Εις μνήμην Μάριο Βίττι – Το τελευταίο γραπτό του

Στις 31 Μαΐου 2023 πραγματοποιήθηκε στην Πόλη –στο πολιτιστικό κέντρο του Προξενείου της Ελλάδας στην Κωνσταντινούπολη / Σισμανόγλειο Μέγαρο– εκδήλωση εις μνήμην Μάριο Βίττι. Η εκδήλωση αυτή άρχισε να σχεδιάζεται με στόχο να τιμήσουμε εν ζωή τον Πολίτη Μάριο Βίττι. Μετά την εκδημία του τον Φεβρουάριο, η τιμητική εκδήλωση πραγματοποιήθηκε ως εκδήλωση στη μνήμη του. Ωστόσο έχουμε την ηθική ικανοποίηση ότι ο Μάριο Βίττι πήρε τη χαρά της νοερής επιστροφής στη γενέτειρά του, σαν ένας κύκλος που έκλεινε με φυσικό τρόπο εκεί που άρχισε. Παρά τα περιπαικτικά του σχόλια («Αποφασίσατε λοιπόν να μπείτε σε κάτι το μπελαλίδικο!») στις συνομιλίες μας δεν μπορούσε να κρύψει τον ενθουσιασμό του για την εκδήλωση στην Πόλη, ενώ έστειλε ένα σύντομο κείμενο για να βοηθήσει στην παρουσίασή του στο τουρκικό κοινό, με τίτλο «Αυτοπαρουσίαση στο τουρκόφωνο κοινό της Πόλης», το οποίο και παραθέτω εδώ για την συναισθηματική ή όποια άλλη αξία μπορεί να έχει, καθώς δεν λείπουν οι εμπεριστατωμένες παρουσιάσεις και αναλύσεις του Βίττι από ειδικούς.[1] Ένας από τους στόχους, εξάλλου, της εκδήλωσης, που πραγματοποιήθηκε χάρη στη συνεργασία και την πρόθυμη ανταπόκριση και συμμετοχή των μελετητών του έργου του Βίττι καθηγητών στο Τμήμα Φιλολογίας του ΕΚΠΑ Ευριπίδη Γαραντούδη και Στέφανου Κακλαμάνη ήταν να αναδείξει τόσο το έργο του Βίττι όσο και τη σχέση του με την Πόλη. Η αυτοβιογραφική αφήγησή του «Η Πόλη όπου γεννήθηκα»,[2] προϊόν ταξιδιού του Βίττι με όλη του την οικογένεια στη γενέτειρά του, σκιαγραφεί τα παιδικά-νεανικά χρόνια στην Πόλη και την πρώτη γνωριμία με την ελληνική γλώσσα και λογοτεχνία σε ένα περιβάλλον πολύ διαφορετικό από το ελλαδικό. Η αφήγησή του ζωντανεύει την πολυεθνική Πόλη μιας άλλης εποχής, κοντινής ακόμη στην οθωμανική κοσμοπολίτικη Σταμπούλ, εποχή που οι κάτοικοι της Πόλης, παρά τις διαφορές καταγωγής, είχαν περισσότερα κοινά μεταξύ τους παρά με την υπόλοιπη νέα Τουρκία. Το μακρύ ερευνητικό ταξίδι του Μάριο Βίττι από το Βυζάντιο μέχρι τις απαρχές του νέου ελληνισμού και η τολμηρή σκέψη του σίγουρα κάτι χρωστάνε στον κοσμοπολίτικο ορίζοντα της Πόλης. Ο Μάριο Βίττι γεννήθηκε στην Πόλη το 1926. Πατέρας του, ο Κωνσταντίνος Βίττι, Χιώτης γενουατικής καταγωγής και μητέρα του η Ρωμιά Ρωξάνη Ιωαννίδη με προγόνους Φαναριώτες από τη γιαγιά του και ρίζες στην Καππαδοκία από τον παππού του. O προπαππούς του, ο γιατρός Μιλτιάδης μπέης Ιωαννίδης, καθηγητής δερματολογίας στην Αυτοκρατορική Ιατρική Σχολή, ξάδελφος του γνωστού Μάρκο πασά.[3] Η οικογένεια Βίττι, [όχι τυπική] ορθόδοξη αλλά στραμμένη στη Δύση, ήταν εγκατεστημένη στο κοσμοπολίτικο, πολυεθνικό Πέρα ενώ περνούσε τα καλοκαίρια στην Πρίγκηπο. Ο πατέρας τους Κωνσταντίνος ήταν χρηματιστής στην περίφημη Banque Ottomane ενώ το σπίτι τους βρισκόταν κοντά στο Παλάτσο Βενέτσια της Ιταλικής πρεσβείας, όπου εργάστηκε η μητέρα του. Ο Μάριο βαπτίσθηκε στα Εισόδια της Παναγίας, την παλαιότερη από τις Ορθόδοξες εκκλησίες του Σταυροδρομίου, ως Μάριος Σταμάτιος Βίττι με νονό τον Αλέκο Καλλιβρούση, ιδιοκτήτη του γνωστότερου πολυκαταστήματος μόδας της εποχής. Φοίτησε στο ιταλικό σχολείο, όπου εκτός από ιταλικά έμαθε και καλά τουρκικά, ενώ η επαφή με τη δυτική παιδεία ήταν κυρίως μέσα από γαλλικά βιβλία, που υπήρχαν τόσο στο σπίτι όσο και στα βιβλιοπωλεία της Πόλης. Δάσκαλός του στα ελληνικά, αρχαία και νέα, ο Δημήτριος Μάνος,[4] εκπαιδευτικός στο Ζωγράφειο, με σημαντικό παιδαγωγικό έργο τόσο στην Πόλη όσο μετέπειτα και στην Αθήνα. Ο Μάνος τον μύησε στη σύγχρονη ελληνική λογοτεχνία δίνοντάς του να διαβάσει τη Ζωή εν Τάφω του Μυριβήλη, ενώ μέσα από τις διηγήσεις της Μαρίκας Μπολίτου, που εργάστηκε στο πατρικό του σπίτι, γνώρισε δημοφιλή λαϊκά αναγνώσματα της εποχής όπως Η ωραία του Πέραν και Το χρυσούν μαστίγιο. Γράφει στο σημείωμα αυτοπαρουσίασής του: Ο Μάριο Βίττι με τον πατέρα του Κωνσταντίνο και τη μητέρα του Ρωξάνη. Οι φωτογραφίες προέρχονται από το Αρχείο της οικογένειας Βίττι, εκτός αν σημειώνεται άλλη πηγή. Είχα την τύχη να βρεθώ στο Italyan Lisesi, με δάσκαλους άξιους, όπως τον Αλί Νουζχέτ, γαμπρό του Ζιγιά Γκιοκάλπ,[5] που ήθελε να μας διδάξει όχι μόνο την τουρκική λογοτεχνία αλλά και τι θα πει να είσαι Τούρκος. Την κοινωνιολογία μάς δίδασκε ένα άρχοντας Τούρκος που είχε σπουδάσει στο Παρίσι, και μάλλον είχε διδαχθεί δίπλα στον Ντυρκέμ, και μιλούσε θαυμάσια γαλλικά. Τα ελληνικά, αρχαία και σύγχρονα, μου τα δίδαξε σπίτι, όταν ήρθε η ώρα, ο Δημήτρης Μάνος, άξιος δάσκαλος του Ζωγραφείου. Όταν έφυγα για να σπουδάσω στη Ρώμη, τα περισσότερα βιβλία που είχα διαβάσει σπίτι ήταν στα γαλλικά, ίσως και επειδή τον καιρό του πολέμου ήταν πιο εύκολο να αγοράσει κανείς βιβλία γαλλικά στο βιβλιοπωλείο Hachette, δυο δρασκελιές από το σπίτι που κατοικούσα, πέρα από τα άλλα γαλλικά βιβλία που βρίσκονταν σπίτι. Η αγάπη του για τη λογοτεχνία ξεκινά από τα μαθητικά χρόνια. Φοιτητής στη Ρώμη άρχισε να δημοσιεύει στο ελληνόγλωσσο περιοδικό της Πόλης Τέχνη, και να συνεργάζεται με ιταλικά περιοδικά. Θα ακολουθήσουν οι μεταφράσεις νεοελληνικής λογοτεχνίας στα ιταλικά, η συλλογή Poesiα greca del Novecento, την οποία ετοίμασε με την Ελληνίδα σύζυγό του και σύντροφο για 70 χρόνια Αλεξάνδρα Βίττι, οι μελέτες για τον Σολωμό και τον Κάλβο, για τον Σεφέρη και τον Ελύτη και το μεγάλο, συνθετικό του έργο Ιστορία της Νεοελληνικής Λογοτεχνίας. Ο Μάριο Βίττι διατήρησε δεσμούς με παλαιούς γνώριμους από τον πνευματικό κύκλο της Πόλης, όπως τον εκπαιδευτικό και λογοτέχνη Ηλία Βιγγόπουλο,[6] τον εκδότη του περιοδικού Πυρσός Γιώργο Χαλκούση,[7] τους ποιητές Αλέξανδρο Μπάρα και Χαράλαμπο Βάιο, και άλλους.[8] Τέλος, η αλληλογραφία[9] του με Τούρκους λογοτέχνες όπως τους Ιλχάν Μπερκ,[10] Εντίπ Τζάνσεβερ,[11] Νετζατί Τζούμαλι,[12] Αττίλα Ιλχάν,[13] Τζαχίτ Κιούλεμπι,[14] Οκτάι Ριφάτ,[15] μαρτυρά το ενδιαφέρον και για την τουρκική λογοτεχνία. * Σημείωση της ARBΤο τελευταίο επιστημονικό άρθρο του Μάριο Βίττι ήταν το «Ανδρέας Kάλβος. Ένας κύκλος κλείνει» (Athens Review of Books, τχ. 133, Νοέμβριος 2021). Το 1959 είχε ανακαλύψει «πάμπολλα χαρτιά του Κάλβου, ολόκληρο βουνό». Έτσι, το 2021, έχοντας ολοκληρωθεί η έκδοση από το Μουσείο Μπενάκη των έργων (Ποιητικά και Πεζά) και της Αλληλογραφίας του Κάλβου, συνοδευόμενα από τα Ευρετήριά τους, ο Μάριο Βίττι έκανε έναν απολογισμό με τον εύγλωττο τίτλο «Ένας κύκλος κλείνει». Κατέληγε με την εκτίμηση ότι «Το κέρδος στο τέλος αυτού του κύκλου εργασιών και προσεγγίσεων είναι ανυπολόγιστο. Οι ανακαλύψεις, οι έρευνες, οι κριτικές μελέτες, που ξεκίνησαν πάνω από μισόν αιώνα πριν βρίσκονται σε νέα, ώριμη μορφή, στη διάθεση του σημερινού αναγνώστη, και, ευχόμαστε, και των μελλοντικών μελετητών του Κάλβου που θα ακολουθήσουν.» Όταν χάσαμε τον αγαπημένο φίλο δημοσιεύσαμε το κείμενο «Μάριο Βίττι (1926-2023)» στο τεύχος 148, Μάρτιος 2023 της Athens Review of Books (είναι διαθέσιμο στο λινκ https://tinyurl.com/ss7n9du4). Εκεί προαναγγείλαμε το αφιέρωμα που ήδη ετοιμάζαμε με τους εκλεκτούς συνεργάτες Ευριπίδη Γαραντούδη, Στέφανο Κακλαμάνη και Ανρί Τοννέ, το οποίο δυστυχώς δεν πρόλαβε να δει. Η παράλληλη πρωτοβουλία, να πραγματοποιηθεί εκδήλωση προς τιμήν του στην Κωνσταντινούπολη, μας έδωσε την ευκαιρία να έχουμε και ένα τελευταίο κείμενο του αξέχαστου Μάριο Βίττι, αλλά και τον χαιρετισμό του γιού του Πάολο, ο οποίος μας παρέχει ορισμένες σημαντικές πληροφορίες. Ευχαριστούμε και από τη θέση αυτή την κ. Εύα Αχλάδη για την προθυμία της να μας στείλει τα κείμενα των Μάριο και Πάολο Βίττι. Αισθανόμαστε όμως ότι δεν εξοφλήσαμε το χρέος μας στον Μάριο με αυτό το αφιέρωμα. Θα επανέλθουμε. [1] Ήταν λίγες μέρες μετά τον καταστροφικό σεισμό στην Τουρκία όταν ο Βίττι έστειλε το παρακάτω μήνυμα: «Αγαπητή φίλη, παρακολουθούμε με αγωνία τον σεισμό και τα φοβερά που συμβαίνουν. Τις προηγούμενες μέρες ετοίμασα ένα κειμενάκι που θα μπορούσε να φανεί χρήσιμο σε κάποιον ομιλητή. Δεν είναι απαραίτητο να διαβαστεί, αλλά μπορεί να βοηθήσει, ελπίζω, για να περιγραφεί αυτός ο άνθρωπος που είμαι και το επάγγελμά μου. Θα τα πούμε, εγκάρδια, Μ.V.». Ενώ, μετά την εκδημία του, ο γιος του Πάολο Βίττι έστειλε το παρακάτω μήνυμα: «Σας σκέφτηκα συχνά αυτές της μέρες και ήθελα να ξέρετε πόσο ο Μάριο χαιρότανε για την τελετή που θα γίνει στην Πόλη. Δούλευε με ενθουσιασμό και μας έλεγε για τις διάφορες ανακαλύψεις που έκανε. Το κείμενο που σας έστειλε είναι το τελευταίο που έγραψε. Μου έκανε πάντα εντύπωση πόσο ήτανε δημιουργικός. Σας ευχαριστώ που του δώσατε αυτή την τελευταία ευκαιρία να εκφράσει τη σκέψη του.» [2] Istanbul nella memoria. Saggi di greco Moderno, Bulzoni Editore, Ρώμη 2010. Η πόλη όπου γεννήθηκα. Ιστανμπούλ 1926-1946, μετάφραση Λένα Καλλέργη, Γαβριηλίδης, Αθήνα 2013, Doğduğum şehir. İstanbul 1926-1946, μετάφραση Σούλα Μπόζη, Εκδόσεις Ιστός, Ιστανμπούλ 2018. [3] Μάρκο Πασά Πιτσιπιός (Σύρος, 1824 - Πόλη, 1888). Βλ. Αρχίατρος του σουλτάνου Αμπντούλ Αζίζ, πρύτανης της Αυτοκρατορικής Ιατρικής Σχολής και ιδρυτής της Ερυθράς Ημισελήνου. Βλ. Δέσποινα Παπαδοπούλου-Ανάτς, Μάρκος Πασάς (Πιτσιπιός) 1824-1888, Εκδόσεις Επτάλοφος, Αθήνα 2019. [4] Δημήτριος Μάνος (Χάλκη, 1914 - Αθήνα, ;). Βλ. Στέλιος Ροΐδης, «Ο Δημήτρης Μάνος». Οι δάσκαλοι της Πόλης. Πνευματικό μνημόσυνο. Σειρά δεύτερη, Σύνδεσμος των εν Αθήναις Μεγαλοσχολιτών, Αθήνα 1998, 95-119. [5] Ziya Gökalp (Ντιγιάρμπακιρ, 1876 - ΚΠολη, 1924). Επιφανής Νεότουρκος με καθοριστική επίδραση στη διαμόρφωση και διάδοση της τουρκικής εθνικής ιδεολογίας. [6] Αλέξης Πάλμας, «Γύρω από μια διάλεξη στη Γενεύη», Πυρσός, τ. 77 (Μάιος 1961), 113-116. Γράφει ο Α. Πάλμας (ψευδώνυμο του Η. Βιγγόπουλου). «Ο συμπολίτης μας Μάριος Βίττη γνωστότατος στους φιλολογικούς και λογοτεχνικούς μας κύκλους και ήδη από τριετία καθηγητής στο Ίδρυμα Ανατολικών Σπουδών του Πανεπιστημίου της Νεάπολης, έδωσε τον τελευταίο Μάρτη στη Γενεύη μια αξιολογώτατη διάλεξη για τον Ανδρέα Κάλβο. Ο Μάριο Βίττη προσκλήθηκε από τον ελληνοελβετικό σύνδεσμο, του οποίου πρόεδρος είναι ο εξαίρετος νεοελληνιστής κ. Μπερνάρ Μπουβιέ, υφηγητής του πανεπιστημίου της Γενεύης. [...] Η λαμπρή αυτή σταδιοδρομία του Μάριου Βίττη, γεμίζει χαρά και ικανοποίηση όλους τους παλιούς φίλους του του στενού πνευματικού κύκλου της Πόλης, απ’ τον οποίο κύκλο ξεκίνησε πριν 15 περίπου χρόνια ο σημερινός σοφός μελετητής των νεοελληνικών χειρογράφων και παλαιών κειμένων.» [7] Γιώργος Χαλκούσης. Εκδότης του περιοδικού Πυρσού. [8] Παρακολουθεί τη λογοτεχνική κίνηση των Πολιτών στην Αθήνα όπως μαρτυρά η επικοινωνία και αλληλογραφία του με τον κύκλο που εκδίδει το περιοδικό λόγου και τέχνης Κινστέρνα, τον Διαμαντή Ανεστίδη, τη Δέσποινα Παπουτσόγλου, τον Σάββα Τσιλένη και πολλούς άλλους. Βλ. κείμενό του στην Κινστέρνα: Μario Vitti, «Δέκα έξι φωτογραφίες» [Ελλήνων λογοτεχνών με σύντομο βιογραφικό του], Η Κινστέρνα, τ. ΙΑ΄ (Ιούνιος 2007), 55-72. [9] Mario Vitti Papers, 1947-1992. Special Collections at Princeton University Library. [10] İlhan Berk (Manisa, 1918 - Muğla, 2008). [11] Edip Cansever (İstanbul, 1928 - İstanbul, 1986). [12] Necati Cumalı (Florina, 1921 - İstanbul, 2001). [13] Attila İlhan (İzmir, 1925 - İstanbul, 2005. [14] Cahit Külebi (Zile, 1917 - Ankara, 1997). [15] Oktay Rıfat (Trabzon, 1914 - İstanbul, 1988).

Εις μνήμην Μάριο Βίττι – Το τελευταίο γραπτό του

Σύνδεση