Γκίλμπερτ Μάρεϊ: Φιλελευθερισμός και Αρχαιότητα

1. Λίγους μήνες πριν τον Αύγουστο του 1914, ο Γκίλμπερτ Μάρεϊ (Gilbert Murray), Καθηγητής των Αρχαίων Ελληνικών στο Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης (Regius Professor), σε έναν περίπατό του στο Σαιντ Τζέιμς Παρκ του Λονδίνου είχε μια ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα συνάντηση με τον φίλο του και πολιτικά ομοϊδεάτη σερ Έντουαρντ Γκρέι, υπουργό Εξωτερικών στην κυβέρνηση των Φιλελευθέρων της Βρετανίας. Η συζήτηση μεταξύ των δύο ανδρών δεν μπορούσε παρά να στραφεί γύρω από την τρέχουσα πολιτική κατάσταση στην Ευρώπη και την ανησυχία τους για τον κίνδυνο ενός παγκοσμίου πολέμου. Ο Μάρεϊ υποστήριζε ότι η Ευρώπη δεν θα έφτανε τελικά να εμπλακεί σε έναν μεγάλο καταστροφικό πόλεμο, όχι μόνον γιατί τα έθνη είχαν πολιτισμικά προοδεύσει και επομένως ήταν σε θέση να τον αποτρέψουν, αλλά και γιατί πίστευε ότι η συνεργασία μεταξύ των χωρών για μια διεθνή συνεννόηση, θα συνέβαλε αποφασιστικά στην διατήρηση της ειρήνης. Όμως ο Γκρέι διέλυσε τις αυταπάτες του Μάρεϊ προειδοποιώντας τον ότι ένας παγκόσμιος πόλεμος βρισκόταν ήδη πολύ κοντά και τίποτα δεν μπορούσε να αναχαιτίσει την έκρηξή του. Πράγματι, ο Μάρεϊ ένιωσε βαθιά συγκλονισμένος με αυτό το γεγονός, όταν συνειδητοποίησε πως η πίστη του στην δύναμη της ανθρώπινης λογικής τον έκανε να μην αντιληφθεί την επερχόμενη καταιγίδα του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου. Μετά την παραίτησή του από το Πανεπιστήμιο της Γλασκόβης το 1905 μέχρι τον θάνατό του το 1957, ο Μάρεϊ έζησε σε ένα μεγάλο σπίτι στο κτήμα Yatscombe στον λόφο Μπόαρς νοτιοδυτικά της Οξφόρδης. Ένα άπλετο φως τύλιγε αυτό το σπίτι που ήταν γεμάτο με ατελείωτες βιβλιοθήκες και πάντα ανοικτό σε εκλεκτούς επισκέπτες, με τους οποίους η οικογένεια Μάρεϊ απολάμβανε να μοιράζεται ώρες μεγάλων συζητήσεων στα κυριακάτικα γεύματα και στο σερβίρισμα του απογευματινού τεΐου. Όσο διαρκούσε ο πόλεμος, πολλοί πρόσφυγες πανεπιστημιακοί από την Ευρώπη βρήκαν καταφύγιο σε αυτό το φιλόξενο σπίτι, και δέχτηκαν την αμέριστη φροντίδα της Λαίδης Μαίρης Χάουαρντ, συζύγου του Γκίλμπερτ Μάρεϊ. Και όταν οι εχθροπραξίες πήραν τέλος, ο Καθηγητής Μάρεϊ και η Λαίδη Χάουαρντ πρωτοστάτησαν στην ανέγερση ενός μνημείου στο New College του Πανεπιστημίου της Οξφόρδης προς τιμήν των φοιτητών που έπεσαν μαχόμενοι στον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο. Εκείνη την εποχή, ο Μάρεϊ μυείται στην ιδέα του Συνδέσμου της Κοινωνίας των Εθνών (LNU) και το 1919 αποδέχεται την θέση του πρώτου προέδρου της εκτελεστικής επιτροπής στον νεοσύστατο οργανισμό υπό την ηγεσία του σερ Έντουαρντ Γκρέι. Το 1923, ο Λόρδος Ρόμπερτ Σέσιλ διαδέχεται τον Γκρέι στην ηγεσία του Συνδέσμου με την υποστήριξη των Φιλελευθέρων και των Συντηρητικών, και ο Μάρεϊ συνεργάζεται μαζί του για να πείσουν τις κυβερνήσεις των κρατών να συμπράξουν στο Σύμφωνο της Κοινωνίας των Εθνών με στόχο την αποτροπή ενός καινούργιου καταστροφικού πολέμου. Γκίλμπερτ Μάρεϊ, φωτ. από τον Τζορτζ Τσαρλς Μπέρεσφορντ, 1916. Εθνική Πινακοθήκη Πορτραίτων του Λονδίνου. Το 1949, όταν ο Μάρεϊ ήταν σε ηλικία 83 ετών, άρχισε να γράφει την αυτοβιογραφία του ως φόρο τιμής στον πατέρα του Τέρενς και τον αδελφό του Χούμπερτ, αλλά δεν την ολοκλήρωσε ποτέ. Ο λόγος ήταν ότι, όταν έφτασε στο σημείο να μιλήσει για τον εαυτό του, θεώρησε ότι αυτό ήταν μια εγωιστική πράξη που δεν του ταίριαζε. Όμως από αυτήν την αδημοσίευτη και ανολοκλήρωτη βιογραφία, μπορεί κανείς να αντλήσει πολλά στοιχεία για την εξέλιξη του Γκίλμπερτ Μάρεϊ σε έναν φιλελεύθερο υπερασπιστή των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και έναν από τους πλέον οξυδερκείς κλασικούς φιλολόγους του 20ού αιώνα. Ο Τέρενς Μάρεϊ καταγόταν από την Ιρλανδία, αλλά μετανάστευσε στο Σίδνεϋ μετά από πρόσκληση του πατέρα του που υπηρετούσε στις βρετανικές δυνάμεις της Κοινοπολιτείας της Αυστραλίας. Από νωρίς ενεπλάκη στην πολιτική ζωή των Βρετανών της Κοινοπολιτείας, εκλέχτηκε επανειλημμένα στη Βουλή της Νέας Νότιας Ουαλίας εκπροσωπώντας τους Ιρλανδούς ευγενείς και ανέλαβε παραμεθόριος δικαστής στην επικράτεια γύρω από την Λίμνη Τζωρτζ όπου καλλιεργούσε μια μεγάλη έκταση γης από κληρονομιά του πατέρα του και παππού του Γκίλμπερτ. Ο πολιτικά φιλελεύθερος Τέρενς Μάρεϊ υποστήριζε απερίφραστα την ελευθερία της θρησκείας, την κατάργηση της θανατικής ποινής, την βελτίωση των εργασιακών συνθηκών των υπηρετών, την μέριμνα για τους αυτόχθονες Αβορίγινες και την αποτροπή της κακοποίησης των ζώων. Ο Γκίλμπερτ και τα αδέρφια του μεγάλωσαν μέσα σε αυτό το φιλελεύθερο και προοδευτικό κλίμα με την νοοτροπία της υποστήριξης των καταπιεσμένων και των αδύναμων. Μάλιστα, ο Μάρεϊ πίστευε ότι αυτό οφειλόταν σε δύο λόγους: Στην καταγωγή του πατέρα του από Ιρλανδούς προγόνους που τον 18ο αιώνα πολέμησαν για τις πεποιθήσεις τους στην Ιρλανδία, αλλά κυρίως στην ανατροφή που δέχτηκαν αυτός και τα αδέλφια του με τις προοδευτικές ιδέες του πατέρα τους στην πολιτική σκέψη, τον έντονο σκεπτικισμό του για την θρησκεία και την πλήρη αποστροφή του σε κάθε μορφή φανατικού δογματισμού. Ο Γκίλμπερτ, τελευταίο παιδί της οικογένειας Μάρεϊ, ήταν εκ φύσεως «επαναστάτης» και, όπως ο πατέρας του, είχε έντονη την αίσθηση της συμπόνιας για τους ανθρώπους, την οποία ο ίδιος χαρακτήριζε «ένα πάθος για εξέγερση». Μετά τον θάνατο του πατέρα του το 1877, η μητέρα του εγκατέλειψε την Αυστραλία και εγκαταστάθηκε μόνιμα στο Λονδίνο. Τότε ο μικρός Γκίλμπερτ μαθήτευσε στο ιδιωτικό σχολείο Merchant Taylor και εκεί ανακάλυψε τον Ελληνισμό και τα ελληνικά. Το 1884, όταν πια βρέθηκε φοιτητής στο St John’s College της Οξφόρδης, δήλωνε ανοικτά ότι ήταν πολιτικά φιλελεύθερος, ενώ η γνωριμία του με την οικογένεια των ευγενών Χάουρντ, οι οποίοι συντάσσονταν με τους φιλελεύθερους Whigs, κατέληξε όχι μόνο στο γάμον του με την Λαίδη Μαίρη Χάουαρντ, αλλά και στην αριστοκρατία των ευγενών που υποστήριζαν τον Φιλελευθερισμό. Η πολιτική στάση του Μάρεϊ διαμορφώθηκε κατά την διάρκεια της ακαδημαϊκής του καριέρας και ενισχύθηκε μέσα στο εκλεκτικό περιβάλλον της Οξφόρδης. Ο Μάρεϊ καλλιέργησε έναν τρόπο προσέγγισης του ελληνικού πολιτισμού μέσα από την πνευματική ανεξαρτησία και την θρησκευτική ελευθερία της αρχαίας Ελλάδας στην οποία αναζητούσε τις ρίζες της φιλελεύθερης πολιτικής σκέψης. Τον Ιανουάριο του 1900, σε ένα γράμμα του προς την οικογένεια Χάουαρντ, τονίζει ότι «η Ελλάδα έχει να προσφέρει ένα υπερήφανο και σταθερό μήνυμα στην ανθρωπότητα που παραμένει εντελώς άθικτο από το υπερφυσικό στοιχείο και την αποκαλυπτική θρησκεία. Ένα μήνυμα πανανθρώπινο, ορθολογικό και προοδευτικό που δεν επηρεάζει μόνο την Τέχνη, αλλά και ολόκληρη την ζωή». Και αργότερα, λίγο πριν από την έκρηξη του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου, στις διαλέξεις του για τον «Φιλελευθερισμό και τον Πολιτισμό» (Liberality and Civilization, 1938), ο Μάρεϊ υπενθυμίζει στο ακροατήριό του ότι η ιστορία του Φιλελευθερισμού έχει τις ρίζες της στην Αρχαιότητα και υποστηρίζει τα ακόλουθα: «Αν θεωρούμε ότι οι άνθρωποι είναι συνειδητοποιημένα όντα, τότε δεν πρέπει να κυριαρχούνται από το πάθος, την προκατάληψη και τον φόβο. Η ανθρώπινη ελευθερία απαιτεί την αποδέσμευση από τον αγώνα της επιβίωσης για να μπορεί να γίνει δημιουργική, πράγμα που σημαίνει ότι πρέπει να απαλλαγεί από τον καταναγκασμό του μίσους και της καταστροφής. Ο ηθικός νόμος είναι ένα από τα πλέον επιβεβλημένα πράγματα στον κόσμο. Η δικαιοσύνη, η καλή πίστη, η καλοσύνη, η σωφροσύνη είναι αξίες που πάντα αναγνωρίζονταν και επικροτούνταν από τις αρχαιότερες μέχρι και τις νεότερες κοινωνίες». Οι φιλελεύθερες ιδέες του Μάρεϊ ενισχύθηκαν περαιτέρω από την αντίληψη ότι η ατομική ελευθερία στην αρχαία Ελλάδα σήμαινε να απολαμβάνεις επαρκή ασφάλεια, να ζεις με οικονομική άνεση και να διαθέτεις απερίσπαστο ελεύθερο χρόνο ώστε να μπορείς να συνεισφέρεις στην ευημερία της πόλης. Οραματιζόμενος ένα οικουμενικό σύστημα διεθνούς συνεργασίας μεταξύ των κρατών, ο Μάρεϊ πιστεύει σε μια παγκόσμια κοινωνία την οποία ονομάζει «Μία Μεγάλη Πόλη» κατά το πρότυπο της αθηναϊκής πόλης, και η οποία πρέπει να θεμελιωθεί στον ελεύθερο λόγο, την ορθολογική σκέψη και τον ακατάλυτο σεβασμό προς τους άλλους. Τα μέλη αυτής της «Μεγάλης Πόλης» θα αναδεικνύονται σε πολίτες όλου του κόσμου πάνω από τις εθνικές κοινωνίες από όπου προέρχονται. Η πολιτική δράση δεν θα πρέπει να συντάσσεται με την επιδίωξη του χρήματος, το οικονομικό όφελος και το πάθος για καταπιεστική εξουσία, αλλά να στοχεύει στην ενδυνάμωση των πολιτών και την ισχυροποίηση του πολιτισμού. Στις ραδιοφωνικές ομιλίες του στο BBC για τον «Ελληνισμό και τον Σύγχρονο Κόσμο» (Hellenism and the Modern World, 1954), ο Μάρεϊ υποστηρίζει με σθένος ότι η συνετή διακυβέρνηση των λαών, η ακεραιότητα της δικαιοσύνης, η δίκαιη μεταχείριση των κρατουμένων είναι οι θεσμοί γύρω από τους οποίους πρέπει να συνταχθεί η οργάνωση της «Μεγάλης Πόλης», και αυτοί οι θεσμοί πρέπει να εξελληνισθούν στον 20ό αιώνα κατά τα πρότυπα της πόλης στην Αρχαία Ελλάδα. 2. Στις αρχές του 20ού αιώνα, ο Μάρεϊ επαναφέρει με άμεσο και επίκαιρο τρόπο την αναγκαιότητα των σύγχρονων ανθρώπων να αναζητήσουν απαντήσεις στην σκέψη των αρχαίων Ελλήνων θέτοντας καίρια ερωτήματα για την ζωή τους: Γιατί οι Έλληνες παραμένουν τόσο σημαντικοί για την ανθρωπότητα ακόμη και σήμερα; Ποιοι είναι οι λόγοι που καθιστούν τον ελληνικό πολιτισμό τόσο μοναδικό ώστε να επιστρέφουμε σε αυτόν και να αναζητούμε απαντήσεις για το ποιοι είμαστε στην εποχή που ζούμε; Τι ανακαλύπτουμε στον πολιτισμό των αρχαίων Ελλήνων που μας δίνει τα κίνητρα για να συνεχίσουμε να αγωνιζόμαστε στην πολιτική και πολιτισμική σφαίρα; Ο Μάρεϊ προσπάθησε να δώσει τις δικές του απαντήσεις σε αυτά τα ερωτήματα και να ασχοληθεί με εκείνους τους σπουδαίους Έλληνες συγγραφείς που θεωρούσε ότι έγραψαν μεγάλη λογοτεχνία, ενώ τήρησε συνειδητά αποστάσεις από τις ιδέες των προκατόχων του και των σύγχρονων κλασικιστών περί της ανωτερότητας του αρχαιοελληνικού πνεύματος και του ανεπανάληπτου ιδεώδους του αρχαιοελληνικού χαρακτήρα ανθρώπου. Έτσι, επιλέγει να ασχοληθεί περισσότερο με εκείνους τους αρχαίους συγγραφείς που κρίνει ότι παρουσιάζουν με τον πιο ειλικρινή και εναργή τρόπο τις πολιτικές συγκρούσεις του καιρού τους, συμπάσχουν στην κατανόηση των ανθρώπινων παθών και συμβάλλουν στην επίλυση των πλέον σκληρών και διχαστικών κοινωνικών εντάσεων της εποχής τους. Στο έργο του Ιστορία της Αρχαίας Ελληνικής Λογοτεχνίας με τις συνεχείς επανεκδόσεις από το 1897 μέχρι το 1956, είναι εμφανής η συμπάθειά του για τον Αισχύλο, τον Ευριπίδη, τον Ηρόδοτο και τον Θουκυδίδη, αλλά πολύ λιγότερο για τον Σοφοκλή, τον Πλάτωνα και τον Αριστοφάνη. Ο Μάρεϊ παρουσιάζει αυτούς τους συγγραφείς ως προσωπικότητες που βρέθηκαν αντιμέτωπες με αντίξοες κοινωνικές συνθήκες και ανατρεπτικές συγκρούσεις ανάμεσα στις οπισθοδρομικές λαϊκές μάζες και τους πρωτοπόρους διανοούμενους μιας μικρής πνευματικής ελίτ της εποχής τους. Στον Ηρόδοτο, βλέπει τον ξένο που έφτασε στην Αθήνα, έζησε την άνοδο της δημοκρατίας και την ήττα της τυραννίας, και νιώθει ότι αυτή η εποχή έχει κοινά χαρακτηριστικά με την Αγγλία της δεκαετίας του 1890 πριν τον Μεγάλο Πόλεμο. Στον Θουκυδίδη, περιγράφει την βίαιη ανατροπή των δημοκρατικών αξιών μετά τον θάνατο του Περικλή και την αναγκαστική εξορία του ίδιου του Θουκυδίδη από την Αθήνα. Εντυπωσιάζεται από την μισαλλοδοξία των εξαγριωμένων Αθηναίων και την ευθραυστότητα του δημοκρατικού πολιτισμού της πόλης, ενώ δεν παραλείπει να υπαινιχθεί την προσωπική του ταύτιση με τον Θουκυδίδη ως αντιπρόσωπο του αθηναϊκού διαφωτισμού, ο οποίος αποστρεφόταν την αγελαία συμπεριφορά του «όχλου». Παρά την καθιέρωσή του στην υψηλότερη ακαδημαϊκή βαθμίδα του αγγλοσαξονικού κόσμου των Κλασικών Σπουδών, ο Γκίλμπερτ Μάρεϊ δεν είναι η αντιπροσωπευτική προσωπικότητα ενός συμβατικού κλασικού φιλολόγου της Οξφόρδης. Η φιλολογική του ιδιοτυπία έγκειται στην εκπληκτική του ευχέρεια να κινείται ανάμεσα σε έναν μεθοδικό ερευνητή και βαθύ γνώστη της αρχαίας ελληνικής γλώσσας, όπως αποτυπώνεται στην τρίτομη κριτική έκδοση των έργων του Ευριπίδη (Oxford Classical Text of Euripides 1902, 1904, 1905), αλλά και σε έναν εκλαϊκευτή του αρχαιοελληνικού πολιτισμού, ο οποίος επεδίωκε να μεταφέρει το πνεύμα και τον λόγο των αρχαίων Ελλήνων σε ένα ευρύτερο ακροατήριο, χωρίς να περιορίζεται στον εξειδικευμένο χώρο της ακαδημαϊκής κοινότητας. Πολλά από τα γραπτά κείμενα του Μάρεϊ που συγκέντρωσε η Shelley Arlen στην βιβλιογραφία για τους Cambridge Ritualists, δεν είναι ερευνητικά άρθρα ή βιβλιοκρισίες που προορίζονταν για δημοσίευση στα περιοδικά κλασικής φιλολογίας, αλλά δημοσιευμένες επιστολές, φυλλάδια με δοκίμια και απαντήσεις σε εφημερίδες. Σε αυτά τα απλά κείμενα με τις σκέψεις του για την ελληνική λογοτεχνία και τον ελληνικό πολιτισμό οφείλονται και οι χαρακτηρισμοί του «ερασιτέχνη» και «εκλαϊκευτή» που του αποδόθηκαν, αν και ο ίδιος ποτέ δεν δυσανασχέτησε, αλλά ούτε και αμφισβήτησε αυτούς τους χαρακτηρισμούς στο πρόσωπό του. Ο Μάρεϊ διέθετε έναν χαρισματικό τρόπο ομιλίας και μια ιδιαίτερα όμορφη φωνή που σε συνδυασμό με την απαράμιλλη ευρυμάθειά του τον έκαναν μια εξαιρετικά δημοφιλή προσωπικότητα στις πανεπιστημιακές παραδόσεις και τις φιλολογικές διαλέξεις. Με έναν πρωτοφανή για κλασικούς φιλολόγους τρόπο, γοήτευσε και αποθεώθηκε από το ακροατήριό του στις διαλέξεις που έδωσε στο πανεπιστήμιο Χάρβαρντ για την κλασική παράδοση στην ποίηση. Η ουσία αυτών των διαλέξεων αποτυπώνεται στο βιβλίο του The Classical Tradition in Poetry (1927), όπου ο Μάρεϊ συγκρίνει τις «συμβατικές μορφές» της ανθρώπινης συμπεριφοράς και τις ιδιαιτερότητες της ποιητικής έκφρασης, και διαχωρίζει την πρωτόλεια και αστόχαστη παράδοση της απαίδευτης μάζας από την εξευγενισμένη παράδοση της πνευματικής αξίας των έργων, τα οποία πρέπει να διαφυλαχθούν στις γενεές των ποιητών. Ο Μάρεϊ αντιλαμβάνεται τον Ελληνισμό μέσα από ένα σκεπτικό ανάλογο με αυτό που ο Φρανκ Τέρνερ περιγράφει ως «εξελικτικό ανθρωπιστικό Ελληνισμό» στο έργο του The Greek Heritage in Victorian Britain. Σε αυτό το βιβλίο, ο Τέρνερ αναλύει τον μετασχηματισμό των αρχαίων μύθων και την μεταφορά τους στις δημιουργίες της αρχαιοελληνικής τέχνης και επιχειρεί να συνδέσει την παράδοση της ελληνικής μυθολογίας με τα έργα των βικτοριανών συγγραφέων. Ο Τέρνερ επισημαίνει ότι για τον Μάρεϊ η αξία της Ελλάδας δεν έχει τόσο να κάνει με μια εκλεπτυσμένη αίσθηση καλλιτεχνικής και ηθικής τελειότητας, όσο με το παράδειγμα της ανθρώπινης λογικής, η οποία, όσο και αν είναι ευάλωτη και ατελής, μπορεί να τιθασεύσει την ανθρώπινη βαρβαρότητα και να εξημερώσει τα πρωτόγονα ένστικτα. Στην αντίληψη του Μάρεϊ, ο πολιτισμός της αρχαίας Ελλάδας δεν είναι μια σταθερή και αμετάβλητη οντότητα στο παρελθόν, αλλά ένα παραδειγματικό πρότυπο το οποίο πρέπει να χρησιμοποιεί ο σύγχρονος άνθρωπος για να αντιτάσσει το πνεύμα της λογικής και της ελευθερίας απέναντι στην προκατάληψη, τον σοβινισμό, την αντι-διανόηση και την μισαλλοδοξία. Ο Μάρεϊ θεωρεί ότι τα πλέον πρωτόγονα πανανθρώπινα ένστικτα σταδιακά μετουσιώθηκαν σε μια παράδοση τέχνης και ήθους που είχε την δύναμη να αναπροσαρμόζεται πολιτισμικά, να τελειοποιείται μέσα στον χρόνο και να αναπαράγεται σε μορφές τέχνης που όχι μόνον επιβίωσαν από την αρχαία εποχή, αλλά μεταφέρθηκαν και αφομοιώθηκαν στο πνεύμα της βικτοριανής εποχής. Ξεκινώντας από την ιδέα της πολιτισμικής αναπροσαρμογής των μύθων σε έργα τέχνης, ο Μάρεϊ χρησιμοποίησε τον ευφάνταστο μύθο του θνήσκοντος και αναγεννώμενου θεού για να ερμηνεύσει την προέλευση της αρχαίας τραγωδίας. Η θεωρία του για την τελετουργική επαναφορά του ενιαυτού δαίμονα στην αρχαία τραγωδία βασίστηκε στην στη θεωρία των τελετουργιστών (Ritualists) Τζέιν Έλεν Χάρισον και Τζέιμς Τζορτζ Φρέιζερ για την ελληνική θρησκεία, την οποία ο Μάρεϊ παρέλαβε και επεξεργάστηκε περαιτέρω εμπλουτίζοντάς την με μια ελκυστική ερμηνεία για την τελετουργική καταγωγή της τραγωδίας (Ritual theory). Η απήχηση της θεωρίας των τελετουργιστών στην βικτοριανή εποχή ήταν τόσο εντυπωσιακή ώστε όχι μόνον βρήκε θαυμαστές ανάμεσα στους πνευματικούς κύκλους των συντηρητικών οπαδών της παράδοσης, αλλά προσέλκυσε και τους διανοητές του Ρομαντισμού, τους μοντερνιστές και τους προοδευτικούς. Η αιτία προφανώς ήταν ότι όλοι αυτοί ανακάλυψαν στην ευφυή σύλληψη του ενιαυτού δαίμονα κάτι που ταίριαζε στις δικές τους πνευματικές αναζητήσεις, όσο και αν η προσέγγιση του Μάρεϊ για την καταγωγή της τραγωδίας αμφισβητήθηκε ιδιαίτερα από τον κλασικό φιλόλογο Χιου Λόυντ-Τζόουνς και τον κλασικιστή διπλωμάτη Ντάνκαν Γουίλσον ως αβάσιμη και ατεκμηρίωτη. Όμως, ο Μάρεϊ είχε ήδη πυροδοτήσει έναν καινοφανή προβληματισμό για την ερμηνεία του αρχαίου κόσμου που θα μπορούσε να συνοψισθεί στο εξής ερώτημα: Μπορεί ένας κλασικός φιλόλογος να χρησιμοποιήσει μια φαντασιακή υπαινικτική προσέγγιση για να ερμηνεύσει τον ελληνικό πολιτισμό και την ελληνική λογοτεχνία; Σε αυτό το ερώτημα, ο Μάρεϊ κατέγραψε τις σκέψεις του στο άρθρο “German Scholarship” που δημοσιεύτηκε στο περιοδικό Quarterly Review (1915) όπου και αντέτεινε στον γερμανικό ιστορικισμό του 19ου αιώνα μια ιδανική φιλολογική γραφή που θα συνδύαζε την ακαδημαϊκή έρευνα με το «ένστικτο ενός καλλιτέχνη». 3. Στα τέλη του 20ού αιώνα, οι κριτικοί επέκριναν τον Μάρεϊ ότι υπήρξε ένας διανοούμενος παλαιάς κοπής που ελαυνόταν από τον φιλελευθερισμό του Γλάδστωνος και αποδεχόταν τις αξίες της βικτοριανής και εδουαρδιανής εποχής. Πράγματι, ο Μάρεϊ θεωρούσε τον εαυτό του όχι μόνον ένα ιδανικό «τέκνο» της βικτοριανής Αγγλίας, αλλά και έναν «επαναστάτη» απέναντι στις καταπιεστικές τάσεις αυτής της εποχής. Ο ίδιος ισχυριζόταν ότι δεν ήθελε να είναι ένας ανατρεπτικός, αλλά ένας «ευγενής και άξιος επαναστάτης» που αναζητούσε στην Χρυσή Εποχή των Αθηνών τα πρότυπα που θα μπορούσαν να επιβεβαιώσουν τα ορθότερα «επιτεύγματα» της βικτοριανής εποχής. Στην έκδοση του βιβλίου του Euripides and his Age (1913), ο Μάρεϊ διερευνά παράλληλες σκέψεις ανάμεσα στον αρχαίο τραγικό ποιητή και τους σύγχρονους βικτοριανούς κριτικούς, και ισχυρίζεται ότι τόσο ο Ευριπίδης όσο και οι κριτικοί της βικτοριανής και μετα-βικτοριανής εποχής όχι μόνον αμφισβήτησαν τα εξιδανικευμένα πρότυπα της εποχής τους, αλλά ανέδειξαν και την αποτυχία της κοινωνίας στην οποία έζησε ο καθένας τους στο να προωθήσει αυτά τα πρότυπα όσο ακόμη καλύτερα θα μπορούσε. Στις διαλέξεις του, αν και επαινεί τα εντυπωσιακά επιτεύγματα της βικτοριανής Αγγλίας, δεν παραλείπει να στηλιτεύει την ανεπαρκή κοινωνική μεταρρύθμιση και την παρακμή των αξιών της θεωρώντας ότι οι ρωγμές και οι αδυναμίες της βικτοριανής πολιτικής θα μπορούσαν να θέσουν σε ύψιστο κίνδυνο τον δημόσιο βίο. Παρά τις μεγάλες τεχνολογικές αλλαγές και την ραγδαία ανάπτυξη του διεθνούς εμπορίου, ο προνομιούχος κόσμος των βικτοριανής διακυβέρνησης δεν κατόρθωσε να εισηγηθεί κανόνες και νόμους που θα απέτρεπαν την διόγκωση της διεθνούς αναρχίας. Οι διεθνείς έριδες παρέμεναν άλυτες και το κάθε κράτος λειτουργούσε ως ο αποκλειστικός διεκπεραιωτής των εθνικών του υποθέσεων, χωρίς να απευθύνεται σε ένα οργανωμένο σύστημα διεθνών συμβουλίων που θα συντόνιζε την συνεννόηση μεταξύ των κρατών. Το αποτέλεσμα ήταν η έκρηξη του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου και το χάος που ακολούθησε. Ανάμεσα στον βικτοριανό Κόσμο της έννομης τάξης και το Χάος που προκλήθηκε μετά τον Μεγάλο Πόλεμο, ο Μάρεϊ εναποθέτει τις ελπίδες του στην Κοινωνία των Εθνών για την επίλυση της laissez-faire προσέγγισης των διεθνών πολιτικών σχέσεων και την ανάσχεση της διεθνούς αναρχίας. Το 1914, δημοσιεύει στην σειρά Oxford Pamphlets ένα κείμενο με τίτλο «Πώς μπορεί ο πόλεμος να είναι δίκαιος;» (How Can War Ever Be Right?) με στόχο να κινητοποιήσει τους Φιλελεύθερους να υποστηρίξουν την ειρήνη και την διεθνή συνεννόηση, θυμίζοντάς τους πώς ακόμα και όταν μετέφραζε τις Τρωάδες του Ευριπίδη, την πρώτη μεγαλύτερη καταγγελία του πολέμου στην ευρωπαϊκή λογοτεχνία, εμφύσησε στην μετάφρασή του ένα «έντονο αντιπολεμικό αίσθημα» για να δηλώσει την εναντίωσή του για την εμπλοκή των Βρετανών στον Πόλεμο των Μπόερς στην Νότια Αφρική. Ενώ λοιπόν ο ίδιος ταυτιζόταν με την επικρατούσα αντίληψη ότι η πραγματική αιτία του πολέμου εδραζόταν στην διεθνή αναρχία, η στάση του αυτή τον διαχώρισε από την ανερχόμενη αντίληψη της ριζοσπαστικής πλευράς του Φιλελεύθερου Κόμματος, η οποία υποστήριζε ότι το πρόβλημα του πολέμου εστιάζεται στην έλλειψη του δημοκρατικού ελέγχου πάνω στις ελίτ και στα κεκτημένα συμφέροντα. Η Τζέιν Έλεν Χάρισον σε σχέδιο του Τέο φαν Ρύσελμπέργκε, 1925. Όντως, στην αρχή του πολέμου ο Μάρεϊ συντάσσεται με το αντιπολεμικό κλίμα των ριζοσπαστικών Φιλελευθέρων και συνυπογράφει το μανιφέστο της Βρετανικής Επιτροπής για την ουδετερότητα, σύντομα όμως διαπιστώνει ότι οι θέσεις των ριζοσπαστικών δεν ανταποκρίνονται στον δικό του μετριοπαθή τρόπο σκέψης και δεν εκφράζουν την δική του ερμηνεία για την διεθνή πολιτική. Τελικά, στις 3 Αυγούστου 1914, και παρακολουθώντας τον δυσοίωνο λόγο του Έντουαρντ Γκρέι στην Bουλή των Κοινοτήτων, ο Μάρεϊ δηλώνει την υποστήριξή του στην συμμετοχή της Βρετανίας στον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο επιδοκιμάζοντας τις ρεαλιστικές αποφάσεις στα θέματα της εξωτερικής πολιτικής τις οποίες εισηγείται η κυβέρνηση συνασπισμού υπό τον πρωθυπουργό Άσκουιθ. Η μεταστροφή του Μάρεϊ από φιλειρηνιστή σε απολογητή του πολέμου είναι πρόσκαιρη, αλλά τον φέρνει αντιμέτωπο με τα μέλη της Ένωσης του Δημοκρατικού Ελέγχου (Union of Democratic Control), η οποία λειτουργούσε ως μια αντιπολεμική ομάδα πίεσης από προοδευτικούς Φιλελεύθερους με την συμμετοχή του φιλόσοφου, και φίλου του Μάρεϊ, Μπέρτραντ Ράσελ. Τον Δεκέμβριο του 1916, πολλά μέλη προσκείμενα στο Κόμμα των Φιλελευθέρων αποσκιρτούν στο Κόμμα των Εργατικών ως ένδειξη δυσαρέσκειας απέναντι στην πολιτική του Ντέιβιντ Λόυντ Τζωρτζ, ο οποίος διαδέχεται τον Άσκουιθ και αναλαμβάνει πρωθυπουργός της Βρετανίας. Για τον Μάρεϊ, ο Λόυντ Τζωρτζ δεν ήταν παρά ένας πραγματιστής πολιτικός από την σκοτεινή Ουαλία χωρίς ίχνος κλασικής παιδείας, του οποίου οι χειρισμοί στα θέματα του πολέμου και της εξωτερικής πολιτικής δεν του ενέπνεαν ουδεμία εμπιστοσύνη. Έτσι, δεν διστάζει να επανασυνδεθεί με το φιλειρηνικό κίνημα, και τελικά να αποδεχθεί την αντιπροεδρία στην Κοινωνία των Εθνών, η οποία σε αυτή την φάση προτάσσει τον αφοπλισμό των κρατών και την ενίσχυση της παγκόσμιας ειρήνης με την υποστήριξη του Προέδρου της Αμερικής Γούντροου Ουίλσον. Το 1919, ο Μάρεϊ δημοσιεύει ένα κείμενο με τον τίτλο Η Κοινωνία των Εθνών και η Δημοκρατική Ιδέα (The League of Nations and the Democratic Idea, Oxford University Press) με κύριο επιχείρημα ότι «η αρχή η οποία θα λύσει το πρόβλημα του πολέμου δεν είναι η Δημοκρατία, αλλά ο Διεθνισμός». Στα χρόνια του Μεσοπολέμου και μέχρι το 1931, η Κοινωνία των Εθνών βρίσκεται στο απόγειο της δύναμής της και υιοθετεί την αρχή της συλλογικής ασφάλειας στη βάση της δημόσιας διπλωματίας και των διεθνών σχέσεων, αν και η άνοδος του Χίτλερ στη Γερμανία, του Μουσολίνι στην Ιταλία και του Φράνκο στην Ισπανία έδειχναν ότι ένας καινούργιος μεγάλος πόλεμος ετοιμαζόταν να σαρώσει την Ευρώπη. Με το ξέσπασμα του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου, ο Μάρεϊ αναγνωρίζει ότι η Κοινωνία των Εθνών απέτυχε να εφαρμόσει το Σύμφωνο για την διατήρηση της ειρήνης και να αποτρέψει την επιθετικότητα και τις εχθροπραξίες μεταξύ των χωρών. Για άλλη μια φορά, οι προσδοκίες του για περιορισμό των όπλων διαψεύστηκαν, όταν πληροφορήθηκε την έκρηξη της ατομικής βόμβας στην Χιροσίμα και το Ναγκασάκι το 1945. Με αφορμή αυτό το καταστροφικό γεγονός, σε ένα μεταγενέστερο προφητικό του σημείωμα, ο Μάρεϊ στηλιτεύει την αλλοίωση των αρχών του φιλελευθερισμού στην Αγγλία και παράλληλα προϊδεάζει για τον κίνδυνο που διατρέχει η παγκόσμια ειρήνη εάν τα Ηνωμένα Έθνη δεν προβούν σε ένα ισχυρό και καθαρό μήνυμα απέναντι στον κόσμο: «Λυπάμαι για την μεταστροφή του φιλελευθερισμού από τις αξίες του διαφωτισμού και της δικαιοσύνης σε ένα κίνημα των Εργατικών, που αν και προνοεί για την ευημερία μιας έστω μεγάλης τάξης ανθρώπων, όμως αντιμετωπίζει με εχθρότητα τις άλλες κοινωνικές τάξεις. Χωρίς αμφιβολία, η ατομική βόμβα αποτρέπει από εδώ και στο εξής έναν καινούργιο παγκόσμιο πόλεμο, αλλά νομίζω ότι είναι πια ανέφικτο να υπάρξει πραγματική ειρήνη παντού. Οι μεγάλες θρησκείες έχουν εξαγριωθεί και είναι άμεσα υπαρκτός ο κίνδυνος ότι ο μουσουλμανικός κόσμος θα μπορούσε να συσπειρωθεί εναντίον της Δύσης». Στο τέλος του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου, η ανησυχία του Μάρεϊ για το μέλλον του φιλελευθερισμού γίνεται πλέον έκδηλη, όταν αντιλαμβάνεται ότι η Διακήρυξη για τα Ανθρώπινα Δικαιώματα των Ηνωμένων Εθνών δεν είναι παρά ένα κείμενο με γενικές αρχές που δεν έχουν καμιά σχέση με το παλαιό φιλελεύθερο πνεύμα που ενσαρκωνόταν στις παραδόσεις του Ελληνισμού και της Χριστιανοσύνης (“What is Liberalism?”, World Review, 1950). 4. Η ηθική και φιλοσοφική σκέψη του Μάρεϊ βασίζεται στον συγκερασμό του Ελληνισμού με τον Φιλελευθερισμό. Η ιδέα που τον διακατέχει και εμπνέει τις πνευματικές αναζητήσεις του είναι η συνταύτιση του Ελληνικού και Δυτικού πνεύματος με την φιλελεύθερη αντίληψη στην πολιτική ζωή. Μάλιστα ό ίδιος προτιμούσε να χρησιμοποιεί την λέξη liberality αντί για liberalism, η οποία συσχετιζόταν με το Φιλελεύθερο Κόμμα, στο οποίο υπήρξε ισόβιο μέλος. Και αυτό, γιατί η λέξη liberalism παραπέμπει σε ένα πολιτικό δόγμα με ένα συγκεκριμένο σύστημα αρχών, ενώ ο ίδιος ο Μάρεϊ απεχθανόταν την ταύτισή του σε οποιοδήποτε δόγμα και δυσφορούσε με την υπερβολή, την παραπλάνηση και την φατριαστική δέσμευση ενός δικομματικού συστήματος. Πίστευε ότι οι πραγματικά φιλελεύθεροι άνθρωποι μπορούν να βρεθούν σε όλα τα μεγάλα κόμματα, γιατί ο Φιλελευθερισμός δεν είναι μόνον μια πολιτική στάση, αλλά κυρίως μία εσωτερική διάθεση, μια πνευματική κατάσταση, ένας διαφωτιστικός τρόπος σκέψης. Ο Μάρεϊ έλεγε ότι ο πραγματικά φιλελεύθερος άνθρωπος πρέπει να πιστεύει με πάθος σε κάτι, αλλά και να έχει πάντα στον νου του ότι μπορεί και να σφάλλει σε αυτό που υπερασπίζεται με πάθος. Πάνω από όλα όμως, Φιλελευθερισμός για τον Μάρεϊ σήμαινε αφοσίωση στο σωστό και στο δίκαιο προς όφελος όλης της κοινωνίας των ανθρώπων και όχι για την διαφύλαξη των συμφερόντων μιας μόνον κοινωνικής τάξης. Ο Σερ Τζέιμς Τζορτζ Φρέιζερ, φωτ. Έλιοτ & Φράι. Εθνική Πινακοθήκη Πορτραίτων του Λονδίνου. Ο Μάρεϊ ήθελε να προσδώσει στα διεθνή θέματα τις αξίες, τους τρόπους, και τον κώδικα συμπεριφοράς ενός Άγγλου τζέντλεμαν του 19ου αιώνα. Ήταν ο άνθρωπος των υψηλών ιδανικών με σπάνιες αρετές και με έναν ακούραστο ζήλο στην επίτευξη της διεθνούς ειρήνης, για την οποία εργαζόταν ανελλιπώς μέσα από τους διεθνείς οργανισμούς με βασικότερο άξονα την Κοινωνία των Εθνών. Διαπνεόταν από τις υψηλότερες ηθικές αξίες που πρέπει να χαρακτηρίζουν τις ανθρώπινες σχέσεις στις διεθνείς συνεργασίες: Εντιμότητα, ειλικρίνεια, αμεροληψία, μετριοπάθεια στην διαπροσωπική συμπεριφορά, αλλά και αξιόπιστες συναλλαγές, πίστη στην ισχύ του νόμου, διαλλακτικό και συνεργατικό πνεύμα, μέριμνα για την κοινωνική πρόνοια, απάρνηση κάθε ατομικής ιδιοτέλειας. Όμως το όραμα του Μάρεϊ για διεθνή συνεννόηση ήταν καταδικασμένο να σβήσει, μιας και η ηγεμονία της Αγγλίας του 19ου αιώνα είχε απολέσει προ πολλού την ισχύ της και ο κόσμος εκινείτο πλέον σε νέες μορφές οικονομικής, κοινωνικής και πολιτικής οργάνωσης. Ίσως ένας σύγχρονος θεωρητικός των Διεθνών Σχέσεων δεν θα ενθουσιαζόταν ιδιαίτερα από την πολιτική σκέψη του Μάρεϊ ούτε θα ανακάλυπτε ένα τεκμηριωμένο υλικό επιχειρημάτων ικανό να το χρησιμοποιήσει στο επιστημονικό του έργο. Από την θέση του κλασικού φιλολόγου, ο Μάρεϊ δεν μπορεί παρά να είναι ένας ερασιτέχνης θεωρητικός στις Διεθνείς Σχέσεις, πράγμα όμως όχι ασύνηθες σε μία εποχή όπου ακόμη δεν είχε προσδιορισθεί το επιστημονικό πεδίο των Διεθνών Σχέσεων. Στο πλαίσιο του πολιτικού ρεαλισμού, ο θεωρητικός Έντουαρντ Χάλετ Καρ στο βιβλίο του The Twenty Years’ Crisis 1919-1939 ασκεί σφοδρή κριτική στον «φιλελεύθερο ουτοπισμό» της βικτοριανής εποχής και υποστηρίζει ότι ο ιδεαλισμός του Μάρεϊ είναι ανεφάρμοστος σε πρακτικό επίπεδο και επικίνδυνα ακατάλληλος για να αντιμετωπιστούν οι δύσκολες συνθήκες στην εποχή του Λένιν, του Στάλιν, του Μουσολίνι και του Χίτλερ. Ωστόσο, στις μελέτες του Μάρεϊ διακρίνει κανείς για πρώτη φορά την χρήση των όρων «διεθνής κοινότητα», «εγκλήματα κατά της ανθρωπότητας» και «τρομοκρατία» για να περιγράψει τις τακτικές του Λένιν, του Μουσολίνι και του Χίτλερ. Επίσης, πολύ νωρίς, ο Μάρεϊ αντιλήφθηκε ότι η Ανατολή και η Δύση ήταν εγκλωβισμένες σε έναν διαρκή ανταγωνισμό ανάμεσα «σε δύο διαφορετικά πολιτικά συστήματα και σε δύο διαφορετικές θρησκείες», και διέγνωσε ότι αναπόφευκτα θα έρθει η στιγμή όπου η Σοβιετική Ένωση θα καταρρεύσει εξαιτίας της αδυναμίας της να ανταγωνισθεί την φιλελεύθερη Δύση στην παροχή ευημερίας στους πολίτες της. Ήταν σίγουρος ότι το κομμουνιστικό καθεστώς της Ρωσίας δεν ήταν άτρωτο και αρραγές και πίστευε ότι το δυτικό σύστημα διακυβέρνησης θα επικρατούσε, με την προϋπόθεση να καταφέρει να επιλύσει τα προβλήματα της οικονομίας, να διατηρήσει την ειρήνη, και να απομακρύνει τις αιτίες που προκαλούν κοινωνική αναταραχή και δυσαρέσκεια στους πολίτες. Ο Μάρεϊ παρέμεινε πιστός στο Φιλελεύθερο Κόμμα μέχρι την εκλογική αποδυνάμωση του κόμματος στην δεκαετία του 1950, και δεν εντάχθηκε ποτέ στο Εργατικό Κόμμα όπως η σύζυγός του το 1924, αλλά ούτε και προσεταιρίσθηκε το Συντηρητικό Κόμμα των Τόρις, όπως έπραξαν πολλοί Φιλελεύθεροι αντι-σοσιαλιστές μεταξύ των ετών 1915 και 1945. Λίγα χρόνια πριν τον θάνατό του αποτραβήχτηκε από την πολιτική σκηνή και τον δημόσιο λόγο με μια αίσθηση αποξένωσης από την σύγχρονη εποχή, η οποία συνέπιπτε με την ταυτόχρονη πορεία παρακμής του διανοητικού φιλελευθερισμού και των Κλασικών Σπουδών στην Αγγλία. Κατά την διάρκεια του 20ού αιώνα, το κέντρο βάρους της φιλελεύθερης σκέψης παύει να τροφοδοτείται από το ανθρωπιστικό ιδεώδες των Κλασικών Σπουδών, οι οποίες πλέον απομένουν μια απλή σκιά της ηθικής και πολιτικής φιλοσοφίας που χαρακτήριζαν τo απόγειο του Μάρεϊ. Για τους ανθρώπους των γραμμάτων, όπως ο Μάρεϊ, η πολιτική σημασία του Ελληνισμού αποκόπτεται πλέον από τις φιλελεύθερες ιδέες και οι αξίες της αρχαίας Ελλάδας παύουν να διαδραματίζουν τον πρωταρχικό ρόλο στον διαφωτισμό της κοινωνίας. Ωστόσο, η παρακαταθήκη του Μάρεϊ στους φιλελεύθερους διανοητές του Ελληνισμού παραμένει ιδιαίτερη και μοναδική: Η υπεροχή των πνευματικών όψεων της κοινωνίας έναντι των υλιστικών. Η συμπόρευση της ατομικής ελευθερίας με τους δίκαιους νόμους. Η ακλόνητη πίστη στην λογική και η απόρριψη κάθε μορφής σχετικισμού. Η πίστη στην ανθρώπινη φαντασία και την ανθρώπινη προσπάθεια να ανακαλύπτουν νέους δρόμους δημιουργικής προόδου. Η απλότητα, η φειδώ, η γενναιοδωρία. Και κυρίως η πεποίθηση ότι η παγκόσμια συνεργασία οφείλει να βασίζεται στην αναζήτηση της ἀρετῆς. Ίσως, κατά τον Μάρεϊ, αυτό να είναι και το έσχατο πνευματικό δώρο των Ελλήνων στην ανθρωπότητα του μέλλοντος (The Value of Greece to the Future of the World, 1921). Το παραπάνω κείμενο βασίστηκε στο βιβλίο Christopher Stray (ed.), Gilbert Murray Reassessed Hellenism, Theatre & International Politics, Oxford University Press, 2007. ΣΥΝΑΦΗΣ ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ Arlen, S. The Cambridge Ritualists: An Annotated Bibliography of the Works By and About Jane Ellen Harrison, Gilbert Murray, Francis M. Cornford and A.B. Cook, The Scarecrow Press/Shelwing, Metuchen, N.J. and London 1990. Carr, E.H. The Twenty Years’ Crisis 1919-1939: An Introduction to the Study of International Relations, London, Macmillan, 1939. Murray, G. “The Value of Greece to the Future of the World” στο R.W. Livingstone (ed.), The Legacy of Greece, Oxford Clarendon Press, 1921, 1-23. Turner, F.M. The Greek Heritage in Victorian Britain, New Haven, Yale University Press, 1981.

Γκίλμπερτ Μάρεϊ: Φιλελευθερισμός και Αρχαιότητα

Σύνδεση