Ο απίστευτος Ουμπέρτο Έκο

ἰδοὺ δέδωκά σοι καρδίαν φρονίμην καὶ σοφήν ὡς σὺ οὐ γέγονεν ἔμπροσθέν σου καὶ μετὰ σὲ οὐκ ἀναστήσεται ὅμοιός σοι. Βασιλέων Α΄, κεφ. γ΄ 12 Ο ποιητής διευρύνει τον κόσμο· στην επικράτεια της πραγματικότητας, που ήδη υπάρχει, προσθέτει τις ηπείρους της φαντασίας του. Ορτέγκα υ Γκασσέτ[1] Ουμπέρτο Έκο, σε μετάφραση Έφης Καλλιφατίδη: Η μυστηριώδης φλόγα της βασίλισσας Λοάνα, Ψυχογιός, 2012 —, Το νησί της προηγούμενης ημέρας, Ψυχογιός, 2012 —, Κατασκευάζοντας τον Эχθρό, Ψυχογιός 2011 —, Μπαουντολίνο, Ψυχογιός 2011 —, Το εκκρεμές του Φουκώ, Ψυχογιός 2011 —, Το κοιμητήριο της Πράγας, Ψυχογιός 2011 —, Το όνομα του ρόδου, Ψυχογιός 2011 —, Εξομολογήσεις ενός νέου μυθιστοριογράφου, μτφρ. Γ. Λαμπράκος, Πατάκη, 2011 “Plus de maîtres” (Τέρμα οι δάσκαλοι) διαλαλούσε ένα από τα συνθήματα του Μάη του ’68 στη Σορβόννη. Οι πιο ενθουσιώδεις νομίσαμε πως αυτό σήμαινε τη μετατροπή όλων των ανθρώπων σε δασκάλους των εαυτών τους. Μια κατάσταση σαν εκείνη που ανήγγελλε ο Μαρξ, ας πούμε, καθώς «ο άνθρωπος δεν αναπαράγεται σύμφωνα με οποιαδήποτε προκαθορισμένη μορφή, αλλά δημιουργεί την ολότητά του».[2] Μόνο που αντί για τον ψαρά, ο οποίος το βράδυ θα είναι συγγραφέας, ή τον φιλόσοφο που θα καλλιεργεί αγρούς και θα ζωγραφίζει, μας προέκυψε ένα όργιο ανευλάβειας, μια εριστική αναίδεια κι ένας εκδημοκρατισμός της χυδαιότητας. Για να απαλλαγούμε από το πρότυπο του αυταρχικού δασκάλου, φτάσαμε να καίμε θυμιάματα σε βωμούς ποπ σταρ, ποδοσφαιριστών, σχεδιαστών μόδας ή θλιβερών απατεώνων.[3] «Ένα φάντασμα πλανιέται πάνω από την Ευρώπη», πράγματι· μα πρόκειται, κυρίως, για το φάντασμα της ιδιωτίας. Τιμή και δόξα, λοιπόν, σε όσους, με την οξυδέρκεια και την ευρυμάθειά τους, φροντίζουν να το ξορκίζουν. Μέσα σε κάθε οντογένεση συμπυκνώνεται όλη η φυλογένεση. Στους εννέα μήνες της κύησης ο μονοκύτταρος οργανισμός γίνεται ανθρώπινο βρέφος, έχοντας διανύσει την ιστορία της εξέλιξης από τα ψάρια ως τα θηλαστικά. Το να εξελιχθείς σε άνθρωπο, όμως, δεν συνιστά κληρονομικό προνόμιο· είναι μια ολόκληρη καριέρα. Τα εκατομμύρια χρόνια βιολογικής ιστορίας, τα οποία συμπυκνώνονται στο εννεάμηνο, απαιτούν να εμπεδώσει κανείς, κατά τα 70, 80 ή και 100 χρόνια του προσδοκώμενου βίου του, όσο γίνεται περισσότερα δείγματα από την παγκόσμια πολιτιστική παραγωγή των 30 τελευταίων αιώνων. Εάν, ενόσω μεγαλώνεις, γίνεσαι δικηγόρος, μηχανικός, γιατρός, καθηγητής πανεπιστημίου ή πολιτικός, η μόνη επαφή σου με τη λογοτεχνία παραμείνει η ιστορία της Κοκκινοσκουφίτσας, η μόνη με τη μουσική η ραπ και η μόνη με το θέατρο οι σχολικές παραστάσεις των εθνικών επετείων, η καριέρα σου, ως ανθρώπου, έχει ατυχήσει. Και ο Κινγκ-Κονγκ, όπως έδειχνε μια τελευταία ταινία, ονειροπολεί στα βουνά του νησιού του κοιτώντας το ηλιοβασίλεμα. Μα ο περιορισμός σε μια τέτοια, μόνο, «έκσταση του άφατου», έστω κι αν αρκεί για να εξανθρωπίσει το ζώο, δεν ανεβάζει σε κορυφές πνευματικότητας το ανθρώπινο ον. Χρειάζονται αρκετά περισσότερα. Μια ιδέα για το ποια και πόσα μπορεί να είναι αυτά τα περισσότερα μας δίνει ο Έκο, όταν εκθέτει την αγάπη του για τις λίστες.[4] Με αφετηρία τη ρωμαιοκαθολική του εκπαίδευση, όπου αφθονούν οι σειρές λιτανειών, εντοπίζει σε διάφορα έργα (από τον κατάλογο των πλοίων στην Ιλιάδα μέχρι το τι βρίσκει στα συρτάρια της κουζίνας του ο Λέοπολντ Μπλουμ, στον Οδυσσέα του Τζόυς) το άοκνο όσο και ατελέσφορο εγχείρημα να παρουσιάσει κανείς, ως συγγραφέας, ποιητής ή επιστήμονας, ένα άπειρο πλήθος. Πλήθος θεμάτων που τον απασχολούν, αντικειμένων που τον περιβάλλουν, εντυπώσεων που τον κατακλύζουν, προσδοκιών που τον θέλγουν, ματαιώσεων που τον κατατρύχουν κ.ο.κ., καθώς και τις τεχνικές «υποτύπωσης» διά των οποίων αυτή η «απειρία» μεταδίδεται επικοινωνιακά, χωρίς, ασφαλώς, να περατώνει ποτέ τη λίστα. (Ακόμη κι όταν κλείνει ο κατάλογος των καραβιών που φτάνουν στην Τροία –ακριβώς 1.186– ο αριθμός των ανδρών που επιβαίνουν στο καθένα ποικίλλει, και το δικό τους σύνολο, έτσι, παραμένει απροσδιόριστο.) Θα έλεγα, μάλιστα, πως αυτή η αγάπη για λίστες και «έκσταση του άφατου», με κάθε δυνατή τεχνική, συνιστά το κατεξοχήν χαρακτηριστικό όλου του έργου του Έκο – λογοτεχνικού και επιστημονικού. Από το Όνομα του Ρόδου[5] ως το Κοιμητήριο της Πράγας[6] κι από το Πρόβλημα της Αισθητικής στον Άγιο Θωμά[7] ως τα τελευταία του κείμενα, στο Κατασκευάζοντας τον Эχθρό[8], λίστες καταρτίζει και ο ίδιος, σαν αυτές που θαυμάζει σε άλλους. Kαι μόνο τα ονόματα των μοναχών, στο Όνομα του Ρόδου, συνιστούν μια μακρότατη λίστα από παραπομπές σε πραγματικά πρόσωπα του Μεσαίωνα όσο και σε λογοτεχνικούς ήρωες· ενώ οι αναφορές στη βιβλιοθήκη της μονής και τους δαιδαλώδεις χώρους της υπαινίσσονται μιαν άλλη, απείρως μακρότερη, λίστα κειμένων. Ακόμη πιο άμεσα στο Εκκρεμές του Φουκώ,[9] οι μάλλον άθεοι ήρωες του τέλους του 20ού αιώνα επιδιώκουν, μεταξύ άλλων, να συντάξουν λίστες με θέματα ερμητικής γνώσης, περιλαμβανομένης και της λίστας με τα 720 ονόματα του Θεού. Ανάλογα, στο Νησί της προηγούμενης μέρας[10], κεντρική θέση κατέχουν οι απόπειρες του ήρωα, Ρομπέρτο ντε λα Γκριβ, να καταγράψει τις άπειρες αποχρώσεις της θαλασσινής πανίδας και χλωρίδας που συναντά στο νησί των θαλασσών του Νότου, όπου ναυαγεί. (Με μια ποικιλία ονομάτων από υφάσματα και ιερατικά άμφια να επιστρατεύεται για να «υποτυπώσει» την ανείπωτη ποικιλία των κοραλλιών). Στον Μπαουντολίνο,[11] δίπλα στο έξοχο εύρημα του πώς προέκυψε η περιβόητη Ιερά Σινδόνη (εύρημα εφάμιλλο με την Περί Κωμωδίας πραγματεία του Αριστοτέλη, ως κίνητρο των φόνων στο Όνομα του Ρόδου), εμφανίζονται λίστες από κειμήλια της Χριστιανοσύνης μαζί με λίστες από τέρατα της μεσαιωνικής ζωολογίας, μα και μια ολόκληρη λίστα γλαφυρών γλωσσικών επινοήσεων, από τοπικές ιταλικές διαλέκτους της εποχής που εκπορθούν οι Φράγκοι την Κωνσταντινούπολη. Το δε επόμενο μυθιστόρημα –Η μυστηριώδης φλόγα της βασίλισσας Λοάνα[12]– αποτελεί, στο σύνολό του πλέον, μια μακρά λίστα των εφηβικών, παραλογοτεχνικών, αναγνωσμάτων του συγγραφέα. Αμερικανικά περιοδικά και κόμικς του μεσοπολέμου, εικονογραφήσεις της ιταλικής φασιστικής προπαγάνδας, αστυνομικά μυθιστορήματα με τις περιπέτειες του Σέρλοκ Χολμς ή εκείνες του Φαντομά, αλλά και αφίσες του σινεμά γίνονται, με πρόσχημα τον ήρωα έμπορο βιβλίων που προσπαθεί να ξαναβρεί τη μνήμη του μετά από ένα εγκεφαλικό επεισόδιο, μια τεράστια, σχολιασμένη λίστα της μεσοπολεμικής «κοινωνίας του θεάματος» στην Ιταλία. Γίρι Βοτρούμπα, Το Παλιό Εβραϊκό Κοιμητήριο της Πράγας. Τέλος, το πρόσφατο Κοιμητήριο της Πράγας παρέχει μιαν εκτενή λίστα των συνωμοσιών που άνθισαν τον 19ο αιώνα: κίβδηλων εγγράφων, κίβδηλων εχθρών και κίβδηλων συμμάχων. Με κορυφαίο πλαστογράφημα τα Πρωτόκολλα των Σοφών της Σιών και το έγγραφο που «αποδείκνυε» την προδοσία του Ντρέιφους, ο φανταστικός πλαστογράφος-ήρωας του μυθιστορήματος, ο Σιμονίνι, συναντά αμέτρητα ιστορικά πρόσωπα: Καρμπονάρους, Κομμουνάρους, Ιησουίτες, Μασόνους, πράκτορες του Τσάρου ή οπαδούς του Γαριβάλδι, αλλά και αυθεντικούς πλαστογράφους, όπως ο διαβόητος Λεό Ταξίλ. Για να χαθεί οριστικά, από ένα σημείο και πέρα, κάθε όριο μεταξύ μυθοπλασίας και ιστορίας, όπως χάνονται τα όρια μεταξύ ενός δεύτερου ήρωα του βιβλίου –του Ντάλα Πίκολα, που εμφανίζεται σαν alter ego του Σιμονίνι– και του ίδιου του συγγραφέα, ο οποίος κλείνει το μάτι στον αναγνώστη, δηλώνοντας: «Αν αυτές οι σελίδες δεν αναφέρονταν σε εντελώς αληθινά γεγονότα, ίσως δημιουργούνταν η εντύπωση ότι … οφείλονται αποκλειστικά στην τέχνη του Αφηγητή»[13]! Κατά τον ίδιο τρόπο εξάλλου τα όρια μεταξύ μυθοπλασίας και ιστορίας χάνονται κι όταν οι συναντήσεις Μασόνων (που από τον 18ο αιώνα σχεδίαζαν την ανατροπή κάθε επίγειας ή επουράνιας βασιλείας, σύμφωνα με το μυθιστόρημα του Δουμά Ιωσήφ Μπάλσαμο, γραμμένο το 1846) μεταμορφώνονται σε συναντήσεις Εβραίων που συνωμοτούν, στο κοιμητήριο της Πράγας, με στόχο τη μελλοντική, παγκόσμια κυριαρχία της φυλής τους! Έτσι, βέβαια, ο Έκο δίνει την εντύπωση πως όλες οι θεωρίες συνωμοσίας είναι αποκυήματα φαντασίας. Παραβλέποντας μια παλιότερη συνωμοσία, αυθεντικά εβραϊκής προελεύσεως μάλιστα, με κρυφές συναντήσεις, τελετουργίες αιμοποσίας και σχέδια κυριαρχίας σε γη και ουρανό, η οποία επικράτησε στη μισή υφήλιο εδώ και 1.700 χρόνια. Ίσως επειδή η «λίστα» του, σε αυτό το μυθιστόρημα, εστιάζεται σε κίβδηλα έγγραφα του 19ου αιώνα. Όπου μια ρητή μυθοπλασία ενέπνεε μιαν επόμενη και μια μεθεπόμενη, η οποία, πλέον, φάνταζε ως αλήθεια, καθώς η αλληλουχία των μεταμορφώσεων εγγυόταν την ύπαρξη αυθεντικής αφετηρίας. Σαν σε αλληλουχία καπνών που συνεπάγονται, κάπου, μιαν αρχική φωτιά. Φυσικά, μοναδική αρχική «φωτιά» είναι η τροφοδοτημένη από αλλεπάλληλα εφηβικά αναγνώσματα φαντασία του Έκο· ο ίλιγγος των διαδοχικών κατοπτρισμών (όσο συνειδητοποιεί ότι διαβάζει έργα κάποιων που εμφανίζουν έναν ήρωα-αφηγητή ο οποίος, με τη σειρά του, παρουσιάζει τα κατορθώματα ενός τρίτου), και οι μετέπειτα σπουδές του στη Μεσαιωνολογία. Όπου δοξάζονται οι αναδιφήσεις σε αυθεντικά χειρόγραφα, τα οποία μαρτυρούν βίους σπουδαίων αγίων, βασιζόμενα σε άλλα αυθεντικά χειρόγραφα, με το ίδιο θέμα, κ.ο.κ. προς τα πίσω, σε μία ατελείωτη αναδρομή που ξεκινά, πιθανότατα, από κάποιο αμφίβολο επεισόδιο ή μια επινόηση.[14] Γι’ αυτό και μια τέτοια «έκσταση του άφατου» ή ένα διαρκές παιχνίδι των λιστών είναι ό,τι ορίζει, εξίσου, τις επιστημονικές δουλειές του και τα κριτικά του δοκίμια. Oι «λίστες», εν προκειμένω, αφορούν την ανίχνευση της απειρίας των σημασιών ενός έργου, όπως αυτές ποικίλλουν ανάλογα με τις προθέσεις του ποιητή, τις ικανότητες του αναγνώστη και τις συγκυρίες της ανάγνωσης. Με μακρά θητεία στον «αλληγορισμό» και στα λεγόμενα κυριολεκτικά, αναγωγικά ή τα ηθικά νοήματα των χριστιανικών παραβολών, στη μεσαιωνική αισθητική,[15] χρησιμοποιεί τα εργαλεία των θεολογικών μελετών για να αναλύσει τις σημασιολογικές αβεβαιότητες τόσο της υψηλής τέχνης των αρχών του 20ού αιώνα (ιδίως της έννοιας του «ανοιχτού έργου»[16]) όσο κι εκείνες της λεγόμενης λαϊκής κουλτούρας. Ο Ιερός Αυγουστίνος, ο Άγιος Μποναβεντούρα ή ο Θωμάς Ακινάτης επιστρατεύονται, έτσι, για να συμβάλουν στη βαθύτερη κατανόηση του Τζέιμς Τζόυς όσο και του Σούπερμαν.[17] Σαν σημαδεμένος από τα διαδοχικά Sancta Maria, Sancta Virgo virginum, Mater divinae gratiae, Mater purissima, κ.ά. της ρωμαιοκαθολικής του εκπαίδευσης, αυτές τις «ad infinitum» λίστες, σημασιών και ανασημασιοδοτήσεων ή αποτιμήσεων, κατάρτιζε και σε όλα, λίγο πολύ, τα μη λογοτεχνικά του έργα. Άλλοτε ως αμιγώς θεωρητικός (θεωρητικός της λογοτεχνίας, σημειολόγος ή φιλόσοφος της γλώσσας)[18], άλλοτε ως αρθρογράφος-σχολιαστής της πολιτικής και κοινωνικής επικαιρότητας[19] κι άλλοτε ως ιστορικός της τέχνης και της αισθητικής[20]. Με τέτοια παραγωγική γονιμότητα, μάλιστα, η οποία αναγκάζει σε νέα δοκιμασία με το ad infinitum όποιον αποπειραθεί να καταρτίσει εξαντλητική «λίστα» των δημοσιεύσεων του Έκο. Προφανώς, σε μια τόσο εκτενή παραγωγή, ούτε η ποιότητα διατηρείται σταθερή ούτε οι επαναλήψεις απουσιάζουν. Το κοιμητήριο της Πράγας λ.χ. είναι, κατά τη γνώμη μου, εφάμιλλο ή και καλύτερο του Μπαουντολίνο, αλλά κανένα τους τόσο εξαιρετικό όσο Το όνομα του ρόδου· ενώ τα υπόλοιπα μυθιστορήματά του περιέχουν πάρα πολλές προσωπικές αναφορές και αδυνατούν να κρατήσουν αμείωτο το ενδιαφέρον του αναγνώστη. Ομοίως, στην επιστημονική του δουλειά, το Ανοιχτό έργο και Η απούσα δομή πρότειναν πολύ σημαντικά θεωρητικά εργαλεία στη θεωρία της λογοτεχνίας και στη φιλοσοφία της γλώσσας, εμπλουτίζοντας με στοιχεία της αμερικανικής «σημειωτικής» του Τσαρλς Σάντερς Πηρς τη γαλλική σημειολογία που διέπρεπε στη δεκαετία του 1970 με τον Ρολάν Μπαρτ. Πολλά από τα μεταγενέστερα κείμενά του, όμως, παρέμειναν αναδιατυπώσεις των αρχικών του συνεισφορών. Με σποραδικές εξαιρέσεις, ασφαλώς, όπως στα Όρια της ερμηνείας, στο Ο Καντ και ο ορνιθόρυγχος, σε αρκετά από τα κείμενα τού Περί λογοτεχνίας ή στις πρόσφατες Εξομολογήσεις ενός μυθιστοριογράφου. Κι αν δεν είμαι σε θέση να εκτιμήσω την ποιότητα των έργων του στις πάμπολλες μεταφράσεις τους, στα ελληνικά ευτύχησε να διατηρεί, για το 100% της λογοτεχνίας και το κάπου 90% των δοκιμίων του, την ίδια έξοχη μεταφράστρια, Έφη Καλλιφατίδη. (Όπως οι διάσημοι ηθοποιοί του Χόλυγουντ διατηρούν τους ίδιους ηθοποιούς που τους ντουμπλάρουν, στην Ιταλία, ώστε να μην αλλάζει το κοινό εντυπώσεις για τις φωνές τους). Γίρι Βοτρούμπα, Η Πράγα είναι Νόστιμη. Ο μεσαιωνολόγος Έκο, ο σημειολόγος Έκο, ο φιλόσοφος και δημοσιογράφος, ο βιβλιοσυλλέκτης και βιβλιοφάγος, ο θεωρητικός της λογοτεχνίας και ο λογοτέχνης Έκο συναντιούνται, εν τέλει, σ’ έναν άνθρωπο που διψά να «καταπιεί» τον κόσμο· να χωρέσει στο κεφάλι του ει δυνατόν όλα τα ανθρώπινα πεπραγμένα (σαν σε ένα απέραντο, νοερό Wunderkammern[21]) και να τα ξαναβγάλει σε κείμενα. Να τα αριθμήσει κι ας παραμένουν αναρίθμητα, να τα ταξινομήσει κι ας είναι χαοτικά, να τα ξαναπεί κι ας υπερβαίνουν την εγγενώς ελλιπή λειτουργία των λέξεων – ικανών μεν να αναπληρώνουν την απουσία, αλλά όχι και την αμεσότητα. Λέει και προσθέτει κι αναδιατυπώνει ο Έκο, υπό το φως νέων αναγνώσεων, όσα δεν ολοκληρώθηκαν σε προηγούμενα κείμενά του. Επανέρχεται, ξανά και ξανά, σαν η προσπάθειά του να μπορεί να έχει μια κατάληξη. Σαν να είναι δυνατόν να εντοπίσει εκείνο το σημείο που, όπως Το Άλεφ του Μπόρχες, θα περιέχει όλα τα σημεία, θα είναι ο τόπος των τόπων. Σαν να είναι δυνατό να διατηρηθεί κι ο ίδιος για πάντα μετέωρος στον χρόνο, μεταξύ προηγούμενης και επόμενης μέρας, όπως ο Ρομπέρτο ντε λα Γκριβ – ο ναυαγός στο Νησί του ομώνυμου μυθιστορήματός του. Σαν να είναι δυνατόν (όπως κάνει ο Σιμονίνι στο Κοιμητήριο της Πράγας, ο οποίος στ’ αλήθεια πλαστογραφεί και στα πλαστά συναντιέται με αληθινά πρόσωπα και κείμενα του τέλους του 19ου αιώνα) να μπαινοβγαίνουν οι ήρωες της μυθοπλασίας στους κόσμους των συγγραφέων τους και να αλλάζουν τα πεπρωμένα τους: ο Οιδίπους να αποφεύγει την αιμομιξία κι ο Κρέων την υπεροψία, λ.χ., ο Άμλετ να τιμωρεί τον Κλαύδιο και να παντρεύεται την Οφηλία, η Έμα Μποβαρύ να εγκαταλείπει εγκαίρως τον βαρετό Σαρλ, η Άννα Καρένινα να μην αυτοκτονεί και ο πλοίαρχος Αχαάβ να κατισχύει του Μόμπι-Ντικ. Kάπως έτσι, όμως, γινόμαστε άνθρωποι: έχοντας τη δυνατότητα να εποπτεύουμε τους κόσμους των βαρυδαίμονων ηρώων της μυθοπλασίας, ενώ εκείνοι αδυνατούν να εποπτεύσουν τους δικούς μας, κι ωστόσο γνωρίζοντας πως παραμένουμε θύματα των πεπρωμένων μας όπως εκείνοι. Η κρίσιμη διαφορά μεταξύ όσων αντιλαμβάνονται τον ανθρώπινο βίο τους ως εκ γενετής προνόμιο κι εκείνων που τον αντιλαμβάνονται ως «καριέρα» έγκειται στο ότι κάτι ουσιωδέστερο συνειδητοποιούν οι δεύτεροι. Καθώς εξοικειώνονται με τη δύναμη των λέξεων, ενδίδουν στην ηχητική τους σαγήνη χωρίς να παγιδεύονται σε αναφορικά περιεχόμενα. Κι όσο περισσότερο χάνονται στη δίνη μιας ανεπίτευκτης παντογνωσίας, τόσο συνετότερα συμβιβάζονται με τη ματαιότητα των επιμέρους, επιτεύξιμων, στόχων της ζωής τους. Για κάποιον που, όπως ο Έκο, γνωρίζει καλύτερα από τον καθένα (καλύτερα κι από τη Γερτρούδη Στάιν, ίσως) ότι: “A rose is a rose is a rose”, το να επανέρχεται συνεχώς στα ίδια «παιχνίδια της λίστας» έχει κάτι που μπορεί να θεωρηθεί ηρωισμός ή και μονομανία. Σε κάθε περίπτωση, συνιστά προϋπόθεση για να μην εκμετρήσει κανείς τον βίο του ως ευγενής άγριος ή ως κάτι χειρότερο. Το μέγα μάθημα των διανοητών που θαυμάζουμε είναι ότι αν δεν γίνεται να τους ξεπεράσουμε σε ευφυΐα μπορούμε, τουλάχιστον, να τους ανταγωνιστούμε σε ευρυμάθεια. Κι αντί να παραπονιόμαστε, ιδίως αυτή την περίοδο, ότι «μας κλέβουν τα όνειρά μας», ας ανοίξουμε κανένα βιβλίο. Κάποιο του Έκο, παραδείγματος χάρη. [Δημοσιεύθηκε στο τχ. 26, Φεβ. 2012]. [1] Βλ. José Ortega y Gasset, Αισθητικό Τρίπτυχο, εισαγωγή-επιμέλεια Βίκτωρ Ιβάνοβιτς, μτφρ. Α. Βασώνη, Α. Μαυρομμάτη, Ε. Οικονόμου, Τ. Φραγκούλια, Ε. Χέλμη, Printa, 2011, σ. 55. [2] Βλ. παραπομπές Eric Hobsbawm, Πώς να αλλάξουμε τον κόσμο. Μαρξ και μαρξισμός 1840-2011, μτφρ. Μάνια Μεζίτη, επιμ. Νικηφόρος Σταματάκης, Θεμέλιο, 2011 σ. 142. [3] Πβ. George Steiner, Τα μαθήματα των δασκάλων, μτφρ. Σεραφείμ Βελέντζας, Scripta, 2011, σ. 210-11. [4] Βλ. Εξομολογήσεις ενός νέου μυθιστοριογράφου, μτφρ. Γιώργος Λαμπράκος, Πατάκη, 2011, σ. 153-249. [5] Gruppo Editoriale Fabbri- Bompiani, 1980 (Ψυχογιός 2011, μτφρ. Έφη Καλλιφατίδη). [6] Ψυχογιός 2011, μτφρ. Έφη Καλλιφατίδη. [7] Edizioni di Filosofia, Τορίνο 1956. [8] Ψυχογιός 2011, μτφρ. Έφη Καλλιφατίδη. [9] Ψυχογιός 2011 [Γνώση 1989], μτφρ. Έφη Καλλιφατίδη. [10] Ψυχογιός 2012 [Γνώση 1994], μτφρ. Έφη Καλλιφατίδη. [11] Ψυχογιός 2011 [Ελληνικά Γράμματα 2001], μτφρ. Έφη Καλλιφατίδη. [12] Ψυχογιός 2012 [Ελληνικά Γράμματα 2005], μτφρ. Έφη Καλλιφατίδη. [13] Ό.π., σ. 225. [14] Περίπου όπως οι φιλοδοξίες του Χίτλερ είχαν την έμπνευσή τους στα κατορθώματα του Ναπολέοντα, ο οποίος εμπνεόταν από τον Καρλομάγνο, ο οποίος ήθελε να είναι ο Ιούλιος Καίσαρ της Αγίας Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας, ενώ ο ίδιος ο Ιούλιος Καίσαρ είχε ως πρότυπο τον Μεγαλέξανδρο που, ως γνωστόν, ήθελε να μιμηθεί τον βγαλμένο από τη φαντασία του Ομήρου Αχιλλέα! [15] Βλ. Sviluppo dell’estetica medievale, Milano, Marzorati 1959. [16] Βλ. Opera Aperta, Milano, Bompiani 1962. [17] Βλ. Κήνσορες και θεράποντες, μτφρ. Έφη Καλλιφατίδη, Γνώση, 1987 (ιταλικό πρωτότυπο, 1964). [18] Με έργα που ξεκινούν από το La struttura assente (Bompiani, 1968), τυχαίνουν ολικής επεξεργασίας για τη γαλλική μετάφραση: La structure absente (Mercure de France, 1972), εξελίσσονται στα αγγλικά σε A Theory of Semiotics (Indiana University Press 1976, ελλην. μτφρ. Θεωρία Σημειωτικής, Γνώση, 1988), και κορυφώνονται στο Η αναζήτηση της τέλειας γλώσσας (έργο που απαριθμεί όλες τις προσπάθειες να «ξεπεραστεί» η πολυγλωσσία που προέκυψε μετά τον πύργο της Βαβέλ, και το οποίο εκδόθηκε το 1994 από πέντε ευρωπαϊκούς εκδοτικούς οίκους ταυτόχρονα –στα ιταλικά, γαλλικά, αγγλικά, γερμανικά και ισπανικά (Ελληνικά Γράμματα, 1998), καθώς και σε μια προσπάθεια συναίρεσης Σημειωτικής και Φιλοσοφίας στο Ο Καντ και ο ορνιθόρυγχος (Ελληνικά Γράμματα, 1997). Ενδιαμέσως και τα σχετικά: Lector in fabula (Bompiani 1979), Semiotica e filosofia del linguaggio (Einaudi, 1984), οι τρεις διαλέξεις του στα αγγλικά με γενικό τίτλο Interpretation and overinterpretation (Cambridge University Press, 1992), οι οποίες αναπτύσσονται στο Τα όρια της ερμηνείας (Γνώση, 1993), ενώ το 1994 συνεχίζονται με τις έξι διαλέξεις στο Χάρβαρντ, Six Walks in the Fictional Woods (Harvard College). Κι επίσης το σύντομο Μεταξύ ψεύδους και ειρωνείας (Ελληνικά Γράμματα, 2000), στο οποίο εκκολάπτονται αρκετές από τις ιδέες που συναντούμε στο Κοιμητήριο της Πράγας, και στα Περί λογοτεχνίας (Ελληνικά Γράμματα, 2002), Εμπειρίες μετάφρασης (Ελληνικά Γράμματα, 2003) και Από το δέντρο στον λαβύρινθο, ιστορικές μελέτες για το σημείο και την ερμηνεία (Ελληνικά Γράμματα, 2008). [19] Με κείμενα που εστιάζονται σε άλλα κείμενα, λαϊκής ή υψηλής κουλτούρας, όπως Ο υπεράνθρωπος των μαζών (Γνώση, 1988· πρωτότυπο, 1978) και οι Αναμνήσεις επί χάρτου (Ελληνικά Γράμματα, 2007), αντίστοιχα, καθώς και με κείμενα που εστιάζονται σε συνθήκες της καθημερινής ζωής, όπως στο Diario minimo (Mondatori, 1963), Il secondo diario minimo (Bompiani, 1992), το οποίο στα γαλλικά μεταφράστηκε ως Comment voyager avec un saumon κι ένα τμήμα του στα ελληνικά ως Πώς να διαψεύσετε μια διάψευση (Γνώση, χ.χ.), το Τι πιστεύει αυτός που δεν πιστεύει (Ελληνικά Γράμματα, 1998), Με το βήμα του κάβουρα (Ελληνικά Γράμματα, 2006), και το ήδη αναφερθέν Κατασκευάζοντας τον Эχθρό. [20] Με παλιότερα κείμενα που ήδη έθεταν ζητήματα αισθητικής (από το Diario minimo του 1963, που μεταφράστηκε το 1988 στα γαλλικά ως Pastiches et postiches, ενώ άλλα σκόρπια περί αισθητικής κείμενα του Έκο είχαν συγκεντρωθεί το 1985 στα γαλλικά ως La guerre du faux), καθώς και με την επεξεργασία παλιότερης δουλειάς του στο Τέχνη και κάλλος στην αισθητική του Μεσαίωνα (Γνώση, 1992· πρωτότυπο, 1987), η οποία του έφερε την ανάθεση της επιμέλειας τριών εξαιρετικών «θεματικών» ιστοριών της τέχνης: Την Ιστορία της ομορφιάς (Καστανιώτη, 2004), την Ιστορία της ασχήμιας (Καστανιώτη, 2007) και το απολύτως κατάλληλο να χειριστεί ο Έκο «Ίλιγγος» ή «Έκσταση της λίστας». Σχετικό με τις απόπειρες συλλεκτών ή μουσείων να βρουν κάποια συστήματα ταξινόμησης των ετερόκλητων εκθεμάτων τους, αυτό το τελευταίο βιβλίο, από Vertigine della lista για ακατανόητους λόγους έγινε στα ελληνικά Η ομορφιά της λίστας (Καστανιώτη, 2010). [21] Εκείνα τα τεράστια δωμάτια, τα οποία η προεπιστημονική περιέργεια ευγενών της Αναγέννησης τα γέμιζε με αναρίθμητα, παράξενα αντικείμενα (από λείψανα Αγίων μέχρι βαλσαμωμένους μονόκερους!) και τα οποία ο Έκο σχολιάζει με αλλεπάλληλες ευκαιρίες στα βιβλία του.

Ο απίστευτος Ουμπέρτο Έκο

Σύνδεση