Ελευθερία της έκφρασης και της σκέψης

Φιλήμων Παιονίδης, Η ελευθερία της έκφρασης. Μια δύστροπη αξία, Ευρασία, Αθήνα 2022, σελ. 162 1. Η ελευθερία της έκφρασης δεν χρειάζεται ιδιαίτερες συστάσεις θα έλεγε ευλόγως κάποιος, αφού σε μεγάλο βαθμό αποτελεί ήδη κατάκτηση των φιλελεύθερων δημοκρατιών έπειτα από αιώνες λογοκρισίας και φίμωσης των ανθρώπων και των μέσων που χρησιμοποιούσαν για τη διάδοση της γνώσης, των ιδεών και κυρίως της γνώμης τους για τις τελευταίες. Σήμερα, είναι αλήθεια, οι όποιες αντιθέσεις σχετικά με την ελευθερία της έκφρασης έχουν να κάνουν πρωτίστως με το ερώτημα «πόσο ελεύθερη πρέπει να είναι η έκφραση;» (με την έννοια και του πόσο ελεύθερη πρέπει να είναι η έκφραση και του πώς πρέπει να είναι η ελεύθερη έκφραση). Με αυτή την έννοια η σημερινή συζήτηση δεν ασχολείται παρά ελάχιστα με το γιατί η έκφραση πρέπει να είναι ελεύθερη.[1] Αυτό αποτελεί μια σοβαρή, κατά τη γνώμη μου, παράλειψη, η οποία γίνεται ακόμη μεγαλύτερη στην ελληνική βιβλιογραφία, η οποία ενώ περιλαμβάνει κάποια σημαντικά κείμενα νομικών, κυρίως συνταγματολόγων, δεν απασχολεί τους φιλοσόφους. Ο Παιονίδης αποτελεί αξιομνημόνευτη εξαίρεση έχοντας εργαστεί επί πολλά χρόνια πάνω σε μια θεωρία θεμελίωσης της ελευθερίας της έκφρασης αυτοτελώς και μέσω της πραγμάτευσης επιμέρους προβλημάτων που παρουσιάζονται κατά καιρούς. Στο βιβλίο αυτό συγκεντρώνονται πέντε δοκίμια του συγγραφέα που γράφτηκαν στα ελληνικά από το 1998 έως και το 2022. Στο πρώτο κεφάλαιο η ελευθερία της έκφρασης θεμελιώνεται με γνώμονα τον ρόλο και τη λειτουργία της στην (διαβουλευτική) δημοκρατία. Στο τρίτο κεφάλαιο παρουσιάζεται κριτικά η κλασική θεμελίωση του Τζων Στούαρτ Μιλ στην αλήθεια. Στην συνέχεια αυτή συνδέεται με την ακαδημαϊκή ελευθερία, η οποία, ειδικά στη χώρα μας, βάλλεται πανταχόθεν. Συναφής είναι η ανάλυση της δικαστικής απόφασης –πάντα με οδηγό τη φιλοσοφία– για το Λεξικό Μπαμπινιώτη. Τέλος, συζητείται ένα από τα πιο φλέγοντα ζητήματα της εποχής μας, αυτό των fake news σε σχέση με την ψευδολογία. Τα δοκίμια αυτά αποτελούν μόνο ένα μέρος μιας σειράς κειμένων για το ίδιο θέμα που έχει επίσης γράψει ο συγγραφέας σε σχέση με την ελευθερία της έκφρασης και την ασφάλεια, τον μισαλλόδοξο λόγο, τον Τζων Στούαρτ Μιλ κ.ά., τα οποία θα έπρεπε κάποια στιγμή επίσης να συγκεντρωθούν σε τόμο.[2] Ο Παιονίδης προσεγγίζει το ζήτημα υιοθετώντας τη θέση ότι η απάντηση στο ερώτημα του πόσο ελεύθερος πρέπει να είναι ο λόγος δεν είναι ανεξάρτητη από τις απαντήσεις στο ερώτημα γιατί η έκφραση πρέπει να είναι ελεύθερη. Δεν είναι εύκολο να εκφέρει κάποιος κρίσεις για τους περιορισμούς του λόγου ή της έκφρασης αν δεν έχει μια σαφή εικόνα για το ποια είναι τα θεμέλια της ελευθερίας του λόγου και ποιες οι πηγές της δέσμευσής μας σε αυτήν ως δικαιώματος. Θα πρέπει εδώ να πω ότι θα χρησιμοποιώ τους όρους λόγος και έκφραση εναλλάξ, εννοώντας το ίδιο πράγμα. Δεν είναι αυτό όμως απολύτως ακριβές. Όταν αναφερόμαστε στον λόγο, αναφερόμαστε κυρίως σε αυτό που εκφράζεται λεκτικά, αλλά οι τρόποι έκφρασης είναι πολύ περισσότεροι και δεν περιορίζονται σε ομιλιακά ενεργήματα. Μπορεί να είναι σκίτσα, αφίσες, έργα τέχνης (κινηματογράφος), αλλά και σύμβολα, ένδυση, μια παρέλαση, το κάψιμο μιας σημαίας, κ.λπ. (σ. 18-21) – πράξεις που θέλουν να επικοινωνήσουν ένα μήνυμα. Διαφωνώ μάλλον με τη θέση του Παιονίδη (σ. 19 υποσημ.), ο οποίος δεν συνδέει (δεν ταυτίζει ακριβέστερα) την έκφραση με την επικοινωνία. Φέρνει μάλιστα το παράδειγμα ότι κάποιος μπορεί να γράφει ή να ομιλεί επιδιώκοντας συνειδητά να μη γίνει κατανοητός. Στον βαθμό όμως που κάθε έκφραση είναι μια γλώσσα και δεν μπορούμε να σκεφτούμε δίχως γλώσσα, ενώ, κατά τον Βίτγκενσταϊν, δεν μπορεί να υπάρχει ιδιωτική γλώσσα, θεωρώ την έκφραση συνδεδεμένη με την επικοινωνία –ακόμη κι όταν κρατάμε μυστικά ένα ημερολόγιο μόνο για μας, επικοινωνούμε με τον εαυτό μας– σημείο στο οποίο θα επανέλθω στο τέλος. 2. Ιστορικά, η ελευθερία της έκφρασης είναι κάτι που χρειάστηκε αιώνες προκειμένου να κατακτηθεί, τουλάχιστον για τις δυτικές δημοκρατίες. Κάθε εξουσία, θρησκευτική ή κοσμική είχε πάντοτε ως απαραίτητο στόχο της να διατηρήσει την επιβολή της όχι απλώς μέσω της ωμής ισχύος, αλλά μέσω της διαιώνισης της αυθεντίας της. Είχε (και έχει) δηλαδή συμφέρον να κρατά τους ανθρώπους ανώριμους, επιβάλλοντας την απαγόρευση της αμφισβήτησής της μέσω της απαγόρευσης της ίδιας της πηγής της αμφισβήτησης που είναι η έκφραση και η συζήτηση. Και τούτο γιατί ο έλεγχος του λόγου και της έκφρασης συνδέεται άρρηκτα με τον έλεγχο της σκέψης. Δεν μπορούμε να εμβαθύνουμε στις τρεις βασικές δικαιολογήσεις της ελευθερίας της έκφρασης αν δεν κατανοήσουμε αυτή τη θέση, την οποία υπερασπίζονται διαφορετικοί στοχαστές όπως ο Σπινόζα, ο Καντ και ο Μιλ. Σε γενικές γραμμές οι τρεις βασικές δικαιολογήσεις προέρχονται από την (α) αλήθεια, (β) τη δημοκρατία, (γ) την αυτονομία.[3] Ο Παιονίδης συζητά με κριτικό τρόπο στο τρίτο κεφάλαιο του βιβλίου τη συναφή θεμελίωση κατά τον Μιλ στην αλήθεια, όπως αυτή εκδιπλώνεται στο Περί Ελευθερίας. Δίνεται ιδιαίτερη σημασία στα επιχειρηματολογικά βήματα που ακολουθεί ο φιλόσοφος τονίζοντας τη διαχρονική, κατά γνώμη μου, αξία τους. Πρώτον, η σημασία της έκφρασης ακόμη και μιας εσφαλμένης γνώμης είναι μεγάλη, αφού, ακόμη κι εκεί πάντοτε κρύβεται και συνυπάρχει ένα ποσοστό αλήθειας. Δεύτερον, ακόμη κι αν υποθέσουμε ότι διαθέτουμε την ολική αλήθεια, η τυχόν διατύπωση της εσφαλμένης γνώμης δεν θα πρέπει επ’ ουδενί να απαγορεύεται από τη συζήτηση, καθώς με αυτόν τον τρόπο κινδυνεύουμε να απολέσουμε ορισμένα από τα συστατικά στοιχεία της ίδιας της αλήθειας. Η μορφή της αλήθειας (όχι ως περιεχόμενο) δεν μπορεί να είναι κάτι παγερά ακίνητο και παγιωμένο, καθώς απονεκρώνεται, μετατρεπόμενη σε στείρο δόγμα. Αντίθετα, η αλήθεια πρέπει να είναι ζωντανή και δεν είναι ζωντανή όταν δεν συνοδεύεται από την βήμα-βήμα ανασυγκρότηση των λόγων που την τεκμηριώνουν και τη δικαιολογούν. Γιατί όμως η αλήθεια πρέπει να είναι ζωντανή; Γιατί η ίδια η σκέψη είναι ζωντανή και αυτό σημαίνει ότι η σκέψη κινείται και αιμοδοτείται από τη συζήτηση, την αντιπαράθεση και την σύνθεση των απόψεων. Αυτή η θεμελίωση συνδέεται πολλές φορές με την εικόνα μιας κοινωνίας ως «αγοράς ιδεών», οι οποίες ανταγωνίζονται μεταξύ τους και οι καλύτερες εν τέλει επικρατούν.[4] Παρ’ όλα αυτά ο Παιονίδης υποστηρίζει ότι ο Μιλ αδυνατεί να συμπεριλάβει στη θεωρία του αυτή εκφρασιακά ενεργήματα που δεν συντελούν στην αλήθεια, λόγου χάριν την πορνογραφία, ενώ δεν λέει τίποτα για τις σταθμίσεις αλήθειας και βλάβης που είναι διατεθειμένος εν τέλει να αποδεχθεί (σ. 81-82). Παραδέχεται όμως ότι δεν υπάρχει στον Μιλ μια ολοκληρωμένη θεωρία για την έκφραση, αν και ίσως θα ήταν πιο πρόσφορο να ακολουθούσε κανείς την λανθάνουσα, επιπρόσθετη θεμελίωση της έκφρασης ως στοιχείου ανάπτυξης της ατομικότητας (προσωπική αυτονομία). Όχι τυχαία, ένα συναφές, αν και εκ πρώτης όψεως, διαφορετικό επιχείρημα, διατρέχει και το πρώτο κεφάλαιο του βιβλίου που καταπιάνεται με τη δεύτερη θεμελίωση της ελευθερίας της έκφρασης, αυτή τη φορά στην διαβουλευτική εκδοχή της δημοκρατίας – γι’ αυτό και θα προτιμούσα να είχαν διαφορετική σειρά παρουσίασης σε σχέση με το τρίτο κεφάλαιο. Ο Παιονίδης συνδέει την ελευθερία της έκφρασης με τη διαβουλευτική και όχι με την ανταγωνιστική δημοκρατία (π.χ. Σουμπέτερ), που δεν ενδιαφέρεται παρά μόνο για τον κομματικό ανταγωνισμό και σχεδόν καθόλου για το πώς θα κερδηθεί η ψήφος των πολιτών, άρα και πώς θα διαμορφωθούν οι προτιμήσεις τους, θεωρώντας μάλλον τις τελευταίες δεδομένες. Η δημοκρατία όμως συνδέεται εσωτερικά με την ελευθερία της έκφρασης γιατί μόνον έτσι οι πολίτες μπορούν να καλλιεργήσουν τη σκέψη, δηλαδή να αποτιμήσουν, αμφισβητήσουν και εν τέλει να ελέγξουν την κυβέρνηση, αφού πρώτα έχουν εμπλακεί σε ένα πλαίσιο διαλόγου, το οποίο εμπλουτίζουν τα ΜΜΕ (όταν λειτουργούν σωστά). Αυτό είναι ταυτόχρονα το αναπτυξιακό στοιχείο της έκφρασης και της δημοκρατίας, το οποίο υπάρχει ήδη και στην θεμελίωση της έκφρασης στην αλήθεια. Εδώ όμως προστίθεται και το στοιχείο της νομιμοποίησης. Μόνο όταν όλοι οι πολίτες έχουν την ίση ευκαιρία (τυπική και ουσιαστική) να εκφράσουν τις απόψεις τους ελεύθερα (ισηγορία) νομιμοποιείται και το αποτέλεσμα της δημοκρατικής διαδικασίας (αρχή της πλειοψηφίας). Το ίδιο βεβαίως το δικαίωμα ισηγορίας δεν μπορεί να αποτελεί αντικείμενο συζήτησης, αφού είναι ήδη προϋπόθεση συζήτησης, ενώ όταν συνοδεύεται και από την πρωτοβουλία διατύπωσης καινούργιων πολιτικών στόχων το αιμοδοτεί (σ. 32-33). Θα πρέπει όμως να περιορίζονται οι αντιδημοκρατικές απόψεις; Αν επιστρέψουμε, λέει ο Παιονίδης ορθώς, στα επιχειρήματα του Μιλ, θα βρούμε σημαντική υποστήριξη σχετικά με το γιατί δεν θα πρέπει να περιορίζονται. Ο συγγραφέας τονίζει ορθώς και αποκαλυπτικά ότι για τον Μιλ και η (δημοκρατική) γνώση συνίσταται στο να μπορεί κανείς να ανασυγκροτεί και να υποστηρίζει με επιχειρήματα τις αξιακές του επιλογές (σ. 37). Μονάχα έτσι θωρακίζεται η δημοκρατία, ενώ όταν αυτή φαίνεται να απειλείται, αυτό συμβαίνει γιατί οι αξιακές της επιλογές δεν μπορούν να ανασυγκροτηθούν –διότι απλώς έχουν καταστεί αποστεωμένα δόγματα– από τους πολίτες που μηχανικά και βαριεστημένα αυτοαποκαλούνται «δημοκράτες», δίχως να μπορούν και να το δείξουν. Τούτο σημαίνει επίσης, λέει ο Παιονίδης, ότι και οι αντιδημοκρατικοί πρέπει να συμμετέχουν στον δημοκρατικό διάλογο – όχι βεβαίως όταν επιχειρούν με πράξεις την κατάλυση της δημοκρατίας. Η δημοκρατία, όπως και η αλήθεια κατά Μιλ, ενσωματώνει, δεν εξαφανίζει την άρνησή της. Παρ’ όλα αυτά υπάρχουν επιλήψιμες κατηγορίες έκφρασης, όπως αυτή που εξαπατά, ο απειλητικός λόγος, αλλά και αυτός που αποκαλύπτει στοιχεία για τη δημόσια ασφάλεια, ενώ υφίστανται και λόγοι σχετικού περιορισμού του χώρου και του χρόνου εκδήλωσης του πολιτικού λόγου (σ. 41-42). Πάντως και εδώ, η θέση του συγγραφέα είναι πως η θεμελίωση της ελευθερίας της έκφρασης στην διαβουλευτική δημοκρατία, ενώ είναι σημαντική καθότι προστατεύει το πολιτικό στοιχείο, δεν μπορεί (ευλόγως μάλλον) να καλύψει μορφές μη πολιτικής έκφρασης που χρήζουν επίσης προστασίας (π.χ. πορνογραφία, καλλιτεχνική έκφραση). Χρειαζόμαστε λοιπόν μια πιο ολοκληρωμένη θεωρία και ίσως ένα πιο συμπεριληπτικό θεμέλιο. 3. Αν και τα κεφάλαια που προαναφέραμε ασχολούνται με τη θεμελίωση της ελευθερίας έκφρασης ως αξίας, τα υπόλοιπα τρία κεφάλαια καταπιάνονται με επιμέρους ζητήματα που έχουν απασχολήσει τη δημόσια συζήτηση. Στο τέταρτο κεφάλαιο ο Παιονίδης υποστηρίζει ότι η ελευθερία της ακαδημαϊκής έκφρασης έχει κοινά στοιχεία με την ελευθερία της έκφρασης εν γένει, απλώς το πεδίο της περιορίζεται στα εκφρασιακά ενεργήματα των ακαδημαϊκών (και όχι των εκπαιδευτικών εν γένει). Το θέμα αποκτά εξαιρετική σημασία καθώς εντός των εγχώριων τειχών οι ακαδημαϊκοί βάλλονται (τιμωρούνται ή λοιδορούνται) πολλές φορές για τις απόψεις τους. Σε έναν τέτοιο χώρο (το πανεπιστήμιο με την ευρεία έννοια του όρου), ο οποίος είναι φτιαγμένος για την προαγωγή της έρευνας, της καλλιέργειας των ιδεών και της καινοτομίας, ο διωγμός επιστημονικών απόψεων συνιστά επιστροφή σε άλλες εποχές (π.χ. υπόθεση Ρίχτερ). Αυτό δεν σημαίνει, όπως ορθά επισημαίνει ο Παιονίδης, ότι οι επιστημονικές απόψεις δεν μπορούν να επικριθούν από ομοτέχνους ή το ευρύ κοινό ή ακόμη ότι μπορούν να παραχθούν έξω και πέρα από κάθε δεοντολογία (πειράματα σε ανθρώπους ή ζώα). Η καταγραφή τέτοιων κανόνων μαζί με την ηθική τους δικαιολόγηση αποτελεί εδώ το διακύβευμα, παρά τις εξαιρετικά αναγκαίες, πρόσθετες επισημάνσεις περί των ενδοακαδημαϊκών προκαταλήψεων που ο συγγραφέας με ειλικρίνεια περιγράφει και καλά θα κάνουν να διαβαστούν από τους ακαδημαϊκούς (σ. 98-100). Σε κάθε περίπτωση, ο ακαδημαϊκός λόγος δεν είναι πολιτικός λόγος προς τον οποίο πρέπει να είμαστε πιο ανεκτικοί, και οι ακαδημαϊκοί, όταν λειτουργούν ως ακαδημαϊκοί και όχι ως πολιτικοί, πρέπει να προστατεύονται. Αν, λόγου χάριν, η σάτιρα και η γελοιοποίηση είναι ανεκτά για την πολιτική έκφραση, δεν μπορεί να είναι για την ακαδημαϊκή, υποστηρίζει ο Παιονίδης (σ. 96-97). Εδώ το πρόβλημα είναι η μορφή της έκφρασης και όχι το περιεχόμενο. Η ηθική θεμελίωση αφορά κι εδώ τη δημοκρατία και την αλήθεια. Η δημοκρατική θεμελίωση απορρίπτεται ως υπερβολικά στενή. Η θεμελίωση στο κανονιστικό πρόταγμα της αναζήτησης (και όχι εύρεσης) της αλήθειας προκρίνεται ως αρμόζουσα ειδικά για την περίπτωση της ακαδημαϊκής έκφρασης και υπό τις προϋποθέσεις που περιγράφει ο συγγραφέας (σ. 108 επ.), υπενθυμίζοντας και πάλι τα επιχειρήματα του Μιλ. Το τελευταίο κεφάλαιο του βιβλίου είναι και το πιο προκλητικό. Καταπιάνεται με μια ειδικότερη εκδοχή της γενικότερης τάσης των σημερινών κοινωνιών –κυρίως λόγω των δυνατοτήτων της τεχνολογίας– να συσκοτίζουν τις διακρίσεις ανάμεσα στο αληθινό και το ψεύτικο. Μια τέτοια περίπτωση που αφορά και την ελευθερία της έκφρασης είναι και τα αποκαλούμενα και fake news. Η απόδοση του όρου στα ελληνικά δεν είναι εύκολη και δεν θα αποτολμήσω στο σύντομο αυτό κείμενο να το πράξω, συμφωνώντας με τον Παιονίδη (σ. 115). Πέρα από τον ορισμό του περιεχομένου τους,[5] νομίζω ότι τα προβλήματα που δημιουργούνται έχουν την πηγή τους αφενός στην τεράστια δυνατότητα διάδοσής τους κυρίως μέσω των λεγόμενων κοινωνικών δικτύων, αφετέρου στην ανωνυμία και γι’ αυτό την απουσία λογοδοσίας του πομπού τους. Σε κάποιες περιπτώσεις τα fake news έχουν δημιουργήσει σημαντικές απειλές για τις κοινωνίες. Για παράδειγμα, η πρόσφατη αντιμετώπιση της πανδημίας καθυστέρησε σημαντικά εξαιτίας της τεράστιας διάδοσης fake news, ανάμεσα σε άλλα, για τα ίδια τα εμβόλια, αλλά και για την επίδραση της μάσκας προστασίας στην υγεία των πολιτών βάζοντας εν τέλει σε κίνδυνο τη δημόσια υγεία. Ο Παιονίδης γνωρίζει τη δυσκολία άρθρωσης μιας θεωρίας και ορθώς επιλέγει να προσπαθήσει να την διατυπώσει σε ένα άλλο, πιο οικείο πεδίο, αυτό της πολιτικής και ειδικά του επηρεασμού της διαβούλευσης ανάμεσα στους εκλογείς – το Δημοψήφισμα για το Brexit και οι αμερικανικές εκλογές αποτελούν οικεία παραδείγματα. Είναι τα fake news προστατευτέα από την ελευθερία της έκφρασης; Αν το πλαίσιο μέσα στο οποίο καλούμαστε να τα αντιμετωπίσουμε είναι αποκλειστικά αυτό της ψευδολογίας, τα πράγματα δεν είναι εύκολα, αν και διευκολύνεται η κανονιστική αξιολόγηση (σ. 120). Στην περίπτωση των fake news κατά τη διάρκεια της πανδημίας το ψεύδος δεν ήταν πάντοτε διακριτό. Σε κάποιες εκ των περιπτώσεων κάποιοι πράγματι πίστευαν αυτά που διέδιδαν. Εξ αυτού του λόγου η υπεράσπιση του να διαδίδει ο καθένας οτιδήποτε σε σχέση με τον κορωνοϊό, είχε σε πολλές περιπτώσεις τη δικαιολογητική του βάση στην ελευθερία της έκφρασης.[6] Οι δικαιολογητικές θεμελιώσεις στην αλήθεια και τη δημοκρατία είναι βοηθητικές, αλλά η πηγή της βλάβης πρέπει να αναζητηθεί αλλού, και ο Παιονίδης αναλαμβάνει αυτό το δύσκολο, ομολογουμένως, εγχείρημα. Ένα ερώτημα είναι σε ποιον βαθμό και με ποιον τρόπο τα fake news παρουσιάζονται ως «ψευδείς» ή «παραπλανητικές» ειδήσεις και τι εννοούμε εν τέλει ως «ειδήσεις». Ως προς το δεύτερο, όταν μιλάμε για ειδήσεις εννοούμε μάλλον κάτι που μπορεί να επαληθευθεί ή να διαψευστεί εμπειρικά και όχι βεβαίως για απόψεις ή ερμηνείες γεγονότων. Ως προς το πρώτο ο πομπός των fake news πρέπει να παρουσιάζει ως «είδηση» κάτι που γνωρίζει (όχι απλώς πιστεύει) ότι είναι ψευδές και να έχει την πρόθεση να γίνει αυτό πιστευτό (σ. 117-119). Οι επισημάνσεις αυτές είναι σημαντικές, αν και αποκλείουν σε κάποιες περιπτώσεις τις «ειδήσεις» που αφορούσαν την πανδημία. Για την περίπτωση των fake news κατά τη διάρκεια μιας προεκλογικής περιόδου ο Παιονίδης ισχυρίζεται ότι τα πράγματα είναι περισσότερο υποστηρίξιμα για την νομοθετική ρύθμιση του περιεχομένου τους. Η διάρκεια μιας προεκλογικής εκστρατείας είναι ασφαλώς μια ιδιαίτερη περίσταση με ασφυκτικά χρονικά περιθώρια, τα οποία κάνουν την (χρονοβόρα) επαλήθευση των ειδήσεων σχεδόν αδύνατη. Σε κάθε περίπτωση η βλάβη που φαίνεται εδώ να προκαλείται από τη διασπορά των fake news κατά τη διάρκεια μιας προεκλογικής περιόδου δεν αφορά απλώς μια ηθικά καταδικαστέα ψευδολογία, αλλά κάτι το οποίο στα συμφραζόμενα μιας σημαντικής δημοκρατικής διαδικασίας έχει τεράστιο κόστος. Οι πολίτες χειραγωγούνται κυριολεκτικά –δεν μιλάμε απλώς για εκμετάλλευση της ευπιστίας τους– αφού επηρεάζεται η ικανότητά τους να σχηματίζουν ορθές κρίσεις. Αν και σύμφωνα με τον Μιλ κανονικά θα έπρεπε να αφεθούμε οι ίδιοι να κρίνουμε για την αξία των πληροφοριών που δεχόμαστε, στην περίσταση των fake news οι συνθήκες επιτρέπουν τον περιορισμό τους και μάλιστα με ευθύνη του κράτους, το οποίο πρέπει να δρα, όπως κάνει και στην περίπτωση της παραπλανητικής διαφήμισης.[7] Όπως εύγλωττα λέει ο Παιονίδης, ακόμη κι όταν, υπό την επίδραση των fake news, δεν πιστέψουμε αυτά που πρέπει να πιστέψουμε, οδηγούμαστε ως πολίτες σε μια ιδιότυπη επιστημονική απομόνωση, αφού στο τέλος χάνουμε την εμπιστοσύνη στα πάντα (σ. 131). 4. Στον υπότιτλο του βιβλίου ο Παιονίδης χαρακτηρίζει την ελευθερία της έκφρασης «δύστροπη αξία». Ως προς τον χαρακτηρισμό της ως αξίας διατηρώ κάποιες επιφυλάξεις στον βαθμό που παραπέμπει σε άλλη μία αξία ανάμεσα σε πολλές αξίες που διέπουν τον πολιτισμό μας στις διάφορες εκφάνσεις του και εν τέλει σε μια συνεπειοκρατική στάθμιση όταν ανακύπτουν συγκρούσεις. Από αυτή την παρατήρηση απορρέει, εν μέρει, και η «δυστροπία». Ο Παιονίδης ακολουθεί εκ πρώτης όψεως έναν τέτοιο δρόμο θεμελίωσης. Ο ίδιος όμως αντιλαμβάνεται εν τέλει ότι η ελευθερία της έκφρασης δεν θεμελιώνεται παρά εν μέρει στην αλήθεια και τη δημοκρατία, ενώ μια πληρέστερη θεώρηση θα έπρεπε να την συνδέσει μάλλον με την (προσωπική) αυτονομία (σ. 48). Το τι ακριβώς θα σήμαινε κάτι τέτοιο δεν αναπτύσσεται στο βιβλίο, αλλά σε άλλα έργα του, τα οποία θα αναμέναμε με εξαιρετικό ενδιαφέρον να συγκεντρωθούν σε έναν καινούργιο τόμο και να εκδοθούν. Από την άλλη μεριά, μια δεοντοκρατική προσέγγιση αποσυνδέει τη σημασία ή καλύτερα το δικαίωμα στην ελεύθερη έκφραση από τις αγαθές συνέπειες είτε για το ίδιο το άτομο, είτε για το κοινωνικό σύνολο. Για την δεοντοκρατία το (ηθικό) δικαίωμα και όχι απλώς η αξία της ελεύθερης έκφρασης δεν ανήκει, αλλά είναι το ίδιο το πρόσωπο στην (ηθική) του αυτονομία, μέρος της οποίας είναι ακριβώς και η ωρίμανση της σκέψης και της κρίσης του που συνοδεύεται από την ευθύνη για τις επιλογές και τις πράξεις του. Γι’ αυτό και οι περιορισμοί στην ελευθερία της έκφρασης αποτελούν και περιορισμούς στη σκέψη και βεβαίως συνιστούν έλλειψη αναγνώρισης ότι το πρόσωπο μπορεί να είναι υπεύθυνο (στοιχείο ωριμότητας). Αυτή η θεμελίωση γεννά και την αξίωση να δίνονται ίσες ευκαιρίες στον καθένα προκειμένου να εκφράζει τις απόψεις του ελεύθερα – πράγμα συγκροτητικό της δημοκρατίας και όχι απλώς μέσο προαγωγής της. Επανερχόμενος σε μια παρατήρηση που διατύπωσα στην αρχή αυτού του κειμένου, επειδή η έκφραση έχει μια εγγενή επικοινωνιακή διάσταση ενδιαφέρεται ή καλύτερα ενσωματώνει όχι μονάχα την ελευθερία του ομιλούντος ή του υποκειμένου της έκφρασης, αλλά και αυτή των ακροατών ή αποδεκτών της έκφρασης, παραπέμποντας σε σχέση ίσων και ελεύθερων πολιτών.[8] Η δεοντοκρατική θεμελίωση είναι ουδέτερη ως προς τις απόψεις που εκφράζονται, αλλά όχι γενικώς ως προς οποιοδήποτε περιεχόμενο των εκφρασιακών ενεργημάτων, όπως στην περίπτωση του μισαλλόδοξου λόγου, ή και των fake news στον βαθμό που προσβάλλεται το ίσο status του προσώπου. Σε τέτοιες δύσκολες περιπτώσεις δεν είναι η στάθμιση, αλλά η συγκρότηση ενός συστήματος ίσης ελευθερίας που μας ενδιαφέρει. Το βιβλίο του Παιονίδη είναι ανεκτίμητο για το παράθυρο που ανοίγει διάπλατα στον μικρό κύκλο της χώρας μας προκειμένου να αποτιμήσουμε όχι μόνο μία από τις πιο σημαντικές μας αξίες επιτέλους φιλοσοφικά, άρα και να διαπιστώσουμε πώς είναι η καλή φιλοσοφία: προβληματοκεντρική, αυστηρή στην επιχειρηματολογία και με ευθύνη για αυτό που προτείνει, με άλλα λόγια, όχι διδακτική, αλλά άκρως ενδιαφέρουσα. [1] T.G. Ash, Free Speech, Atlantic Books, Λονδίνο 2016, σ. 79. Το κείμενο του David van Mill, “Freedom of Speech”, Stanford Encyclopedia of Philosophy, E. Zalta, (ed.), 2017, αποτελεί παράδειγμα περιθωριοποίησης του δεύτερου αυτού ερωτήματος. Διαθέσιμο στο λινκ: https://tinyurl.com/ye7dthdu [2] Βλ. για παράδειγμα F. Peonidis, “Freedom of Expression, Secularism and Defamation of Religion: The Case of Charlie Hebdo” στο Social Sciences 8, 276 (2019)· F. Peonidis, “A Note on Mill’s Early Theory of Free Speech” στο Australian Journal of Legal Philosophy, 33 (2008), 60-65· F. Peonidis, “Does the Suppression of pro-terrorist speech enhance collective security?” στο Georg Meggle, (ed.), Ethics of Terrorism & Counterterrorism, Ontos Verlag, Heussenstamm 2005, 319-328· F. Peonidis, “Mill’s Defense of Free Expression”, Journal of Social Philosophy, 33, no 4 (2002), 606-613· F. Peonidis, “Freedom of Expression, Autonomy and Defamation”, Law and Philosophy 17 (1998), 1-17. [3] Για την αλήθεια κλασική είναι η πραγμάτευση του Μιλ στο Περί Ελευθερίας, για τη δημοκρατία αυτή του A. Meiklejohn, Free Speech and Its Relation to Self-Government, Harper, Νέα Υόρκη 1948, για την αυτονομία ενδεικτικά C.E. Baker, “Autonomy and Free Speech”, Constitutional Commentary, 27, no 2 (2011), 251-280. [4] Πβ. την διάσημη θέση του δικαστή Χολμς στην παράδοση του Ανωτάτου Δικαστηρίου των ΗΠΑ ότι η «η καλύτερη δοκιμασία για την αλήθεια είναι η δύναμη της επιρροής της άποψης που γίνεται αποδεκτή στον ανταγωνισμό της αγοράς», Abrams v. United States, 1919. [5] Στην πρόσφατη βιβλιογραφία που έχει υπόψη του ο Παιονίδης προσθέτω το R. Jaster, and D. Lanius, “Speaking of Fake News: Definitions and Dimensions” στο S. Bernecker, A.K. Flowerree και T. Grundman (eds.), The Epistemology of Fake News, Oxford University Press, 2021, 19-45. [6] Βλ. για παράδειγμα C. Mudde, “Don’t let free speech be a casualty of coronavirus. We need it more than eve”, The Guardian, 6 Απριλίου 2020. [7] Βλ. T. Scanlon, “Freedom of expression and categories of expression” στο του ιδίου, The Difficulty of Tolerance, Cambridge University Press, Καίμπριτζ 2003, 98. Τις ρυθμίσεις για την παραπλανητική διαφήμιση επικαλείται και ο J. Howard προς υποστήριξη του περιορισμού των fake news για την πανδημία. Βλ. “Coronovirus Misinformation, Social Media and Freedom of Speech” στο F. Niker and A. Bhattacharya (eds.), Political Philosophy in a Pandemic, Bloomsbury, Λονδίνο 2021, 167-176. [8] Βλ. ιδιαίτερα την πρόσφατη προσπάθεια θεμελίωσης της ελευθερίας της έκφρασης σε μια σχεσιακή (νεορεπουμπλικανική) έννοια ελευθερίας στο M. Bonotti, και J. Seglow, Free Speech, Polity, Καίμπριτζ 2021.

Ελευθερία της έκφρασης και της σκέψης

Σύνδεση