Μιάου!

ARB – THE NEW YORK REVIEW OF BOOKS Οι γάτες διαψεύδουν τον ισχυρισμό ότι ο ἀνεξέταστος βίος οὐ βιωτός, ζώντας τον. Susan Herbert, Cats Galore Encore!: A New Compendium of Cultured Cats [Γατοκατάσταση ανκόρ!: Μια νέα επιτομή εκλεπτυσμένων γατών], Thames and Hudson, σελ. 191 Jessica Maddox, The Internet Is for Cats: How Animal Images Shape Our Digital Lives [Το Ίντερνετ είναι για τις γάτες: Πώς οι εικόνες ζώων διαμορφώνουν τις ψηφιακές μας ζωές], Rutgers University Press, σελ. 245 John Gray, Feline Philosophy: Cats and the Meaning of Life, Picador, σελ. 122 [Αιλουροειδής φιλοσοφία: Οι γάτες και το νόημα της ζωής, μτφρ. Γιώργος Λαμπράκος, εκδόσεις Οκτώ, σελ. 173] Bohumil Hrabal, All My Cats [Όλες οι γάτες μου], μετάφραση από τα τσέχικα Paul Wilson, New Directions, σελ. 94 Oliver Soden, Jeoffry: The Poet’s Cat [Τζόφφρυ: Ο γάτος του ποιητή], Cheltenham: History Press, σελ. 185 Ο Τίγκερ ήταν ο γάτος της συζύγου μου, που περιμαζεύτηκε ως αδέσποτο και της δόθηκε από μια ξαδέλφη της όταν ήταν ενάμισι έτους. Ζούσε μαζί της στη Βοστώνη, προτού γνωριστούμε, όσο εκείνη εργαζόταν σε μεγάλη δικηγορική εταιρεία. Τα βράδια της Κυριακής παράγγελνε από ένα ιταλικό εστιατόριο, κάθονταν μαζί στον καναπέ κι έβλεπαν Σοπράνος. Όταν η σύζυγός μου μετακόμισε στη Βιρτζίνια, ο Τίγκερ ήρθε μαζί της, και προσαρμόστηκε (ύστερα από κάποιες αρχικές προστριβές) με τον σκύλο μου. Στα νιάτα του είχε ένα υπέροχο χρυσαφένιο τρίχωμα, που έγινε λιπαρό και ίσιο σαν πράσο όσο γερνούσε, εν μέρει εξαιτίας θυρεοειδοπάθειας. Τα τελευταία του χρόνια έπασχε από άνοια, τα συμπτώματα της οποίας επιδεινώνονταν τις βραδινές ώρες (το γνωστό φαινόμενο sundowning) όπως γίνεται και στους ανθρώπους. Σιγά σιγά συνηθίσαμε να τον βρίσκουμε καθισμένον ακριβώς στο κέντρο της κουζίνας, να νιαουρίζει έντονα στο τίποτα. Ο θάνατός του μας συνέτριψε και τους δύο· για μέρες ξεσπούσαμε απροειδοποίητα σε κλάματα. Ο Σάιρους ήρθε σε μας μέσω ενός πρώην συναδέλφου της συζύγου μου. Ήταν μαύρος και συχνά σκοντάφταμε πάνω του στον σκουρόχρωμο λινοτάπητα της κουζίνας. Όταν ήταν νεότερος, πλησίαζε στα κρυφά τον πρώτο του ιδιοκτήτη, τον μέλλοντα σύζυγο της συναδέλφου, και έπεφτε ξαφνικά πάνω του από ψηλά, σαν γατίσια εκδοχή του Κάτο, του βαλέ του επιθεωρητή Κλουζώ. Όταν ένα μέλος της οικογένειας παρουσίασε αλλεργία, συμφωνήσαμε να υιοθετήσουμε τον Σάιρους· η σύζυγός μου πέταξε μαζί του από τη Βοστώνη στο Ρίτσμοντ, μια εμπειρία που τον τρομοκράτησε. Πριν γεννηθεί η κόρη μας, έκανα πολλούς μεσημεριανούς ύπνους, και ο Σάιρους με ακολουθούσε στο κρεβάτι, και κοιμόταν δίπλα μου με την πατούσα ακουμπισμένη απαλά στον καρπό μου. Ο διάδοχός του, ο Ντάργουιν, μας δόθηκε από μια φίλη που μετακόμισε στη Νέα Υόρκη ύστερα από διαζύγιο. Τον είχε κληρονομήσει από τον πατέρα της, που τον υιοθέτησε από ένα καταφύγιο. Εκεί ήταν γνωστός ως Τάι και το προσωπικό τον θεωρούσε «απόμακρο» (κάτι που δυσκολευτήκαμε να πιστέψουμε). Ήταν πορτοκαλί, όπως ο Τίγκερ. Κορδωτός και αγέρωχος όταν τον πρωτογνωρίσαμε, έγινε δυσκίνητος και αδύναμος στα γεράματά του. Όμως διατήρησε την αγάπη του για το κοτόπουλο και να κάθεται σε χαρτόκουτα, και εξακολουθούσε να τρώει με ευχαρίστηση το φαγητό του σκύλου, στα μούτρα του σκύλου, με τα τρία δόντια που του είχαν απομείνει. Πέθανε το προπερασμένο καλοκαίρι, ενώ βρισκόμασταν στο Νιου Ίνγκλαντ· ο άνθρωπος που τον φρόντιζε ήρθε ένα πρωί και τον βρήκε νεκρό σε μια ηλιαχτίδα, ύστερα από εγκεφαλικό ή έμφραγμα που υπέστη κατά τη διάρκεια της νύχτας. Σούζαν Χέρμπερτ, Η Γαλατού του Βερμέερ. © Susan Herbert Estate Αυτά τα πλάσματα έζησαν μαζί μας χρόνια – στην περίπτωση του Τίγκερ, ουσιαστικά όλη του τη ζωή. Ήταν όλοι γάτοι εσωτερικού χώρου, επομένως οι δραστηριότητές τους γίνονταν σε πλήρη θέα. Όμως οι εσωτερικές ζωές τους παραμένουν για μας αίνιγμα. Τους αγαπούσαμε, όμως δεν ξέρουμε αν μας αγαπούσαν με τον ίδιο τρόπο, ή έστω αν μας συμπαθούσαν. Δεν ξέρουμε πώς μας αντιλαμβάνονταν. Ως φροντιστές και προστάτες; Ως κινητά ανοιχτήρια για κονσέρβες; Ως μεγαλύτερες, λιγότερο ικανές γάτες; Δεν ξέρουμε καθόλου ποιες ήταν οι σκέψεις τους. Τέτοια άγνοια προκαλεί ανησυχία. Είναι πιο καθησυχαστικό να φανταζόμαστε ότι οι γάτες είναι σαν εμάς: μικρόσωμοι, πιο χνουδωτοί άνθρωποι. Οι βοηθοί κτηνιάτρου επιμένουν ότι οι γάτες μας μας βλέπουν ως γονείς. («Θα δώσουμε στη μαμά τα φαρμακάκια σου»). Οι στοργικοί ιδιοκτήτες αποκαλούν τις γάτες τους μωρά τους. Η ιστορία της αναπαράστασης των γατών ως οιονεί ανθρώπων είναι μακραίωνη. Ένας αιγυπτιακός πάπυρος από τη δεύτερη χιλιετία προ Χριστού απεικονίζει μια γάτα με ποιμενικό ραβδί να οδηγεί ένα κοπάδι χήνες. Μεσαιωνικά χειρόγραφα δείχνουν γάτες να παίζουν μουσικά όργανα. Η επιτυχία της όπερας Cats του Άντριου Λόυντ Βέμπερ υποδηλώνει μια εξ όσων φαίνεται ακόρεστη όρεξη για γάτες να τραγουδάνε για τις ικανότητές τους σε ανθρώπινα επαγγέλματα (διάρρηξη, μαγεία, πειρατεία). Η αγορά για μυθιστορήματα μυστηρίου με γάτες ντετέκτιβ είναι μεγάλη. Όμως, όταν τα όρια θολώνουν υπερβολικά, ταραζόμαστε. Οι θεατρικές παραγωγές του Cats απλώς υποδηλώνουν το γατίσιο στοιχείο με κοστούμια από λύκρα, γούνες και έντονο μακιγιάζ. Το αποτέλεσμα είναι εξεζητημένο, όχι τρομακτικό, εκτός ίσως αν μιλάμε για τα πολύ μικρά παιδιά. Η κινηματογραφική διασκευή του μιούζικαλ το 2019 επιχείρησε να κάνει το διάσημο καστ πιο γατίσιο χρησιμοποιώντας ψηφιακά εφέ. Η διαδικασία εγκλώβισε τους ηθοποιούς σε μια «ανοίκεια κοιλάδα», παγιδεύοντάς τους ανάμεσα στα δύο είδη σαν τα τερατώδη υβρίδια του δόκτορος Μορώ. Οι θεατές το βρήκαν ανατριχιαστικό και η ταινία πήγε άπατη. Θέλουμε να πιστεύουμε ότι οι γάτες είναι σαν εμάς· έχουμε άβολα την επίγνωση ότι δεν είναι. Αυτή η ένταση αποτελεί αναπόσπαστο στοιχείο της τέχνης της Σούζαν Χέρμπερτ. Η Χέρμπερτ, που πέθανε το 2014, πέρασε την καριέρα της δουλεύοντας στα ταμεία της Royal Shakespeare Company, της Εθνικής Λυρικής Σκηνής της Αγγλίας και του Βασιλικού Θεάτρου στο Μπαθ. Ως ιδιοκτήτρια γατών και η ίδια, κάποια στιγμή ξεκίνησε να απεικονίζει γάτες στους πίνακές της. Η φόρμουλά της ήταν απλή: ένα διάσημο έργο τέχνης με γάτες στη θέση των ανθρώπων. Οι Πολύ πλούσιες ώρες του Δούκα του Μπερρύ – αλλά με γάτες. Ο θάνατος του Σωκράτη του Νταβίντ – αλλά με γάτες. Το Πρόγευμα στη χλόη του Μανέ – με γάτες. Μέρος των πινάκων της συγκεντρώθηκαν στο The Cats Gallery of Art [Γατίσια γκαλερί τέχνης] το 1990, και ακολούθησαν και άλλοι τόμοι, όπως το Medieval Cats [Γάτες του Μεσαίωνα], το Shakespeare Cats [Γάτες του Σαίξπηρ], το Opera Cats [Γάτες της όπερας], και το Movie Cats [Γάτες του κινηματογράφου]. Μια επιτομή με τίτλο Cats Galore [Γατοκατάσταση] κυκλοφόρησε μετά τον θάνατό της· το Cats Galore Encore! [Γατοκατάσταση ανκόρ!] τώρα μας προσφέρει μια δεύτερη δόση. Ο σκοπός της Χέρμπερτ, μας λέει η αδελφή της στον πρόλογο, ήταν «να διασκεδάσει και να ψυχαγωγήσει», και πολλοί από τους πίνακες δεν κάνουν κάτι παραπάνω από αυτό. Ορισμένοι όμως αγγίζουν, τυχαία ίσως, την πραγματική μεγαλοφυΐα. Η γατίσια εκδοχή της Γαλατούς του Βερμέερ είναι ένας σουρεαλιστικός εφιάλτης αντάξιος του Μαξ Ερνστ. Η παραλλαγή της Αυτοπροσωπογραφίας με δεμένο αυτί του Βαν Γκογκ δεν είναι λιγότερο συγκινητική από το πρωτότυπο. Συχνά οι παραλλαγές της φέρνουν στην επιφάνεια το λανθάνον γατίσιο στοιχείο του πρωτοτύπου. Άπαξ και δούμε τη γάτα μέσα στον άνθρωπο, δεν μπορούμε να την ξεδούμε. Οι προραφαηλίτες προσφέρουν στη Χέρμπερτ το καλύτερο υλικό της, ίσως επειδή ισορροπούν ήδη στη λεπτή γραμμή μεταξύ τέχνης και κιτς. Το αριστούργημά της με αυτήν την τεχνοτροπία είναι μια εκδοχή της Αφυπνιζόμενης συνείδησης του Ουίλλιαμ Χόλμαν Χαντ. Ένας πορτοκαλί γάτος, με βικτωριανή αμφίεση, αγκαλιάζει μια τιγρέ γάτα με λευκό φόρεμα που σηκώνεται από τα γόνατά του, με τα ορθάνοιχτα μάτια της στυλωμένα σε κάτι πέρα από τον ώμο του θεατή. (Το θηλυκό μοντέλο ήταν η γάτα της Χέρμπερτ, η Πόλλυ, η οποία εμφανίζεται σε πολλούς πίνακές της.) Στο πρωτότυπο του Χαντ, πρωταγωνίστρια είναι μια παραστρατημένη γυναίκα, γεμάτη τύψεις για τον ηθικό ξεπεσμό της. Το ακαταμάχητα κωμικό στοιχείο εδώ είναι η ιδέα μιας γάτας που διαθέτει συνείδηση προς αφύπνιση, ή που αισθάνεται ένα κάλεσμα προς υψηλότερα πράγματα – πιο ψηλά, εν πάση περιπτώσει, από τον πάγκο της κουζίνας. Γνωρίζουμε, πάνω-κάτω, τι υποτίθεται ότι βλέπει η κατεστραμμένη γυναίκα, αλλά ποιο θέαμα έχει καθηλώσει την τιγρέ γάτα της Χέρμπερτ; Κάποια πουλιά έξω από το παράθυρο; Μια κορδέλα που κρέμεται; Σκόνη; Το 1894, το στούντιο του Τόμας Έντισον παρήγαγε μια σύντομη ταινία με δύο γάτες να παίζουν μποξ. (Τους πρωταγωνιστές παρέσχε ένα τσίρκο με γάτες ιδιοκτησίας κάποιου Χένρυ Γουέλτον.) Πέρα από το ότι αποτελεί σημαντικό τεκμήριο των πρώτων κινούμενων εικόνων, αυτή η ταινία των 20 δευτερολέπτων αξιώνει και για έναν ακόμη λόγο τη δόξα: είναι το πρώτο βιντεάκι με γάτες. Ενώ η τεχνολογία προοδεύει, οι γάτες είναι πάντοτε ανάμεσα σε αυτούς που την υιοθετούν πρώτοι. Ένα από τα πρώτα βίντεο στο YouTube που είναι ακόμα διαθέσιμα για προβολή είναι ένα κλιπ τριάντα δευτερολέπτων με μια γάτα που λέγεται Πιτζάμα, η οποία χτυπάει με το πόδι της ένα κρεμαστό παιχνίδι ενώ από πίσω παίζει ένα τραγούδι του Νικ Ντρέικ. Ανέβηκε τον πρώτο μήνα λειτουργίας της πλατφόρμας το 2005, από κάποιον που είναι γνωστός μόνο ως «steve». Σούζαν Χέρμπερτ, Η Ολυμπία του Μανέ. © Susan Herbert Estate Τα μέσα της δεκαετίας του 2000 γνώρισαν επίσης την έλευση των LOLcats: εικόνες viral με γάτες και λεζάντες σε πρώτο πρόσωπο, όπως παρουσιάζονται στην ιστοσελίδα I Can Has Cheezburger? Το όνομα του σάιτ μαρτυρά το τέχνασμα που αποτελεί τη βάση του μιμίδιου: οι γάτες μπορούν να πληκτρολογήσουν, αλλά δεν έχουν μάθει ακόμη στην εντέλεια γραμματική και ορθογραφία. Οι γάτες έχουν έκτοτε μετοικίσει μαζί με εμάς τους υπόλοιπους σε μια σειρά από νέες πλατφόρμες όπως το Facebook, το Reddit, το Instagram και το TikTok. Πριν το κλείσω, το χρονολόγιό μου στο Twitter ακολουθούσε λογαριασμούς όπως ο Cats of Yore (παλιές φωτογραφίες με γάτες), ο Black Metal Cats (γάτες με δυσοίωνες εκφράσεις), και ο «cats being weird little guys» («οι γάτες είναι παράξενα άτομα» – αυτό που λέει ο τίτλος). Στο βιβλίο Το Ίντερνετ είναι για τις γάτες, η Τζέσσικα Μάντοξ παρουσιάζει μια τριετή έρευνα που διεξήχθη σε διάφορες πλατφόρμες κοινωνικής δικτύωσης. Η Μάντοξ διδάσκει επικοινωνία στο Πανεπιστήμιο της Αλαμπάμα στην Τασκαλούσα και γράφει με πυκνό ακαδημαϊκό λόγο που μερικές φορές μετά βίας ξεχωρίζει από την παρωδία. («Το επιστημονικό πεδίο των σπουδών του χαριτωμένου εντοπίζει πώς μπορεί να κατανοηθεί ως συναίσθημα [affect] όσο και ως σύστημα αισθητικής…»). Οι στόχοι του διαδικτυακού σαφάρι της αναλύονται, θεωρητικοποιούνται και εξετάζονται δεόντως· μας δείχνει, ξανά και ξανά, πώς τα πράγματα «αλληλοεπικαλύπτονται» με άλλα πράγματα. Όμως το κεντρικό επιχείρημα του βιβλίου της είναι πειστικό: οι φωτογραφίες από γάτες (και άλλα ζώα) κρύβουν περισσότερα από όσα φαίνονται εκ πρώτης όψεως. Μια δημοφιλής γελοιογραφία του New Yorker δείχνει ένα σκυλί μπροστά σε ένα μόνιτορ υπολογιστή να εξηγεί σε ένα άλλο σκυλί ότι «στο ίντερνετ κανείς δεν ξέρει ότι είσαι σκύλος». Όμως δεν υπάρχουν πραγματικά ζώα στο ίντερνετ. Οι σκύλοι και οι γάτες έχουν νόημα μέσα του, όντως, αλλά μόνο δι’ αντιπροσώπου και μόνο ως εργαλείο ανθρώπινης διάδρασης. Όπως επισημαίνει η Μάντοξ, «Τα κατοικίδια […] δεν κάνουν αναρτήσεις μόνα τους». Ο άνθρωπος που γράφει «αααα» ή «τι γλυκούλι!» σχολιάζοντας μια φωτογραφία γάτας δεν απευθύνεται στην γάτα, αλλά στον άνθρωπο που έκανε την ανάρτηση και στους άλλους σχολιαστές. Σε μια οικονομία της προσοχής, οι γάτες και τα άλλα κατοικίδια αποτελούν χαριτωμένο κεφάλαιο. Αν αξιοποιηθούν σωστά, οι εικόνες τους φέρνουν κλικ, λάικ και ακολούθους. Δημιουργούν και συντηρούν τους δεσμούς μεταξύ των χρηστών. Σε μια κοινωνία που διαμορφώνεται από την εμπορευματοποίηση των πάντων, μπορεί μάλιστα να αποφέρουν και πραγματικά χρήματα. Κάποιες γάτες έχουν γίνει ιντερνετικές διασημότητες. Μία από αυτές είναι η Τάρνταρ Σος, γνωστή ως Grumpy Cat [κατσούφα γάτα], που το αξιολάτρευτα μουρτζούφλικο ύφος της ήταν καθαρά τυχαίο, αποτέλεσμα του νανισμού και του προγναθισμού της. Μια άλλη γατίσια σταρ, η Keyboard Cat, βιντεοσκοπήθηκε να «παίζει» έναν εύθυμο σκοπό στο αρμόνιο, με τον ιδιοκτήτη της να κινεί τις πατούσες της κάτω από ένα πουκάμισο. Οι θεατές άρχισαν να συνδυάζουν το βίντεο με σκηνές από ανθρώπους που πέφτουν σε κυλιόμενες σκάλες ή παθαίνουν άλλα ατυχήματα, συχνά με τη λεζάντα «Συνόδεψέ τον/την στην έξοδο, Keyboard Cat». Στα τέλη του 2021 ο γάτος Τζορτς έγινε διάσημος από ένα ποστ στο Reddit που έγινε viral. Μια συνάδελφος του ανθρώπου που έκανε την ανάρτηση άλειφε με μαργαρίνη το τρίχωμα του γάτου, υποτίθεται για τον ενθαρρύνει να πλένεται με τη γλώσσα του. Επί πολλές μέρες, η φράση «βουτυρωμένος Τζορτς» ήταν πανταχού παρούσα στα κοινωνικά δίκτυα. Έχοντας επιβιώσει από την κακοποίηση στο εργασιακό περιβάλλον, ο Τζορτς πλέον γράφει τουΐτ υπέρ του συνδικαλισμού. Όμως κάποιοι συνάδελφοί του υιοθέτησαν μια πιο επιχειρηματική νοοτροπία. Η Keyboard Cat εμφανίστηκε σε μια διαφήμιση για φιστίκια. Η Grumpy Cat διαφήμισε γατοτροφές Friskies και τα δημητριακά Honey Nut Cheerios· τα προϊόντα με το σήμα της Grumpy Cat περιλάμβαναν μπλουζάκια, κούπες, δύο βιβλία, ένα ημερολόγιο και ένα βιντεοπαιχνίδι. Ο θάνατός της το 2019 έβαλε τέλος στην καριέρα της ως γατοεκπροσώπου, όμως δεν έχουν δείξει όλες οι διάσημες γάτες την ίδια αυτοσυγκράτηση. Η αρχική Keyboard Cat έχει αντικατασταθεί δύο φορές μέχρι στιγμής, και θεωρητικά της μένουν πέντε ζωές ακόμη. Η επιτυχία αυτού του μεγέθους δεν έρχεται χωρίς προσπάθεια· η ιδιοκτήτρια της Grumpy Cat άφησε τη δουλειά της στο Red Lobster για να διαχειριστεί την καριέρα της γάτας της. Όμως οι περισσότεροι που ανεβάζουν τα κατοικίδιά τους δεν είναι τόσο φιλόδοξοι. Έχουν στόχο μόνο να ευχαριστήσουν τους άλλους και να ευχαριστηθούν και οι ίδιοι. Όμως εξηγεί ένας από τους πληροφοριοδότες της Μάντοξ, οι φωτογραφίες από κατοικίδια μπορούν να λειτουργήσουν ως αντίδοτο στην ακατάπαυστη ανάγνωση αρνητικών ειδήσεων, το γνωστό doomscrolling: «Να μια λίστα όλων όσων σκοτώθηκαν στο Αφγανιστάν αυτήν την εβδομάδα, αλλά να και ένα γαλλικό μπουλντόγκ έτοιμο για ύπνο». «Περνάω δύσκολη μέρα» γράφει ο παρασκοτισμένος υπάλληλος. «Στείλτε μου γάτες». Έχοντας αντλήσει δύναμη από τα χνουδωτά κατοικίδια των άλλων, μπορούμε να βουτήξουμε ξανά στις προβλέψεις κερδών του επόμενου έτους ή στον απολογισμό των αποτελεσμάτων του τμήματος. Σούζαν Χέρμπερτ, Αυτοπροσωπογραφία με δεμένο αυτί του Βαν Γκογκ. © Susan Herbert Estate Θα έπρεπε άραγε να δούμε τη χαρά που νιώθουμε όταν μοιραζόμαστε φωτογραφίες από κατοικίδια ως μια πράξη αντίστασης, μια μικρή επανάσταση απέναντι στη νεοφιλελεύθερη οικονομία; Ή είναι ένα καταπραϋντικό που μας εμποδίζει να γίνουμε ευέξαπτοι και δυσαρεστημένοι, σαν τα προγράμματα ενσυνειδητότητας που είναι τόσο της μόδας στα τμήματα Ανθρώπινου Δυναμικού; Ίσως και τα δύο, λέει η Μάντοξ. Σε κάθε περίπτωση, μας προειδοποιεί να μην επιχειρήσουμε να διαχωρίσουμε τα χαριτωμένα βίντεο με γάτες από τις πιο τοξικές πλευρές του διαδικτύου· είναι αναπόσπαστα συνδεδεμένα. Παρά τον τίτλο της, η Μάντοξ δεν ενδιαφέρεται αποκλειστικά, ή έστω ιδιαίτερα, για τις γάτες. Οι φωτογραφίες τους είναι απλώς μια υποκατηγορία (έστω και ευμεγέθης) μιας μεγαλύτερης κλάσης: των εικόνων από κατοικίδια ή εικόνων με ζώα. Ωστόσο υπάρχουν όντως διαχωρισμοί. Ο συνθέτης Νεντ Ρόρεμ ισχυριζόταν πως τα πάντα στον κόσμο είναι είτε γαλλικά είτε γερμανικά. Ο Αϊζάια Μπέρλιν διέκρινε τους στοχαστές σε σκαντζόχοιρους και αλεπούδες. Ομοίως, οι γάτες αποτελούν το μισό ενός δυαδικού συστήματος που το έτερο ήμισύ του αποτελείται από σκύλους. Οι γάτες δεν είναι σκύλοι, ασφαλώς, περισσότερο απ’ όσο η νύχτα είναι μέρα και το μαρτίνι είναι ένα ποτήρι γάλα. Οι σκύλοι, ως κατηγορία, είναι αρσενικοί, ενώ όλες οι γάτες είναι θηλυκές. Οι σκύλοι είναι αμερικανικοί, οι γάτες ευρωπαϊκές (παρότι, σε σχέση μεταξύ τους, οι Γερμανοί είναι σκύλοι και οι Γάλλοι είναι γάτες). Το ράγκμπι είναι σκυλίσιο σπορ (με τόσες τρέλες και λάσπη). Οι γάτες είναι παίκτες του μπέιζμπολ – είναι στοχαστικές, μένουν ακίνητες για μεγάλα διαστήματα, και μετά ξαφνικά κινητοποιούνται. Οι γάτες είναι ευαίσθητες, ακριβείς, ερωτευμένες με τις λεπτές αποχρώσεις· οι σκύλοι αγωνίζονται ακατάστατα για τη μεγαλοσύνη. Μερικοί γνωστοί σκύλοι: Πικάσο, Γκλάντστοουν, Μπετόβεν. Οι γάτες ομόλογοί τους: Κλέε, Ντισραέλι, Ραβέλ. Ο Έζρα Πάουντ ήταν σκύλος, ο Τ. Σ. Έλιοτ –φυσικά– γάτα. Ο Τέννυσον ήταν κι αυτός γάτα, ενώ ο Ρόμπερτ Μπράουνινγκ ήταν σκύλος – ένα μεγαλόσωμο, τριχωτό νιουφάουντλαντ που μπαίνει μέσα στο σπίτι ύστερα από τη βόλτα και πιτσιλίζει τα πάντα με νερό, μαζί και το αγανακτισμένο σπάνιελ της συζύγου του, τον Φλας. Ο Χέμινγουεϋ παρίστανε τον σκύλο τόσο στον εαυτό του όσο και σε άλλους. Όμως μια γάτα έγραψε το Κι ο ήλιος ανατέλλει και το «Λόφοι σαν λευκοί ελέφαντες». Ότι ο σκύλος είναι το αντίθετο της γάτας δεν είναι ούτε φυσικό ούτε οικουμενικό. Οι Έλληνες και οι Ρωμαίοι ήταν αρκετά εξοικειωμένοι με τις γάτες (μολονότι τα περισσότερα ποντίκια τα σκότωναν τα φίδια και οι νυφίτσες). Όμως οι γάτες δεν έχουν σχεδόν κανένα ρόλο στην ελληνορωμαϊκή φαντασία. Και οι ελληνικοί σκύλοι, ελλείψει αντιθέτου, έχουν εντελώς διαφορετική σημασία, αφού δεν συνδέονται με την πίστη και την ειλικρίνεια, αλλά με την επιπολαιότητα, τη δουλικότητα και τις γυναίκες. Για μας, ωστόσο, ο διαχωρισμός είναι απόλυτος. Οι σκύλοι ενσαρκώνουν την αγάπη μας για τον κόσμο, με όλο τον πλούτο και την ποικιλία του. Οι γάτες αντιπροσωπεύουν την αδιαφορία του κόσμου προς εμάς. Οι σκύλοι θέλουν να μας ευχαριστήσουν· έρχονται όταν τους φωνάζουμε. Οι γάτες πιθανόν να αναγνωρίζουν το όνομά τους, αλλά δεν βλέπουν καμία ανάγκη να απαντήσουν σε αυτό. Και γιατί να το κάνουν; Οι γάτες δεν νοιάζονται. «Γιατί μια γάτα δεν μπορεί να εκπαιδευτεί να φέρνει κάτι;» ρώτησε ο Βίτγκενσταϊν σε ένα Zettel [Δελτάριο]. «Δεν καταλαβαίνει τι της ζητάμε; Και τι συνιστά κατανόηση ή ανικανότητα κατανόησης εδώ;». Δεν είναι ο μόνος στοχαστής που η αδιάλλακτη ετερότητα της γάτας του κέντρισε την περιέργεια. Στην Αιλουροειδή φιλοσοφία ο Τζον Γκρέυ εξετάζει διάφορες έννοιες –την ευτυχία, την αρετή, την αγάπη, τον θάνατο, το νόημα της ζωής– και τα υποβάλλει σε μια απλή δοκιμασία: Θα έβγαζε νόημα σε μία γάτα η έγνοια μας για αυτά τα πράγματα; Η απάντηση είναι ως επί το πλείστον όχι. Απορρίπτοντας ιδέες ηθικής καλοσύνης που ανάγονται στους Έλληνες, ο Γκρέυ επιλέγει την ταοϊστική έννοια του te («να δρας όπως επιβάλλεται») και την ιδέα του conatus του Σπινόζα («η τάση των έμβιων όντων να διατηρήσουν και να βελτιώσουν τη δραστηριότητά τους στον κόσμο»). Σύμφωνα με τους ορισμούς αυτούς, καλή ζωή δεν είναι η επίτευξη της (ηθικής) αρετής αλλά η πραγμάτωση της ιδιαίτερης φύσης σου. Ο Γκρέυ χρησιμοποιεί διάφορες πραγματικές γάτες ως κριτήριο. Η μία είναι ένας σιαμέζος γάτος που λέγεται Μέο. Υιοθετήθηκε ως πεινασμένο γατάκι γεμάτο ψύλλους κατά τη διάρκεια του πολέμου στο Βιετνάμ από έναν Αμερικανό δημοσιογράφο, έζησε στο δημοσιογραφικό συγκρότημα Ντα Νανγκ, σε ξενοδοχείο στη Σαϊγκόν, σε ένα σπίτι στο Κονέκτικατ, σε μια πολυκατοικία στο Μανχάταν, και σε ένα διαμέρισμα στο Λονδίνο. Επέζησε από ένα ατύχημα με αυτοκίνητο και μια πνευμονία, καθώς και από έξι μήνες βρετανικής καραντίνας: «Μέσα από τον καπνό και τον άνεμο της ιστορίας, ο Μέο έζησε την έντονη, χαρούμενη ζωή του. Ξεριζωμένος από την πατρίδα του εξαιτίας της ανθρώπινης τρέλας, ευημέρησε όπου κι αν βρέθηκε». Αυτή η ευημερία –η ευημερία ως γάτα– συνιστά για τον Γκρέυ την επιτυχία του Μέο. Ο Μέο, όπως όλες οι γάτες, δεν έχει αίσθηση της ηθικής. Τις γάτες δεν τις απασχολεί να είναι καλές, μόνο να είναι γάτες. Είναι ανίκανες να νιώσουν ενσυναίσθηση, αλτρουισμό, οίκτο ή καλοσύνη, και είναι ομοίως ανίκανες για ασπλαχνία ή σαδισμό. Είναι πέρα από το καλό και το κακό. Οι γάτες δεν ξέρουν ότι θα πεθάνουν, αν και ενδέχεται να διαισθανθούν το πλησίασμα του θανάτου όταν έρθει. Δεν ψάχνουν να βρουν νόημα στις ζωές τους. Οι γάτες διαψεύδουν διαρκώς τον ισχυρισμό ότι ο ανεξέταστος βίος δεν αξίζει να βιωθεί, βιώνοντάς τον. Είναι ταυτόχρονα στωικές και επικούρειες: ζουν σύμφωνα με τη φύση και επιδιώκουν τη μεγιστοποίηση της ηδονής. Όμως το κάνουν χωρίς να διαβάζουν πραγματείες ή να παρακολουθούν διαλέξεις. Ούτε συμμερίζονται την αμυντική θεώρηση και την απόρριψη του κόσμου που είναι κοινές και στις δύο σχολές. Το ότι οι γάτες δεν χρειάζονται τη φιλοσοφία αποτελεί μομφή, σύμφωνα με τον Γκρέυ, όχι για τις γάτες, αλλά για τη φιλοσοφία: «Εμφανιζόμενη ως θεραπεία, η φιλοσοφία είναι ένα σύμπτωμα της αταξίας την οποία παριστάνει ότι θεραπεύει». Σούζαν Χέρμπερτ, Οι κολυμβητές στην Ανσιέρ του Σερά. © Susan Herbert Estate Αν οι γάτες έχουν την απάντηση –ότι δεν υπάρχει απάντηση, διότι δεν υπάρχει ερώτηση– αυτό συνεπάγεται ότι οι καλύτεροι φιλόσοφοι θα είναι αυτοί που τους μοιάζουν περισσότερο. Ένα παράδειγμα προς αποφυγή εδώ είναι ο Πασκάλ, ο οποίος έζησε μια αγχωμένη ζωή προσπαθώντας να ξεπεράσει τον φόβο του θανάτου μέσω της πίστης και της λογικής. Ο Πασκάλ δεν συμπαθούσε τις γάτες. Ο Γκρέυ συμμερίζεται περισσότερο τις απόψεις του Μονταίνι και του Σάμιουελ Τζόνσον, οι οποίοι αναγνώρισαν τη ματαιότητα του ανθρώπινου αγώνα και μας παροτρύνουν να δεχόμαστε τη ζωή όπως έρχεται. Δεν θα εκπλαγείτε αν μάθετε πως είχαν και οι δύο γάτες. Το κεφάλαιο του Γκρέυ για τις γάτες και την αγάπη ξεκινά με μερικές φανταστικές γάτες στα έργα της Κολέττ, της Πατρίτσια Χάισμιθ και του Ιάπωνα συγγραφέα Τζουνιτσίρο Τανιζάκι. Και οι τρεις παρουσιάζουν τη σχέση ανθρώπου γάτας ως πλήρη και ικανοποιητική, σε αντίθεση με τα μπερδέματα που δημιουργούν οι άνθρωποι στις επαφές τους με τους άλλους ανθρώπους. «Στην αγάπη, περισσότερο από οπουδήποτε αλλού», λέει ο Γκρέυ, «οι άνθρωποι διαφεντεύονται από την αυταπάτη. Απεναντίας, όταν οι γάτες αγαπούν, δεν το κάνουν για να κοροϊδέψουν τον εαυτό τους». Μια αληθινή ιστορία σε αυτό το πνεύμα αφορά τον Γκαττίνο και παρατίθεται από τη Μαίρη Γκέιτσκιλλ στο δοκίμιό της «Χαμένη γάτα». Η Γκέιτσκιλλ υιοθέτησε τον Γκαττίνο ως σκελετωμένο γατάκι στην Ιταλία και τον πήρε μαζί της στις ΗΠΑ. Εκεί, λίγο καιρό μετά την άφιξή του, εξαφανίστηκε. Η Γκέιτσκιλλ τον αναζήτησε, κόλλησε αφίσες, συμβουλεύτηκε ακόμη και μέντιουμ. Σε διάφορες στιγμές ένιωσε ότι λάμβανε νοερά μηνύματα από εκείνον: «Φοβάμαι», «Νιώθω μοναξιά». Υπήρξε μια πιθανή εμφάνισή του σε ένα κοντινό πανεπιστήμιο, όμως η έρευνα δεν απέδωσε κάτι. Ο Γκαττίνο δεν βρέθηκε ποτέ και μάλλον έπεσε θύμα λύγκα ή κογιότ. Το τελευταίο μήνυμά του προς την Γκέιτσκιλλ ήταν εξίσου απλό με τα προηγούμενα: «Πεθαίνω. Αντίο». Κάποιος μπορεί να θεωρήσει αυτήν την ιστορία λυπητερή. Όμως ο Γκρέυ έχει άλλη άποψη. Η ζωή του Γκαττίνο ήταν σύντομη, όμως «δεν ήταν θλιβερή όπως μπορεί να γίνουν θλιβερές οι ανθρώπινες ζωές». Το τέλος του πιθανόν να ήταν μακάβριο, όμως αυτός και η Γκέιτσκιλλ απόλαυσαν μια αγνή αγάπη χωρίς περιπλοκές, η οποία ερχόταν σε έντονη αντίθεση με τη δύσκολη σχέση που είχε η Γκέιτσκιλλ με τον πατέρα της. Είναι σαφές πως ο Γκρέυ θέλει να βλέπει τη ζωή του Γκαττίνο ως μια ζωή γεμάτη νόημα. Ο Γκαττίνο, επιμένει, «δεν ήταν αποτυχημένος». Αν όμως η ζωή του Γκαττίνο είχε νόημα, αυτό αφορά κυρίως την Γκέιτσκιλλ (και τον Γκρέυ). Όμως το βιβλίο της Μάντοξ, έτσι και αυτό του Γκρέυ, μιλά σε τελική ανάλυση για ανθρώπους. Οι γάτες που αναλύει, αληθινές ή φανταστικές, είναι το όχημα για να σκεφτούμε για τον εαυτό μας. Οι ίδιες οι γάτες δεν έχουν φιλοσοφία, είτε αιλουροειδή είτε άλλη. Είναι μόνο γάτες. Οι γάτες υπήρξαν συχνά καλή συντροφιά για τους διανοούμενους – «amis de la science» τις αποκάλεσε ο Μπωντλαίρ στο «Les Chats». Ο Ντ. Ρ. Σάκλετον Μπέιλυ, που ασχολείται με την κειμενική κριτική λατινικών κειμένων, αφιέρωσε την επτάτομη έκδοση των Επιστολών προς τον Αττικό στη λευκή γάτα του, την Ντόνουμ, την οποία αποκάλεσε «πιο ευφυή από τους περισσότερους ανθρώπους που έχω συναντήσει». (Η Αιλουροειδής φιλολογία είναι ένα βιβλίο που δεν έχει γραφεί ακόμη). Όμως η σχέση αυτή δεν ήταν πάντοτε ευτυχής. Κάποτε ο Καρτέσιος πέταξε μια γάτα από το παράθυρο για να πειστεί ότι τα ζώα δεν έχουν συνείδηση. Ο Γκρέυ επίσης μας μιλά για τον νευρολόγο του δέκατου ενάτου αιώνα Πάολο Μαντεγκάτσα, που μελέτησε τη φυσιολογία του πόνου βασανίζοντας γάτες σε ένα μηχάνημα που αποκαλούσε «βασανιστή». Όταν δεν κακοποιούσε ζώα, ο Μαντεγκάτσα ήταν φουτουριστικός μυθιστοριογράφος, επιστημονικός ρατσιστής, κοκαϊνομανής και προοδευτικός εκπρόσωπος στο ιταλικό κοινοβούλιο. Όμως η βάναυση μεταχείριση των ζώων γεφυρώνει τους κομματικούς διαχωρισμούς. Ως φοιτητής ιατρικής στο Χάρβαρντ, ο μελλοντικός ρεπουμπλικανός ηγέτης της πλειοψηφίας στη Γερουσία Μπιλ Φριστ υιοθέτησε γάτες από καταφύγια της Βοστόνης, τις πήγε στο εργαστήριό του και τις ανέτμησε για να συγκεντρώσει δεδομένα για πειράματα στους ιστούς της καρδιάς. Είχε τη λεπτότητα να εκφράσει τη λύπη του για αυτό αργότερα. Η απανθρωπιά του ανθρώπου απέναντι στις γάτες αποτελεί κεντρικό θέμα των σύντομων απομνημονευμάτων Autíčko του Τσέχου συγγραφέα Μπόχουμιλ Χράμπαλ, που πρωτοεκδόθηκε το 1986 και μεταφράστηκε τώρα στα αγγλικά με τίτλο All My Cats. Ο Χράμπαλ είναι από παλιά γνώριμος των αγγλόφωνων αναγνωστών (αν είναι) ως ο συγγραφέας του Ο άνθρωπος που έβλεπε τα τρένα να περνούν, στο οποίο βασίστηκε η ταινία του 1966 σε σκηνοθεσία Γίρι Μένζελ. Όμως τα τελευταία χρόνια υπήρξε ένα κύμα νέων μεταφράσεων ή επανεκδόσεων που περιλαμβάνουν τα Υπηρέτησα τον Άγγλο βασιλιά, Dancing Lessons for the Advanced in Age [Μαθήματα χορού για άτομα προχωρημένης ηλικίας] και Τρυφερός βάρβαρος. Όπως η Σούζαν Χέρμπερτ, ο Χράμπαλ βρήκε τη φόρμα του και της έμεινε πιστός. Σε ένα τυπικό μυθιστόρημα του Χράμπαλ, ένας ομιλητής χαμηλού ή περιθωριακού κοινωνικού στάτους αφηγείται, σε έναν εκτενή μονόλογο, αναμνήσεις μιας πικαρέσκας καριέρας. Το περιεχόμενο είναι συχνά βωμολοχικό, ο τόνος γενικά κωμικός. Ο Χράμπαλ αναφερόταν στο χαρακτηριστικό στιλ του ως pábení – κουβεντολόι ή πάρλα. Το Όλες οι γάτες μου είναι αναγνωρίσιμα pábení, αλλά με κάποιες διαφορές. Καταρχάς, αυτός που παρλάρει είναι ο ίδιος ο Χράμπαλ. Επίσης το βιβλίο δεν έχει τον νοσταλγικό, ξένοιαστο τόνο των άλλων έργων του. Παρότι σύντομο, είναι ζοφερό ανάγνωσμα. Διαδραματίζεται στο εξοχικό σπίτι των Χράμπαλ στο Κέρσκο, μία ώρα μακριά από την Πράγα με το αυτοκίνητο (αν και ο Χράμπαλ συχνά παίρνει το λεωφορείο). Στην αρχή του βιβλίου, το σπίτι φιλοξενεί πέντε γάτες. Τις καθημερινές τα βγάζουν πέρα μόνες τους· τα Σαββατοκύριακα οι Χράμπαλ έρχονται να τις ταΐσουν. Το εβδομαδιαίο αντάμωμά τους είναι χαρούμενο, όμως κάθε επιστροφή στην Πράγα γεμίζει τον Χράμπαλ ενοχές: Από κάθε διαθέσιμη χαραμάδα στον φράχτη ξεμύτιζε το κεφάλι μιας γάτας, πέντε γατίσια κεφαλάκια συνολικά, που ακολουθούσαν την αναχώρησή μου και λαχταρούσαν αυτό που δεν μπορούσε να αλλάξει, λαχταρούσαν να επιστρέψω για να βρεθούμε ξανά όλοι μαζί στη θαλπωρή του μικρού δωματίου πλάι στη ζεστή σόμπα. Ο αριθμός των γατών μεταβάλλεται. Ένας από τους γάτους, ο Ρέντα, υιοθετείται από μια ξένη, μια γυναίκα από την πόλη που εμφανίζεται μια μέρα και τον παίρνει μακριά πριν προλάβει ο Χράμπαλ να διαμαρτυρηθεί. Ο γιος της γυναίκας τον επιστρέφει μερικούς μήνες αργότερα κάτισχνο· δυσαρεστημένος από τη νέα του κατάσταση, είχε σταματήσει να τρώει. Μια έγκυος τιγρέ γάτα εμφανίζεται και γεννά γατάκια. Το ίδιο και η Μαυρούλα, η αγαπημένη γάτα του Χράμπαλ από την αρχική πεντάδα. «Τι θα τις κάνουμε τόσες γάτες;» ρωτά σε απόγνωση η σύζυγός του. Τελικά ο Χράμπαλ σκοτώνει τα έξι από τα δέκα γατάκια· τα βάζει μέσα σε έναν ταχυδρομικό σάκο και τα χτυπά ώσπου να πεθάνουν. Το φονικό βαραίνει στη σκέψη του, αν και οι δύο μητέρες δεν δείχνουν να θορυβούνται από την εξαφάνιση των παιδιών τους· μάλιστα φέρονται στον Χράμπαλ με ακόμη μεγαλύτερη στοργή. Ύστερα η Μαυρούλα παθαίνει πυρετό. Ο Χράμπαλ την κρατά ακινητοποιημένη ενώ εκείνη σπαρταράει και φτύνει και ανακαλύπτει ότι της έσπασε τον σβέρκο. Σούζαν Χέρμπερτ, Η Μόνα Λίζα του Λεονάρντο ντα Βίντσι. © Susan Herbert Estate Ο Ρέντα ο γάτος εξαφανίζεται για πάντα κάποια στιγμή μετά την επιστροφή του, ίσως επειδή τον πάτησε αυτοκίνητο ή τον σκότωσαν κυνηγοί. Εμφανίζεται στον Χράμπαλ σε οράματα νωρίς το πρωί και τον ψέγει. Μια άλλη τιγρέ γάτα εμφανίζεται και γεννά δύο γατάκια. Το ένα υιοθετείται από μια γυναίκα στην Πράγα. Οι Χράμπαλ κρατούν το άλλο και το ονομάζουν Αούτιτσκο (αυτοκινητάκι) από το Renault τους. Κατόπιν η Αούτιτσκο μένει έγκυος. Το ίδιο και η μητέρα της, ξανά. (Σε καμία φάση δεν φαίνεται να τους πέρασε από το μυαλό να τις στειρώσουν). Τώρα υπάρχουν δέκα γατάκια παραπάνω και ακούγεται ξανά η επωδός «Τι θα τις κάνουμε τόσες γάτες;». Τα πέντε, ευτυχώς, υιοθετούνται από διάφορους γείτονες. Οι δύο μητέρες τσακώνονται και τα ξαναβρίσκουν, αλλά μετά στρέφουν την επιθετικότητά τους στα παιδιά τους και τον Χράμπαλ. Όταν μένουν και οι δυο ξανά έγκυες, έρχεται ο καιρός, για μία ακόμη φορά, να ξαναβγεί ο ταχυδρομικός σάκος. Ο Χράμπαλ νιώθει το βάρος των φόνων του ακόμη πιο έντονα. Επισκέπτεται έναν πνευματικό θεραπευτή αλλά δεν βρίσκει παρηγοριά. Μια συνάντηση με έναν αναστατωμένο γείτονα τού ανοίγει τα μάτια στη σφαγή των ωδικών πουλιών από τις γάτες, όμως η ανακούφιση είναι βραχύβια. Ύστερα ο Χράμπαλ και η γυναίκα του παραλίγο να σκοτωθούν σε τροχαίο, μια εμπειρία την οποία μυστηριωδώς ερμηνεύει ως άφεση των κριμάτων του. Επιστρέφει, εξιλεωμένος, στους τρεις εναπομείναντες γάτους, τα παιδιά των οποίων θα είναι πρόβλημα άλλων. Να χαρακτηρίσει κανείς τον Χράμπαλ γατόφιλο μοιάζει εσκεμμένα παραπλανητικό – σαν να πει κανείς ότι ο Γουίλιαμ Σ. Μπάροουζ έκανε ψυχαγωγική χρήση ναρκωτικών. Από την πλευρά του Χράμπαλ τουλάχιστον η σχέση μοιάζει σχεδόν ολοκληρωτικά τοξική. Οι γάτες αντιπροσωπεύουν για εκείνον ένα τεράστιο φορτίο ευθύνης, άγχους και τύψεων. Κάποια στιγμή συγκρίνει τον φόνο των δύο εγκύων γατών με την εκτέλεση της Τσέχας πολιτικού Μιλάντα Χοράκοβα το 1950 από το κομμουνιστικό καθεστώς «μόνο και μόνο επειδή είχε απόψεις που κρίθηκαν ακατάλληλες». Η σύγκριση μοιάζει τραβηγμένη – αλλόκοτη μάλιστα. Ωστόσο, όσο προχωρά το βιβλίο, ο σκοτωμός των γατών επωμίζεται ακόμη μεγαλύτερο συμβολικό βάρος: Ήταν σαν να έζησα όλους εκείνους τους πολέμους, σαν να πήρα μέρος στη σφαγή στο Μι Λάι, στη σφαγή στον Λίβανο, σαν να είχα βιώσει όλα όσα διάβασα σε ένα βιβλίο με τίτλο A Century of War Photography [Ένας αιώνας φωτογραφιών πολέμου]. Η τελευταία παρατήρηση υπονομεύει την υπερβολή χωρίς να την απενεργοποιεί εντελώς. Ο Χράμπαλ αποκαλεί ειρωνικά τον εαυτό του «βασιλιά των Τσέχων κωμικών», όμως εδώ η κωμωδία είναι πραγματικά ζοφερή. Το ότι οι γάτες του Χράμπαλ έχουν κάποιο μεγαλύτερο νόημα είναι σαφές, όμως είναι πιο δύσκολο να πει κανείς ποιο είναι αυτό. Αν πιεζόμουν, ενδεχομένως να έλεγα ότι εκπροσωπούν τον κόσμο: τις προσπάθειές μας ως άνθρωποι να αντεπεξέλθουμε σε αυτόν, τις απαιτήσεις που αξιώνει από μας, τη βία στην οποία τον υποβάλλουμε απλώς ζώντας μέσα του. Αλλά ίσως το θέμα είναι μάλλον η δική μας μεγαλεπήβολη ανάγκη, ως άνθρωποι, να επιβάλλουμε ψεύτικο νόημα στον κόσμο. Οι γάτες, στο κάτω κάτω, είναι απλώς γάτες. Σε ένα από τα κεφάλαια του The Pound Era [Η εποχή του Πάουντ] ο Χιου Κέννερ αναλύει ένα σύντομο ποίημα του Γουίλιαμ Κάρλος Γουίλιαμς: Ενώ η γάτα σκαρφάλωσε στο πάνω μέροςτου μπουφέ με τις μαρμελάδες πρώτα το μπροστινό πόδιπροσεκτικά μετά το πίσω πάτησεστον πάτο της άδειας γλάστρας Όπως έδειξε ο Κέννερ, η επίδραση του ποιήματος βασίζεται στη συντακτική αναστολή. Το «ενώ» του πρώτου στίχου ανοίγει μια πόρτα που δεν κλείνει ως την τελευταία λέξη. Η υποψία μας ότι το «πόδι» του έκτου στίχου ενδέχεται να είναι το υποκείμενο δεν επιβεβαιώνεται παρά στον όγδοο. Τίποτα από όσα προηγούνται δεν μας επιτρέπουν να προβλέψουμε την τελική «γλάστρα». Όμως αν δεν μπορούμε να προβλέψουμε ανά πάσα στιγμή ποια λέξη θα ακολουθήσει, είναι δικό μας πρόβλημα. Η πρόταση, όπως και η γάτα, ξέρουν ακριβώς πού πηγαίνουν. Όπως γράφει ο Κέννερ: «Δεν μπορούμε να φανταστούμε πώς είναι να είσαι γάτα περισσότερο απ’ όσο μπορούμε να φανταστούμε πώς είναι να είσαι πρόταση». Οι καλύτερες περιγραφές γατών επιδεικνύουν αυτό το μίγμα μυστηρίου και προσοχής. Το έτος 889, ο Ιάπωνας αυτοκράτορας Ούντα περιέγραψε τον γάτο που του έδωσε ο προκάτοχός του: Ο γάτος μου έχει μήκος σαράντα πέντε και ύψος περίπου δεκαπέντε εκατοστά. Όταν κουλουριάζεται γίνεται πολύ μικρός και μοιάζει με μαύρο βατόμουρο… Οι κόρες των ματιών του λαμπυρίζουν, εκτυφλωτικά φωτεινές σαν λαμπερές βελόνες που αστράφτουν από το φως, ενώ οι μύτες των αυτιών του στέκονται ολόισες, ακλόνητα, και μοιάζουν με το βαθούλωμα ενός κουταλιού. Εδώ υπάρχει φαντασία, αλλά και μια ακρίβεια στην παρατήρηση που θα αναγνώριζε ο Γουίλλιαμς. Με ένα παρόμοιο μίγμα ακρίβειας και θαυμασμού προσεγγίζει ο Άγγλος ποιητής του δέκατου όγδοου αιώνα Κρίστοφερ Σμαρτ τον γάτο του τον Τζόφφρυ: Διότι μετά πηδά να πιάσει τον μόσχο, που είναι η ευλογία του Θεού στην προσευχή του.Διότι κυλιέται παιχνιδιάρικα για να τον τρίψει πάνω του.Διότι αφού τελειώσει το καθήκον του και λάβει την ευλογία αρχίζει να συλλογίζεται τον εαυτό του.Διότι εκτελεί σε δέκα βήματα. […] Κάποιες από τις λέξεις που χρησιμοποιεί ο Σμαρτ είναι αινιγματικές. Ο μόσχος ίσως αναφέρεται σε ένα γεράνι ή σε κάποιο είδος φρούτου. Όμως ακόμη και η κρυπτικότητά τους προσθέτει ακούσια στο αποτέλεσμα – λέξεις μιας γατίσιας γλώσσας, ίσως, στην οποία δεν είμαστε ακόμη εξασκημένοι. Οι στίχοι του Σμαρτ προέρχονται από το αποσπασματικό ποίημα Jubilate Agno (Ἀγαλλιᾶσθε ἐν ἀμνῷ), το οποίο ο ποιητής έγραψε σε άσυλο. Ύστερα από κάποιου είδους επιληπτική κρίση το 1755, είχε αρχίσει να προσεύχεται μεγαλοφώνως στον δρόμο και να απαιτεί από τους άλλους να προσευχηθούν μαζί του. Τελικά νοσηλεύτηκε σε διάφορα ιδρύματα – αν και, ευτυχώς, ποτέ στο Μπέντλαμ. Δεν ξέρουμε τίποτα για τον Τζόφφρυ πέρα από τους εβδομήντα τέσσερις στίχους που του αφιερώνει ο Σμαρτ. Χωρίς να πτοείται από αυτήν την έλλειψη πληροφοριών, ο Όλιβερ Σόντεν έγραψε τη βιογραφία του Τζόφφρυ. Το υπόδειγμα που ακολουθεί είναι ο Φλας, ο βίος του κόκερ σπάνιελ της Ελίζαμπεθ Μπάρρεττ Μπράουνινγκ από την Βιρτζίνια Γουλφ. Στην αφήγησή του, ακολουθούμε τον Τζόφφρυ από τη γέννησή του στην ντουλάπα ενός οίκου ανοχής στο Κόβεντ Γκάρντεν ως τα χρόνια του με τον Σμαρτ, πρώτα στο άσυλο και κατόπιν σε νοικιασμένα διαμερίσματα, και τέλος σε ήρεμα γηρατειά με μια χήρα στο Ντέβον. Οι κίνδυνοι ενός τέτοιου εγχειρήματος είναι πολλοί. Πάντοτε υπάρχει η πιθανότητα να γίνει γλυκανάλατο, όμως το βιβλίο δεν γίνεται ποτέ χαριτωμένο ή γραφικό. Ενδεχομένως ο αναγνώστης να φοβηθεί ότι η βιογραφία του κατοικίδιου θα είναι απλώς μια δικαιολογία να γράψει ο συγγραφέας για τον ιδιοκτήτη του. Μαθαίνουμε πράγματι κάποια πράγματα για τον Σμαρτ· ο Σόντεν σε κάποιο σημείο ζητά συγγνώμη που αφήνει κατά μέρος τον Τζόφφρυ «μόνο για μια δυο σελίδες» για να μας συστήσει «έναν σημαντικό δευτερεύοντα χαρακτήρα». Όμως αφιερώνει τα δέοντα στον πραγματικό πρωταγωνιστή του. Ορισμένες διάσημες προσωπικότητες εμφανίζονται φευγαλέα, πάντοτε από τη σκοπιά της γάτας: ο Ντέιβιντ Γκάρρικ εμφανίζεται ως ένα χέρι με πράσινο γάντι συνδεδεμένο με μια «πλούσια και στεντόρεια» φωνή, ο ηλικιωμένος Χέντελ ως «δυο γαλακτερά μάτια […], θαμπά και τυφλά κάτω από μια μεγάλη τρεμάμενη περούκα». Ο δόκτορ Τζόνσον επισκέπτεται τον φίλο του τον Σμαρτ στο άσυλο («Προτιμώ να προσευχηθώ με τον Κιτ Σμαρτ απ’ όσο με οποιονδήποτε άλλον» τον καταγράφει να λέει ο Μπόσγουελλ) κι ο Τζόφφρυ αργότερα έχει μια σύντομη αλλά αξιομνημόνευτη συνάντηση με τη γάτα του Τζόνσον, τον Χοτζ. Δυστυχώς, ο ήρωάς μας γεννήθηκε πολύ αργά για να συναντήσει την τιγρέ γάτα του Οράτιου Ουόλπολ, τη Σελίμα, η οποία πνίγηκε σε μια γυάλα για χρυσόψαρα και μοιρολογήθηκε σε ένα ποίημα του Τόμας Γκρέυ. Για αντιστάθμιση, ο Σόντεν αφήνει τον Τζόφφρυ να ζήσει ως τα βαθιά γεράματα. Ζει κάμποσα χρόνια μετά τον θάνατο του Σμαρτ, αρκετά ώστε να τον χαϊδέψει ο Κόλεριτζ ως νήπιο. Όπως είναι αναμενόμενο, τα χρόνια με τον Σμαρτ βρίσκονται στην καρδιά του βιβλίου. Η περίοδος στο άσυλο αποτελεί εγκλεισμό και για τον Τζόφφρυ. Ενώ ήταν συνηθισμένος στους ήχους και τις μυρωδιές του Λονδίνου, τώρα βρίσκεται περιορισμένος από μια μάντρα με συρματόπλεγμα στο δωμάτιο του Σμαρτ και τον μικροσκοπικό κήπο. Παρακολουθούμε μαζί του να δίνουν με το ζόρι στον Σμαρτ τα «φάρμακα» και να τον βγάζουν γυμνό στη βροχή με τους άλλους ασθενείς αντί να τον κάνουν μπάνιο. Ο Σόντεν φαντάζεται συγκινητικά την ψυχική ασθένεια του Σμαρτ όπως τη βίωσε ο Τζόφφρυ: Στον Τζόφφρυ, ο άνθρωπος μύριζε φόβο […] Γύρω από τον Σμαρτ απλωνόταν κάτι που δεν ήταν εκεί, το οποίο όμως ο Τζόφφρυ μπορούσε παρ’ όλα αυτά να δει: μια απουσία φωτός, σαν μεταξωτή κουβέρτα που δεν ήταν μαύρη αλλά κενή, που δεν ήταν σκοτεινή, αλλά κούφια, κενή νοήματος, στερούμενη λογικής […] Κάποιες μέρες η κουβέρτα και τα κεντρίσματά της γέμιζαν τον Σμαρτ τρέλα, ενώ άλλες μέρες ακινησία, και πότε πότε ο Τζόφφρυ έβλεπε ότι δεν ήταν καθόλου εκεί. Ο Τζόφφρυ την έβλεπε όπως ήταν, όμως δεν μπορούσε να πει τι ήταν. Ποιος ξέρει αν αυτό αποτυπώνει την εμπειρία της γάτας; Αλλά τουλάχιστον παίρνει στα σοβαρά το χάσμα ανάμεσα στις γάτες και σε εμάς. Ακόμη και οι εξοικειωμένοι παρατηρητές δεν μπορούν να αντισταθούν στον πειρασμό να αποδώσουν ανθρώπινη συμπεριφορά στις γάτες, έστω και παιγνιωδώς. Ο Σμαρτ πίστευε ότι ο Τζόφφρυ ήταν «ο δούλος του ζώντος Θεού που τον υπηρετούσε καθημερινά και με συνέπεια» με τον αιλουροειδή τρόπο του. Ο αυτοκράτορας Ούντα παρατηρεί ότι ο γάτος του δείχνει προτίμηση τις ταοϊστικές θεραπευτικές πρακτικές και «ακολουθεί ενστικτωδώς την αγωγή των “πέντε πουλιών”». Ο Λέοπολντ Μπλουμ του Τζόυς αναρωτιέται άσκοπα αν οι γάτες τηρούν το κασέρ. Στο τέλος, πάντως, είναι προτιμότερο να μη ζητάμε τίποτα άλλο από τις γάτες πέρα από το να είναι γάτες. Τον ένατο αιώνα, ένας ανώνυμος Ιρλανδός λόγιος παρατηρεί το κατοικίδιό του, τον Πάνγκουρ Μπαν, να κυνηγά ποντίκια ενώ ο αφέντης του ξημεροβραδιάζεται πάνω από ένα χειρόγραφο: Τη δουλειά μας εκτελούμε με ηρεμία Ο Πάνγκουρ Μπαν, ο γάτος μου, κι εγώ Από την τέχνη μας αντλούμε ευδαιμονία Τη δική μου έχω εγώ, τη δική του έχει αυτός. Και, καμιά φορά, αν δείχνουμε σεβασμό και φροντίδα, ίσως ανταμειφθούμε με πραγματική επικοινωνία. Ο αυτοκράτορας Ούντα καταγράφει μια τέτοια στιγμή: Είπα κάποτε στον γάτο «Κατέχεις τις δυνάμεις του γιν και του γιανγκ και διαθέτεις ένα σώμα που είναι όπως θα έπρεπε να είναι. Υποψιάζομαι ότι στην καρδιά σου ίσως και να ξέρεις τα πάντα για μένα!». Ο γάτος αναστέναξε βαθιά, σήκωσε το κεφάλι και στύλωσε το βλέμμα του στο πρόσωπό μου, φαινομενικά τόσο γεμάτος συγκίνηση, με την καρδιά τόσο ξέχειλη από συναίσθημα, που δεν μπορούσε να βγάλει ούτε μιλιά. Ο Ούντα παραιτήθηκε το 897 από τον θρόνο, ύστερα από βασιλεία δέκα ετών, υπέρ του μεγαλύτερου γιου του, και πέρασε τις τελευταίες τρεις δεκαετίες της ζωής του ως βουδιστής ιερέας. Ο γάτος δεν γνωρίζουμε τι απέγινε. © THE NEW YORK REVIEW OF BOOKS 2023 — Μετάφραση: Νίνα Μπούρη

Σύνδεση