Αυτοπαρουσίαση στο τουρκόφωνο κοινό της Πόλης

Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι η λατρεία μου για την λογοτεχνία εκδηλώθηκε σαφώς κατά τα τελευταία χρόνια που πήγαινα σχολείο, χρόνια του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου. Δεν είχα αντιληφθεί πόσο μεγάλη ήταν η τύχη μου που γεννήθηκα στην Τουρκία, σε μια από τις ελάχιστες χώρες που είχε μείνει έξω από το δραματικό διάστημα αυτό καταστροφικής μανίας στην Ευρώπη. Είχα την τύχη να βρεθώ στο σχολείο, στο Italyan Lisesi, με δασκάλους άξιους όπως τον Αλί Νουζχέτ (Ali Nüzhet), γαμπρό του Ζιγιά Γκιοκάλπ (Ziya Gökalp), που ήθελε να μας διδάξει όχι μόνο την τουρκική λογοτεχνία αλλά και τι θα πει να είσαι Τούρκος. Την κοινωνιολογία μάς δίδασκε ένας άρχοντας Τούρκος που είχε σπουδάσει στο Παρίσι, και μάλλον είχε διδαχθεί δίπλα στον Ντυρκέμ, και μιλούσε θαυμάσια γαλλικά. Τα ελληνικά, αρχαία και σύγχρονα, μου τα δίδαξε σπίτι, όταν ήρθε η ώρα, ο Δημήτρης Μάνος, άξιος δάσκαλος του Ζωγραφείου. Όταν έφυγα για να σπουδάσω στη Ρώμη, τα περισσότερα βιβλία που είχα διαβάσει σπίτι ήταν στα γαλλικά, ίσως και επειδή τον καιρό του πολέμου ήταν πιο εύκολο να αγοράσει κανείς βιβλία γαλλικά στο βιβλιοπωλείο Hachette, δυο δρασκελιές από το σπίτι που κατοικούσα, πέρα από τα άλλα γαλλικά βιβλία που βρίσκονταν σπίτι. Η λαχτάρα μου να γράφω πήρε δυο δρόμους παράλληλους. Ήμουν ήδη φοιτητής στη Ρώμη όταν άρχισα να δημοσιεύω στο ελληνόγλωσσο περιοδικό της Πόλης Τέχνη, ενώ παράλληλα άρχισα να συνεργάζομαι με ιταλικά περιοδικά της Ρώμης. Μάλιστα με δύο φίλους έβγαλα και ένα περιοδικό δικό μας, Il Presente. Δεν έπαψα όμως να ασχολούμαι με γαλλικά θέματα – εξάλλου ήταν ο καιρός του Υπαρξισμού... Πώς γίνεται κανείς «νεοελληνιστής»; Κανονικά φοιτώντας σε ελληνικό πανεπιστήμιο. Εγώ δεν πήγα. Αλλά πολύ σύντομα στο πηγαινέλα Ρώμη-Ιστανμπούλ, σταματούσα στην Αθήνα και έσπευδα να συναντήσω δύο πρόσωπα που εκτιμούσα πάρα πολύ και με τα οποία ζητούσα να συζητήσω ελληνικά θέματα που με βασάνιζαν: με τον Λίνο Πολίτη, που τότε μόλις είχε γίνει καθηγητής, και με τον Κ.Θ. Δημαρά, που καθηγητής δεν ήταν αλλά ήταν σοφός. Σήμερα στην Ελλάδα πολλαπλασιάστηκαν τα Πανεπιστήμια και αυξήθηκαν οι έδρες νεοελληνικής φιλολογίας-λογοτεχνίας. Δεν ξέρω να πω όμως ποια είναι ακριβώς τα προσόντα που απαιτούνται από τους υποψήφιους καθηγητές για να αξιωθούν μία έδρα ειδικά αφιερωμένη στη νεοελληνική λογοτεχνία. Οπωσδήποτε, αν σκεφτούμε ιδιαίτερα τους ξένους νεοελληνιστές, υποθέτω ότι βασικό αίτημα είναι η καλή εξοικείωση με την γλώσσα όπως αυτή είναι στις διάφορες φάσεις της, που περνά από τον 16ο αιώνα και φτάνει έως σήμερα. Σε αυτό το σημείο, ζητώ συγγνώμη αλλά θα επανέλθω στην προσωπική μου περίπτωση. Στη Ρώμη βρέθηκα σε κύκλους που κινούνταν γύρω από λογοτεχνικά περιοδικά και εφημερίδες και άρχισα να γράφω άρθρα ως free lancer. Οι περιστάσεις το έφεραν έτσι ώστε δεν δοκίμασα την κανονική σταδιοδρομία που ακολουθούν όσοι αποβλέπουν στην πανεπιστημιακή σταδιοδρομία. Κανονικά μπαίνεις στον κύκλο ενός πανεπιστημιακού καθηγητή και με αυτό εξασφαλίζεις την υποστήριξή του. Αλλά ταυτόχρονα μπαίνεις και σε ένα δίκτυο που βρίσκεται υπό τον έλεγχό του. Δηλαδή κάθε πρωτοβουλία σου πρέπει να περάσει από την έγκρισή του. Εγώ, αντίθετα, μπορούσα να κάνω ό,τι με τραβούσε περισσότερο χωρίς να δώσω λόγο σε κανέναν. Μετέφρασα ποιήματα του Οδυσσέα Ελύτη όταν ήταν πολύ μακριά από το βραβείο Νόμπελ, οπότε άρχισε και μια φιλία που διάρκεσε κοντά πενήντα χρόνια. Έγραψα βιβλιαράκι με μελέτες για τον Σολωμό και τον Κάλβο. Ένα άλλο με δημοτικά τραγούδια για τους κλέφτες (haydut), που κυκλοφόρησε με πολύ γνωστό εκδότη (Fussi/Sansoni). Πρέπει να πω ότι γράφοντας το βιβλίο αυτό υποχρεώθηκα να υποταχθώ στην επιστημονική πειθαρχία. Δηλαδή για να διαλέξω τα πιο γνήσια κείμενα, έπρεπε να μπω στο κέντρο μελέτης του folklore της Ακαδημίας Αθηνών. Ευτυχώς στο μεταξύ είχα ήδη εξοικειωθεί με την έρευνα σε βιβλιοθήκη. Αλλά ένα βιβλίο που θα ένωνε το τερπνό με το ωφέλιμο ήταν η συλλογή Poesiα greca del Novecento, δημοσιευμένο από τον κατεξοχήν εκδότη ποίησης στην Ιταλία Ugo Guanda, όταν ήμουν πλέον παντρεμένος με την Ελληνίδα, Υδραία, Αλεξάνδρα. Εκτός του ότι έφερνα τον Ιταλό αναγνώστη σε επαφή με ποιητές σημαντικούς, όπως τους Καβάφη, Σικελιανό, Σεφέρη, Ελύτη, είχε και μια εκτεταμένη εισαγωγική μελέτη, σε ιστορική βάση, που ήταν και η πρώτη μελέτη που αντιμετώπιζε συστηματικά τον μοντερνισμό στην ελληνική ποίηση, αυτό που πέρασε κάποτε με τον όρο Γενιά του Τριάντα. Η προσπάθεια = η μέθοδος, η εξοικείωση που χρειάστηκαν αποτέλεσε ένα προηγούμενο πολύτιμο για να γραφούν αργότερα τα σχετικά κεφάλαια της Ιστορίας της Νεοελληνικής Λογοτεχνίας και όχι μόνο. Στην προσωπική μου περίπτωση, εφόσον κάποιος θελήσει να κοιτάξει από κοντά τα γραπτά μου, θα πρότεινα να ξεχωρίσουμε σε δύο κυρίως ομάδες τα βιβλία που έχουν προκύψει από τη δουλειά μου. Χοντρικά: μελέτες ανάλυσης κειμένων, ή προσώπων, και από την άλλη μεριά έργα σύνθεσης. Θα εξηγηθώ. Αλλά πριν προχωρήσω σε αυτή την διαχώριση, θα ήθελα να σταθώ για λίγο, εντός παρενθέσεως σε μια άλλη κατηγορία που συνδέεται στενά, όπως είναι αυτονόητο, με τις δύο άλλες που ανήγγειλα: την αξιοποίηση έργων που λάνθαναν άγνωστα σε βιβλιοθήκες και κάποιων άλλων έργων με ιδιαίτερη αξία που δεν είχαν εκτιμηθεί όσο θα έπρεπε. Ερευνώντας την βιβλιοθήκη του Λέοντος Αλλατίου, Χίου ουμανιστή που έγινε βιβλιοθηκάριος του Πάπα, ανακάλυψα ένα άγνωστο θεατρικό έργο τυπωμένο στη Βενετία το 1646, με τίτλο Ευγένα. Η ανεύρεση και η έκδοση του θεατρικού έργου αυτού έγινε αφορμή να εμβαθύνω στην θεατρική δραστηριότητα που φούντωσε στην Κρήτη λίγο πριν το νησί καταληφθεί από την Οθωμανική Αυτοκρατορία. Από τα έργα έφτασα στο ιστορικό πλαίσιο, που ήταν το κίνημα (η μόδα) του μπαρόκ, που από την Ιταλία είχε εξαπλωθεί στην Ευρώπη, μέχρι και τα Επτάνησα και την Κρήτη. Άλλη ανακάλυψη σημαντικών χειρογράφων είναι κάποια έργα του Κάλβου και ολόκληρη η αλληλογραφία του της πρώτης διαμονής του στο Λονδίνο. Δύο τόμοι οι οποίοι πρόσφατα πέρασαν στα Άπαντα του ποιητή, που δημοσιεύτηκαν από το Μουσείο Μπενάκη. Ως προς τον χώρο αξιοποίησης έργων παλαιότερων, ολίγο γνωστών, και που δεν είχαν εκτιμηθεί όσο τους άξιζε από αναγνώστες και μελετητές, και δεν είχαν πάρει τη θέση τους σε σχέση με την λογοτεχνία της εποχής στην οποία ανήκουν. Το ένα είναι το Έρωτος αποτελέσματα, τρία διηγήματα, με ρεαλιστική περιγραφή της ζωής των Ρωμιών στην Οθωμανική Αυτοκρατορία, ιδίως στην Πόλη, βιβλίο τυπωμένο στη Βιέννη το 1792. Το άλλο βιβλίο, επίσης σε πεζό λόγο, με τίτλο Στρατιωτική ζωή εν Ελλάδι, έχει τυπωθεί στην Βραΐλα (Ρουμανία) το 1870, χωρίς όνομα βέβαιο του συγγραφέα. Είναι δείγμα ρεαλιστικής γραφής. Περιγράφει σε πρώτο πρόσωπο την περιπέτεια ενός νέου, Έλληνα, του εξωτερικού, που γοητευμένος πατριώτης του νεοσύστατου Βασιλείου της Ελλάδας, πάει εθελοντής στον στρατό της Ελλάδας να κυνηγήσει τους ληστές, και εγκαταλείπει την Ελλάδα απογοητευμένος. Είπα να αφήσω τελευταία μια ομάδα βιβλίων που μπορεί κανείς να τα χαρακτηρίσει γενικά ως αναλυτικά και άλλα συνθετικά. Το κριτήριο είναι κάπως ασαφές και αυθαίρετο. Αλλά δεν ξέρω πώς αλλιώς να χαρακτηρίσω μερικά βιβλία μου. Θα έλεγα λοιπόν ότι η μονογραφία για τον Σεφέρη, Φθορά και λόγος, εισαγωγή στην ποίηση του Γ. Σεφέρη, και η άλλη για τον Ελύτη, βασίζονται στα αιτήματα της ανάλυσης εφόσον στοχεύουν στην λεπτομέρεια του κειμένου. Αντίθετα, μου φαίνεται ότι η Ιστορία της Νεοελληνικής Λογοτεχνίας είναι έργο σύνθεσης. Αλλά και η μελέτη για τον νατουραλισμό (ηθογραφία) και η άλλη για τον μοντερνισμό (Η Γενιά του Τριάντα) είναι αποτέλεσμα μελέτης που αποβλέπει στη σύνθεση. Το βιβλίο κατεξοχήν σύνθεσης μου φαίνεται ότι είναι η Ιστορία της Νεοελληνικής Λογοτεχνίας, όπου τα καθέκαστα προϊόντα της λογοτεχνίας αποτελούν ομάδες που μπαίνουν η κάθε μία τους μέσα στην τάξη του χρόνου. Εδώ συγκεντρώνεται όλη η εμπειρία μου επαφής με τα έργα και με την κριτική. Πιο φρόνιμο είναι να σταματήσουμε εδώ, επειδή κινδυνεύουμε να μπούμε σε ένα χώρο της κριτικής που θα χρειαζόταν πολλά σεμινάρια για να εξεταστεί ικανοποιητικά...

Αυτοπαρουσίαση στο τουρκόφωνο κοινό της Πόλης

Σύνδεση