργκ και άλλοι πάροχοι μέσων κοινωνικής δικτύωσης. Μας λένε ότι μια διαφανής κοινωνία θα αντικαταστήσει τη μυστικότητα με τη διαύγεια και τη λογοδοσία. Όμως η ζωή σε γυάλινο σπίτι σημαίνει ότι κάποιος παρακολουθεί διαρκώς. Το πανοπτικό υψώνεται παντού γύρω μας. Η αορατότητα δεν μοιάζει πλέον να αποτελεί εναλλακτική επιλογή. © THE NEW YORK REVIEW OF BOOKS 2023 — Μετάφραση: Νίνα Μπούρη Σημ. ARB: Ευχαριστούμε τον Γιάννη Παπαδόγγονα για τις παρατηρήσεις του.

Δεν υπάρχει τίποτα να δείτε εδώ

Σύνδεση