Το 1821 και οι γυναίκες

Μια Ελληνίς της Ιστορίας. Πορτραίτα των γυναικών που έζησαν στην επανάσταση του 1821, Πρόλογος Mark Mazower, Εισαγωγή-σχόλια-σύνθεση ύλης: Βασιλική Χατζηγεωργίου - Ματθίλδη Πυρλή, Άγρα, Αθήνα 2022, σελ. 120 Όπως δηλώνει και ο τίτλος του βιβλίου Μια Ελληνίς της Ιστορίας. Πορτραίτα των γυναικών που έζησαν στην επανάσταση του 1821 (ας σημειωθεί ότι το Ελληνίς έχει περιληπτική έννοια και ισοδυναμεί με τον πληθυντικό Ελληνίδες), είναι αφιερωμένο στις γυναίκες που κατά τη νεότητά τους έζησαν και συνέβαλαν, συχνά μέσα από το οικογενειακό τους περιβάλλον, στην έκβαση του αγώνα, αν και η δράση τους δεν είναι ευρέως γνωστή. Εξαιρούνται δύο από αυτές, η Μπουμπουλίνα και η Μαντώ Μαυρογένους, οι οποίες ιχνογραφούνται για τα ηρωικά τους κατορθώματα ανάμεσα στις αντρικές μορφές των αγωνιστών, χωρίς να σηματοδοτείται η κοινωνική τους θέση. Στον πρόλογο, ο ιστορικός και διακεκριμένος μελετητής της σύγχρονης ιστορίας του τόπου μας Μαρκ Μαζάουερ παραθέτει πολύτιμες πληροφορίες γύρω από το θέμα του βιβλίου δημιουργώντας το απαραίτητο υπόβαθρο ώστε ο αναγνώστης να προσεγγίσει τις φωτογραφικές εικόνες που έπονται και να τις αποκωδικοποιήσει. Επισημαίνει την απουσία των γυναικών από τις ιστορικές σελίδες των χρόνων της Επανάστασης, παρά την ενεργή κοινωνική παρουσία τους όπως γίνεται φανερό μέσα από ημερολόγια, απομνημονεύματα και περιηγητικά κείμενα της εποχής. Είναι οι ίδιες γυναίκες που αργότερα (κατά το δεύτερο μισό 19ου αιώνα) θα συμβάλουν μαζί με τους άνδρες στη συγκρότηση του ελληνικού κράτους και θα υιοθετήσουν με άνεση τη μετάβαση από τον οθωμανικό στον ευρωπαϊκό τρόπο ζωής μέσα στον νέο κόσμο που ανατέλλει. Θεωρεί ακόμη σημαντικό ότι τα φωτογραφικά πορτραίτα τους δίνουν τη δυνατότητα να τις αντικρίσουμε «ιδίοις όμμασι» σε αντίθεση με τις απεικονίσεις τους από την ιδεοληπτική ματιά των ρομαντικών καλλιτεχνών και προτρέπει «να τις αντιμετωπίσουμε με σοβαρότητα ως υποκείμενα της ιστορίας». Επιπλέον, η αναφορά του συγγραφέα στις ολιγάριθμες σύγχρονες πρωτοποριακές δημοσιεύσεις σχετικές με την αποκατάσταση της κοινωνικής θέσης των γυναικών στα χρόνια της Επανάστασης, μας επιτρέπει να θεωρήσουμε ότι και το παρόν πόνημα συμβάλλει στη σταδιακή κάλυψη του υπάρχοντος βιβλιογραφικού κενού και επομένως δικαιούται τον χαρακτηρισμό «πρωτοποριακό». Καλλιόπη Σπ. Παπαλεξοπούλου (1809-1898). Ακολουθεί το εισαγωγικό κείμενο από τις επιμελήτριες του έργου, Βασιλική Χατζηγεωργίου και Ματθίλδη Πυρλή, στις οποίες επιπλέον οφείλονται τα σχόλια που συνοδεύουν τις φωτογραφίες και η επιλογή και η σύνθεση της ύλης. Στην έρευνά τους συνέβαλε αποφασιστικά η πολύχρονη ενασχόλησή τους με την αρχειακή φωτογραφία και συγκεκριμένα με τη φροντίδα, την ορθή φύλαξη, ταξινόμηση, τεκμηρίωση και αξιοποίηση των συλλογών του φωτογραφικού τμήματος του ΕΛΙΑ (Ελληνικό Λογοτεχνικό και Ιστορικό Αρχείο), όπου ο ιδρυτής του Μάνος Χαριτάτος κατέθεσε την ψυχή του, ενταγμένο σήμερα στο Μορφωτικό Ίδρυμα της Εθνικής Τράπεζας. Με το ιδιαίτερο ενδιαφέρον τους για τη συμβολή των γυναικών στην ιστορία κάθε εποχής, διαπίστωσαν ότι μέσα στα λευκώματα του 19ου αιώνα που κυκλοφορούσαν ευρέως στα αστικά σπίτια, ανάμεσα σε φωτογραφικά πορτραίτα εστεμμένων, διπλωματών, λογίων περιλαμβάνονταν πολυάριθμα γυναικεία πορτραίτα προερχόμενα από την ανώτερη κοινωνική τάξη, τα περισσότερα ανώνυμα. Παρακάμπτοντας την απαισιόδοξη σκέψη ότι οι απεικονιζόμενες θα μείνουν για πάντα στην αφάνεια άρχισαν μια επίπονη και μακρόχρονη έρευνα ώστε να βρεθεί η ταυτότητα έστω και ορισμένων εξ αυτών, διασταυρώνοντας το υλικό διαφορετικών πολιτιστικών ιδρυμάτων, μελετώντας τον ημερήσιο και περιοδικό τύπο της εποχής καθώς και τη φειδωλή σύγχρονη βιβλιογραφία. Με το εισαγωγικό τους κείμενο κατορθώνουν να δώσουν όλες τις πληροφορίες ως προς την τεχνική εξέλιξη της φωτογραφίας, απαραίτητες για τον μέσο αναγνώστη, με ύφος ανάλαφρο και γλώσσα ρέουσα. Μάλιστα, η περιγραφή της φωτογραφικής τεχνολογίας δεν βαραίνει το κείμενο και παρέχεται σε τόση έκταση όση χρειάζεται για να δοθούν απαντήσεις στα ερωτήματα που γεννώνται. Αποσαφηνίζουν ότι τα πορτραίτα φιλοτεχνήθηκαν από το 1846 έως το 1870. Επομένως, οι γυναίκες που στη νεότητά τους βίωσαν τα χρόνια της Επανάστασης απαθανατίζονται σε ώριμη ηλικία. Δεν θα ήταν δυνατό άλλωστε να φωτογραφηθούν νωρίτερα καθώς ο Γάλλος ακαδημαϊκός Φρανσουά-Ντομινίκ Αραγκό (François-Dominique Arago) μόλις τον Αύγουστο του 1839, παρουσίασε στην Ακαδημία Τεχνών και Επιστημών του Παρισιού τη νέα εφεύρεση του συμπατριώτη του Λουί-Ζακ-Μαντέ Νταγγέρ (Louis-Jacques-Mandé Daguerre). Μάλιστα, πέρασαν αρκετά χρόνια και πλήθος πειραματισμών έως ότου το επάγγελμα του φωτογράφου να εδραιωθεί και η φωτογραφική εικόνα να διαδοθεί. Μέλη της αστικής τάξης επισκέπτονταν όλο και πιο συχνά τα φωτογραφεία, που σταδιακά εμφανίζονταν στις πόλεις, για να ζήσουν μια πρωτόγνωρη εμπειρία. Στέκονταν μπροστά στη φωτογραφική μηχανή με αμηχανία όπως φαίνεται από τις παγωμένες εκφράσεις των γυναικών στη συγκεκριμένη έκδοση, αλλά και υπομονετικά μέχρι το είδωλό τους να αποτυπωθεί στη γυάλινη πλάκα. Οι επιμελήτριες του βιβλίου προτρέπουν τον αναγνώστη να προσεγγίσει το συναίσθημα των γυναικών που αντικρίζουν για πρώτη φορά το καθρέφτισμα του εαυτού τους από τον φακό «όταν πια το πρόσωπο και η σιλουέτα έχουν χάσει το νεανικό τους σφρίγος». Επιπλέον, του προτείνουν να διακρίνει την «αύρα αυτοπεποίθησης και τη δυναμική παρουσία» τους. Το κυρίως σώμα του βιβλίου αποτελείται από 46 πορτραίτα τα οποία συνοδεύονται από σχόλια σχετικά με την εκάστοτε εικονιζόμενη, που αντλήθηκαν από εφημερίδες και περιοδικά της εποχής όπως η Παλιγγενεσία, ο Αιών και η Ποικίλη Στοά, καθώς και από τα κείμενα των περιηγητών που άλλωστε αποτελούν ιδιαίτερα ζωντανές μαρτυρίες για την κοινωνία του 19ου αιώνα. Τα περισσότερα αποσπάσματα αναφέρονται στα χαρίσματα των συγκεκριμένων γυναικών μέσα στο οικογενειακό τους περιβάλλον, όπως η ανατροφή των παιδιών τους αλλά και η διευθέτηση περιουσιακών θεμάτων. Αυτό που ξαφνιάζει ευχάριστα τον αναγνώστη είναι ότι μερικές από τις κυρίες είχαν δείξει σε δύσκολες στιγμές τόλμη και ψυχικό σθένος, όπως η Δέσποινα, η γυναίκα του Κωνσταντίνου Κανάρη του πυρπολητή, η οποία κολυμπώντας με τα δύο της παιδιά, αν και έγκυος, διέφυγε από την καταστροφή των Ψαρών. Άλλες είχαν αναπτύξει μια δράση ως προς τα κοινά που παραμένει έως σήμερα άγνωστη στους περισσότερους, όπως για παράδειγμα η συμμετοχή της Καλλιόπης Παπαλεξοπούλου στην αντιοθωνική εξέγερση. Αλλού, επισημαίνεται η αξιοπρόσεκτη εξωτερική τους εμφάνιση όπως για την Αικατερίνη-Ρόζα Μπότσαρη, κόρη του Μάρκου και της Χρυσούλας, για την οποία ο Χανς Κρίστιαν Άντερσεν αναφέρει ότι το «πρόσωπό της συγκεντρώνει όλη την ομορφιά του τόπου». Στο ομαδικό πορτραίτο με τις κυρίες επί των τιμών διακρίνεται και η νεαρή καλλονή Φωτεινή Αν. Μαυρομιχάλη που σύμφωνα με τον Γάλλο Εντμόντ Αμπού εκδιώχθηκε από τη βασίλισσα Αμαλία λόγω της έντονης συμπάθειάς της προς τον βασιλέα. Η «Κόρη των Αθηνών» Θηρεσία Μακρή, η οποία ενέπνευσε τον Λόρδο Βύρωνα, αποτυπώνεται σε προχωρημένη ηλικία μπροστά στο χαρακτηριστικό ζωγραφικό φόντο του φωτογραφείου που διατηρούσε ο Φίλιππος Μαργαρίτης με τον συνεργάτη του Δημήτριο Κωνσταντίνου στο κέντρο της Αθήνας. Τις δεκαετίες του 1860 και 1870, η φωτογραφία διένυε τη χρυσή της περίοδο, με τα φωτογραφεία να πολλαπλασιάζονται στα μεγάλα αστικά κέντρα της Ευρώπης. Πολλές από τις Ελληνίδες βρέθηκαν τα χρόνια εκείνα στο εξωτερικό ακολουθώντας τις επαγγελματικές διαδρομές των συζύγων τους ή τις φοιτητικές επιλογές των παιδιών τους, όπου επισκέφθηκαν επιφανή στούντιο σαν αυτό του Καμίγ Σιλβύ (Camille Silvy) στο Λονδίνο, των Ανρί Λακόμπ (Henri Lacombe) και Ζαν Λακρουά (Jean Lacroix) στη Γενεύη, καθώς και του Πασκάλ Σεμπά (Pascal Sebah) στην Κωνσταντινούπολη. Ξαφνιάζει ευχάριστα το γεγονός ότι σε αυτό το ανδροκρατούμενο σύνολο των επαγγελματιών φωτογράφων συμπεριλαμβάνεται και η Ανζελίκ Τρουγιέ (Angélique Trouillet), μια γυναίκα που εργαζόταν ήδη από τα μέσα του 1860 στο Παρίσι. Στην Ελλάδα, οι γυναίκες φωτογραφήθηκαν από τον Φίλιππο Μαργαρίτη, τον πρώτο Έλληνα φωτογράφο, τον ευφάνταστο στη σκηνοθεσία Ξενοφώντα Βάθη και τον παραγωγικό Πέτρο Μωραΐτη, τον «φωτογραφικό ληξίαρχο» των Αθηνών του 19ου αιώνα όπως πολύ εύστοχα τον χαρακτηρίζουν οι επιμελήτριες στην εισαγωγή τους. Η παράθεση φωτογραφιών φιλοτεχνημένων στην Ελλάδα και σε ευρωπαϊκές πόλεις επιβεβαιώνει ότι η ελληνική φωτογραφική παραγωγή του 19ου αιώνα δεν υστερεί από αυτή του εξωτερικού, αλλά αντιθέτως την ανταγωνίζεται επάξια! Πάνω αριστερά: η Δέσποινα Κανάρη και δεξιά η Ραλλού Λεβέντη (1802-1890). Κάτω αριστερά: η Λουκία Monnier (περ. 1875) και δεξιά η Θηρεσία Μακρή (1797-1895), η «Κόρη των Αθηνών». Η επιλογή του φωτογραφικού υλικού έχει στόχο να εικονογραφηθούν γυναίκες που έζησαν τα χρόνια της Ελληνικής Επανάστασης και στη συνέχεια να δοθούν στοιχεία ενδεικτικά για τη συμμετοχή τους στα δρώμενα της εποχής τους. Εντούτοις, η φωτογραφική εικόνα προσφέρεται για πολλαπλές αναγνώσεις και συμβάλλει στη μελέτη της ιστορίας, καθώς η σημειολογική της ανάλυση παρέχει οπτικές πληροφορίες που δεν μπορούν να αποδοθούν μέσα από τον γραπτό λόγο. Στην περίπτωσή μας, σε μια διαφορετική ανάγνωση, μπορεί κανείς να εξετάσει τις ενδυματολογικές επιλογές των Ελληνίδων αστών του 19ου αιώνα, οι οποίες εμφανίζονται ντυμένες με ευρωπαϊκά φορέματα αλλά κρατώντας συχνά από τις τοπικές ενδυμασίες το κάλυμμα της κεφαλής, είτε πρόκειται για μαντίλα ή για φέσι, τσακιστό για τις παντρεμένες και καλπάκι (μικρό φέσι) για τις ανύπαντρες. Με τον τρόπο αυτό συνδύαζαν, όπως έκανε και η βασίλισσα Αμαλία στην ενδυμασία που επινόησε, την παράδοση με τον εκσυγχρονισμό του νεοσύστατου κράτους. Χαρακτηριστική είναι η φωτογραφία της υδραίας Μαρίας Βούλγαρη με το δεμένο τσεμπέρι της, στο Παρίσι όπου βρέθηκε για λόγους υγείας, δηλώνοντας με υπερηφάνεια μπροστά στο φωτογραφικό φακό την καταγωγή της. Το ίδιο μάλιστα τσεμπέρι διακρίνεται δύο χρόνια αργότερα στο νεκρικό πορτραίτο της. Μελετώντας την σύνθεση των πορτραίτων μπορεί κανείς να επικεντρωθεί και στα διακοσμητικά αντικείμενα που χρησιμοποιούσαν οι φωτογράφοι του 19ου αιώνα. Σήμερα, που η διαδικασία της φωτογραφίας έχει απλοποιηθεί με την ψηφιακή τεχνολογία, δεν είναι εύκολο να συνθέσουμε νοητικά την εικόνα των φωτογραφείων της εποχής. Για τον πρώιμο φωτογράφο, μια κουρτίνα ή ένα ζωγραφικό φόντο ήταν αρκετό για να εμπλουτίσει το κάδρο του. Καθώς όμως τα χρόνια περνούσαν, το μέσο εξελισσόταν τεχνικά και αισθητικά, με αποτέλεσμα τα σκηνικά των ατελιέ να εμπλουτίζονται, να γίνονται ακόμα πιο περίτεχνα και ευρηματικά, έτοιμα να δεχθούν κάθε φωτογραφική πρόκληση. Συχνά μάλιστα επιστρατεύεται όλη η φαντασία του προκειμένου να δημιουργηθεί ένα πρωτότυπο ντεκόρ, όπως τα «χάρτινα» βράχια που διακρίνουμε στο πορτραίτο της Λουκίας Μονιέρ, ώστε να μεταφέρει τον φωτογραφιζόμενο σ’ έναν κόσμο φανταστικό. Συνηθέστερη ήταν η χρήση μιας καρέκλας, είτε για να κάθεται το μοντέλο όπως η Ζωή Παν. Σέκερη, είτε για να ακουμπά το χέρι όπως η Ραλλού Λεβέντη, η οποία σε όρθια θέση στηρίζεται στο ίδιο κάθισμα αφού και οι δύο γυναίκες βρέθηκαν σε διαφορετικές στιγμές στο ατελιέ του Πέτρου Μωραΐτη. Το βιβλίο κυκλοφόρησε με αφορμή τον εορτασμό των διακοσίων χρόνων μετά την έναρξη της Επανάστασης του 1821 από τις εκδόσεις Άγρα. Η επιμέλεια και ο σχεδιασμός του Σταύρου Πετσόπουλου φέρουν όλες τις αρετές στις οποίες μας έχει συνηθίσει με τους έως τώρα καλαίσθητους τόμους που εμπλουτίζουν την ελληνική φωτογραφική βιβλιογραφία· την επιμελημένη αισθητική, τη φροντίδα σε κάθε λεπτομέρεια, τη μοναδική αίσθηση της αφής και την τυπογραφική ποιότητα, με την πιστή απόδοση των τόνων της αλμπουμίνας, τεχνική που επικρατούσε στις φωτογραφικές επιλογές εκτύπωσης των φωτογράφων του 19ου αιώνα. Η πρωτοτυπία του βιβλίου σε σχέση με άλλες εκδόσεις βασίζεται στην αξιοποίηση της φωτογραφικής εικόνας ως τεκμήριο του παρελθόντος. Οι λήψεις που δημιουργήθηκαν για προσωπική χρήση, όπως αυτές που συμπεριλαμβάνονται στα λευκώματα του 19ου αιώνα, αναμεσά τους και τα πορτραίτα του παρόντος βιβλίου, με την πάροδο του χρόνου καταχωρούνται σε αρχεία, επανατοποθετούνται σε διαφορετικά πλαίσια αναφοράς και προσεγγίζονται ως ιστορικά, κοινωνικά ντοκουμέντα. Τα τελευταία χρόνια, οι ιστορικοί, όλο και πιο συχνά, βασίζουν την έρευνά τους στις φωτογραφικές πηγές του παρελθόντος. Απαραίτητη προϋπόθεση για αυτό αποτελεί τόσο η εμπεριστατωμένη τεκμηρίωσή τους (θέμα, τόπος και χρόνος λήψης, φωτογράφος) από τους αρχειονόμους και τους διαχειριστές των συλλογών όσο και η ικανότητα των μελετητών να προβούν στην οπτική τους ανάλυση. Στις απαιτήσεις αυτές ανταποκρίθηκαν οι επιμελήτριες του έργου, με εμπειρία και γνώση, καθώς και στη συγγραφή σχολίων που ερμηνεύουν και συμπληρώνουν τη συνοπτική ή υπαινικτική πληροφορία της εικόνας. Πρόκειται για μια έκδοση μικρή και περιεκτική. Η αίσθηση της οικονομίας, τόσο στα κείμενα όσο και στην εικονογραφία, δηλώνει την μακρά έρευνα και μελέτη του υλικού η οποία προηγήθηκε και την τελική επιλογή των φωτογραφιών και των κειμένων, μετά από μια αφαιρετική διαδικασία, ώστε ο αναγνώστης να διατρέχει τις σελίδες του απνευστί, χωρίς να ατονεί το ενδιαφέρον του. Τελικά όμως σε ποια κατηγορία θα μπορούσε να ενταχθεί; Είναι ένα βιβλίο για τη φωτογραφία; Ένα βιβλίο για τις γυναίκες; Ή ένα βιβλίο για την ιστορία μας; Ο νους μας πηγαίνει στις «Προσωπογραφίες», στις «Πινακοθήκες», δηλαδή τους τόμους με τα λεξικογραφικά καταχωρημένα βιογραφικά στοιχεία ανθρώπων που έζησαν σε άλλες εποχές, και στην παρούσα περίπτωση των Ελληνίδων γυναικών του 19ου αιώνα. Το βιβλίο έχει βρει τη θέση του στο ανοιχτό πεδίο της έρευνας για την συμβολή των γυναικών στην Επανάσταση του ’21. Δίνει σε αυτές τις αθέατες και στη σιωπή υπάρξεις μια έννοια στη ζωή που έζησαν, στον δικό τους αγώνα, στα βάσανα, στον πόνο που βίωσαν χάνοντας τους αγαπημένους τους, αλλά και στην τόλμη και την αποφασιστικότητά τους. Οι γυναίκες που αναδύθηκαν από την αφάνεια, αποτυπωμένες πιστά από το φωτογραφικό μέσο, επώνυμες πλέον σε συνδυασμό με πληροφορίες, αποσπασματικές αλλά και ενδεικτικές για τη ζωή τους, συγκροτούν μικροϊστορίες που αυξανόμενες με τον χρόνο θα συνθέσουν επαγωγικά την ευρύτερη Ιστορία.

Σύνδεση