Η μέθοδος του Μάριο Βίττι

Σε αυτό το σύντομο κείμενο θα ήθελα να παρουσιάσω τη μέθοδο του Μάριο Βίττι, όπως αυτή εμφανίζεται στη μελέτη του για την Ιδεολογική λειτουργία της ελληνικής ηθογραφίας (1974). Θα εξετάσω διαδοχικά, πρώτον, τη χρήση της έννοιας «ρομαντισμός» από τον Βίττι· δεύτερον, τη θέση του ρεαλισμού στην κριτική του μέθοδο· τρίτον, την πρωτοτυπία του δυναμικού τρόπου με τον οποίον εξηγεί τη λογοτεχνική εξέλιξη. 1. Ο ρομαντισμός κατά τον Μάριο Βίττι Επισημαίνω, κατ’ αρχάς, ότι στην ανάπτυξη της κριτικής του ο Μάριο Βίττι δεν προσεγγίζει τις λογοτεχνικές σχολές του 19ου αι. αποκλειστικά από την πλευρά της μορφής και της ιστορίας. Κύριο ενδιαφέρον του για τον ελληνικό ρομαντισμό δεν είναι το γεγονός ότι, στην αφετηρία του, αυτό το ευρωπαϊκό κίνημα αποτελεί αντίδραση στους ασφυκτικούς κανόνες της κλασικής τέχνης, εν ονόματι της ελευθερίας του δημιουργού. Ο M. Βίττι θεωρεί πως ο ελληνικός ρομαντισμός συνίσταται, ουσιαστικά, σε μια ιδεολογία. Από ιδεολογική άποψη, λοιπόν, ο ελληνικός ρομαντισμός περιορίζεται στο να δημιουργεί έναν εντελώς τεχνητό κόσμο. Μέσω αχαλίνωτης χρήσης της φαντασίας, παρακάμπτει την αντιμετώπιση της απογοητευτικής ή και απελπιστικής, μερικές φορές, οικονομικής και κοινωνικής κατάστασης στην Ελλάδα εκείνης της εποχής. Υπό αυτό το πρίσμα, η προτίμηση ορισμένων ρομαντικών συγγραφέων σαν τον Αλέξανδρο Ρίζο Ραγκαβή λ.χ. για τον ανύπαρκτο κόσμο των μυθιστορηματικών περιπετειών, δηλαδή τον κόσμο των ιστορικών μυθιστορημάτων τύπου Δουμά, προδίδει την πραγματικότητα. Τέτοιου είδους αδιαφορία αυτών των συγγραφέων για την τρέχουσα κοινωνική κατάσταση δεν μπορεί να θεωρηθεί ιδεολογικά ουδέτερη. Τους υπαγορεύεται από μια αδικαιολόγητη επιπολαιότητα ή, ακόμα χειρότερο, προέρχεται από την κακόβουλη επιθυμία της άρχουσας τάξης στην οποία ανήκουν τότε όλοι οι Έλληνες συγγραφείς και η οποία, άμεσα ή έμμεσα, τους βάζει να παραπλανούν τους συμπολίτες τους και να συγκαλύπτουν την άθλια κατάσταση της χώρας τους. 2. Ο ρεαλισμός, κεντρικός άξονας της ανάλυσης του Μάριο Βίττι Βασικό αξιολογικό κριτήριο του κριτικού συστήματος του Μάριο Βίττι είναι ο ρεαλισμός, όπως τον ορίζουν συνήθως οι Έλληνες μελετητές. Ο ρεαλισμός, ακραία μορφή του οποίου θεωρείται στην Ελλάδα ο νατουραλισμός, δεν συνιστά απλώς μια θεωρητική προσέγγιση του μυθιστορηματικού κόσμου, με έμφαση στην κατάσταση των πραγμάτων, και μια τεχνοτροπία που πριμοδοτεί την περιγραφή. Για τον Βίττι, o ρεαλισμός είναι ουσιαστικά μια φιλοσοφική στάση απέναντι στην κοινωνική ζωή. Για τους ρεαλιστές, και ακόμα πιο πολύ για τους νατουραλιστές, ο υπερβατικός κόσμος δεν υπάρχει παρά ως ψευδαίσθηση· τα αληθινά ελατήρια των ανθρώπινων πράξεων βρίσκονται στις δυνάμεις της φύσης και στις αντικειμενικές οικονομικές αντιπαραθέσεις. Όλοι οι συγγραφείς στην Ελλάδα του τέλους του 19ου αιώνα, ιδιαίτερα μάλιστα οι πεζογράφοι, βρίσκονται αντιμέτωποι με την καθοριστική επιλογή ανάμεσα στον ρομαντισμό και τον ρεαλισμό. Έτσι τα διηγήματα του Ραγκαβή, που ανήκουν στο είδος των ιστορικών και περιπετειωδών πεζογραφημάτων, δεν είναι απλώς μη ρεαλιστικά· είναι, κατά τη διατύπωση του Μάριο Βίττι, αντιρεαλιστικά («έργα αντιρεαλιστικά όπως του Α. Ρ. Ραγκαβή»[1]). Η στάση των συγγραφέων απέναντι στον ρεαλισμό δεν είναι, απλώς, στάση τεχνικής φύσης (προτίμηση σε περιγραφές ανθρώπων και αντικειμένων). Ενέχει και μια ηθική διάσταση. Η αποφυγή του ρεαλισμού, αν την αναλύσουμε σωστά, αποδεικνύεται επιθυμία απόκρυψης της πραγματικότητας· και αυτό, κατά κάποιο τρόπο, είναι επιλήψιμο. Αν εμβαθύνουμε σε αυτή την αντίληψη, ανακαλύπτουμε στον Μάριο Βίττι μια υψηλή ιδέα για τον ρόλο των συγγραφέων στην κοινωνία. Γι’ αυτόν, οι συγγραφείς είναι οι κατά κάποιο τρόπο γιατροί της κοινωνίας. Συνεπώς, δεν είναι δυνατό να παραμένουν τα έργα τους αφηγήσεις διασκεδαστικών ιστοριών, απλώς. Αν εκτιμήσουμε σωστά την κοινωνική λειτουργία της λογοτεχνίας, θα δούμε πως τα λογοτεχνικά έργα αποτελούν αντικειμενικές και, μερικές φορές, ανοικτίρμονες διαγνώσεις της νοσηρότητας της κοινωνίας. Όταν φανερώνουν απερίφραστα τη σοβαρότητα αυτής της κατάστασης, οι συγγραφείς είναι καλοί γιατροί, που επιδιώκουν το καλό του ασθενούς. Αντίθετα, όσοι διασκεδάζουν τον άρρωστο, δηλαδή την κοινωνία, με φανταστικές ιστορίες και παρηγορητικά παραμύθια αδιαφορούν για την υγεία του ασθενούς και, τελικά, δεν επιθυμούν την ανάρρωσή του. Αυτή η στάση του Μάριο Βίττι θεωρώ ότι διαφαίνεται στην εξής φράση του, στην οποία αντιδιαστέλλει δυο τύπους πεζογράφων: «άλλοι που θεωρούσαν σκόπιμη την επίδειξη της τραγικής πραγματικότητας για να προκόψει ο τόπος και άλλοι τους την παρασιώπησή της ή την πλαστογράφησή της».[2] 3. Μια δυναμική αντίληψη της λογοτεχνικής εξέλιξης Κατά τη γνώμη μου, η μεγαλύτερη πρωτοτυπία της μεθόδου του Μάριο Βίττι έγκειται σε κάτι που μπορεί να χαρακτηριστεί ως μια δυναμική αντίληψη της λογοτεχνικής εξέλιξης. Οι άλλοι ιστορικοί της ελληνικής λογοτεχνίας, και ιδιαίτερα ο Κωνσταντίνος Θ. Δημαράς, θεωρούν απλώς τη νεοελληνική λογοτεχνία ως ένα σύνολο κειμένων γραμμένων στα νέα ελληνικά. Σε τελευταία ανάλυση, μοναδικό κοινό σημείο ανάμεσα σε όλα αυτά τα έργα είναι η νεοελληνική γλώσσα. Ναι μεν υπάρχει μια κινητήρια δύναμη που προκαλεί την εξέλιξη αυτού του συνόλου, αλλά έγκειται στις διαδοχικές επιδράσεις τις οποίες δέχεται από το γενικό κίνημα των ιδεών στην Ευρώπη. Αντίθετα, στην θεωρία του Βίττι –όπως μου φαίνεται να προκύπτει από τη μελέτη του για την «ηθογραφία»– δεν υπάρχει άμεση αιτιώδης σχέση ανάμεσα σε γενικές ιδέες και συγκεκριμένα έργα. Κατά βάθος, τα έργα δεν έχουν εντελώς ανεξάρτητη ύπαρξη. Υπάρχουν μέσα σε ένα σύνολο, τη λογοτεχνία μιας συγκεκριμένης εποχής, που θεωρείται ως ένας ζωντανός οργανισμός. Με τη σειρά του, αυτός ο οργανισμός δεν έχει παρά μια σχετική αυθυπαρξία. Όλα, τα έργα καθώς και οι ιδέες που εκφράζονται σ’ αυτά, πηγάζουν από την κοινωνία. Αυτό το επεξηγηματικό σχήμα ισχύει και για την αξιολόγηση των έργων, η οποία δεν βασίζεται μονάχα σε αισθητικά κριτήρια. Η αξία ενός έργου βρίσκεται κυρίως στη σχέση του με τη σύγχρονη κοινωνία. Αν το έργο δεν καθρεφτίζει καθόλου την κατάσταση της κοινωνίας της εποχής του, τοποθετείται χαμηλά στην αξιολογική κλίμακα. Αντίθετα, αν είναι πιστό στην κατάσταση της κοινωνίας και, ακόμα πιο πολύ, αν την εξετάζει κριτικά, το έργο αποκτά, γι’ αυτόν τον λόγο, ιδιαίτερα σημαντική αξία. Στο πλαίσιο αυτής της συνθετικής θεωρίας, η εξέλιξη μιας λογοτεχνίας δεν έχει πια τίποτα αυθαίρετο, όπως θα συνέβαινε αν αποφασιστικό ρόλο έπαιζαν οι ατομικές προτιμήσεις των συγγραφέων και οι προδιαγραφές των λογοτεχνικών σχολών στις οποίες ανήκουν. Η λογοτεχνία, ως ζωντανός οργανισμός στενά δεμένος με τις τύχες της κοινωνίας, περνά κι εκείνη διάφορες περιπέτειες που την οδηγούν σε απρόβλεπτα αποτελέσματα. Αυτό εννοώ όταν αναφέρομαι σε «δυναμική» αντίληψη της λογοτεχνικής εξέλιξης. Με αυτή την έννοια, ο τρόπος με τον οποίο o Βίττι αναλύει τις περιπέτειες του λογοτεχνικού κινήματος της «ηθογραφίας» μού φαίνεται υποδειγματικός από κάθε άποψη. Το κίνημα αυτό, κυρίως εκφραζόμενο στη διηγηματογραφία, ξεκινάει με πατριωτικούς σκοπούς· ο συγγραφέας προτίθεται να περιγράψει τον παραδοσιακό κόσμο της υπαίθρου από μια εξιδανικευτική σκοπιά, με σκοπό να εμπνεύσει στους αναγνώστες την αγάπη της πατρίδας. Επομένως, οι συγγραφείς υιοθετούν γι’ αυτή την περιγραφή τη ρεαλιστική τεχνοτροπία. Ωστόσο, ο ρεαλισμός δεν είναι μόνο μια τεχνοτροπία. Είναι στην ουσία του μια αντικειμενική και κριτική θεώρηση του κόσμου. Έτσι η ίδια η φύση του ρεαλισμού οδηγεί την ηθογραφική πεζογραφία σε αποτελέσματα εντελώς αντίθετα με τις αρχικές προθέσεις των δημιουργών του κινήματος αυτού. Αρκεί οι συγγραφείς να περιγράψουν αντικειμενικά την υποτιθέμενα ιδανική αγροτική κοινωνία, για να ανακαλύψουν τα κακά που την τυραννούν εκ των ένδον: τις δεισιδαιμονίες, τα πάθη των χωρικών ή την άσπλαχνη εκμετάλλευση των αδύνατων όντων και ιδιαίτερα των γυναικών. Έτσι περνούμε από τον ειδυλλιακό κόσμο του Δροσίνη στην αποκάλυψη της εξαθλίωσης των κατοίκων του χωριού· ανάμεσά τους κινούνται τέρατα σαν τον Τζιριτόκωστα του Καρκαβίτσα, ή σαν τη Φραγκογιαννού του Παπαδιαμάντη. Αυτό το σχήμα εξηγεί αριστοτεχνικά τη διαχρονική πορεία του λογοτεχνικού κινήματος της «ηθογραφίας». Ακόμα κι αν δεν υπήρχαν η Iστορία της Νεοελληνικής Λογοτεχνίας (2003) και οι πολυσχιδείς μελέτες του Μάριο Βίττι για τη νεοελληνική λογοτεχνία, η εξαιρετικά διαφωτιστική του παρουσίαση της εξέλιξης της ελληνικής ηθογραφίας θα αρκούσε για να ανανεώσει τη κατανόησή μας γι’ αυτό το τόσο σημαντικό νεοελληνικό λογοτεχνικό κίνημα. Η πρωτοτυπία της μεθόδου του Μάριο Βίττι, τις «φιλοσοφικές» αρχές της οποίας προσπάθησα να παρουσιάσω ακροθιγώς, είναι μεγάλη και σπάνια. Συνδυάζεται με την ακρίβεια των φιλολογικών αναλύσεών του· αυτό, όμως, υπερβαίνει το θέμα του παρόντος σημειώματος. Παράλληλα με την πλουσιότατη προσφορά του Μάριο Βίττι στη νεοελληνική έρευνα εν γένει, η πρωτοτυπία της μεθόδου του τού εξασφαλίζει από μόνη της μια κορυφαία θέση στις νεοελληνικές σπουδές της εποχής μας. [1] Κείμενο του οπισθοφύλλου της 3ης έκδοσης. [2] Ό.π.

Η μέθοδος του Μάριο Βίττι

Σύνδεση