Αυτή η ιστορία δεν έχει αίσιο τέλος

Christopher M. Woodhouse, “History of the Allied Military Mission in Greece” [Ιστορία της Συμμαχικής Στρατιωτικής Αποστολής στην Ελλάδα], (χ.χ.) Το κείμενο που ακολουθεί είναι ο Επίλογος του ανέκδοτου έργου του Κρίστοφερ Μόνταγκιου «Μόντι» Γούντχαουζ «Ιστορία της Συμμαχικής Στρατιωτικής Αποστολής στην Ελλάδα». Η μετάφραση είναι του Καθηγητή Ιωάννη Δ. Στεφανίδη. Αυτή η ιστορία δεν έχει αίσιο τέλος. Το έργο, στο οποίο είχαμε αφιερώσει τόσες αγωνιώδεις φροντίδες, τελείωσε όχι μόνο με έναν κρότο το 1944, αλλά με έναν στεναγμό το 1945. Πράγματι, ο στεναγμός προκάλεσε μεγαλύτερη λύπη από τον κρότο. Το αντιστασιακό κίνημα απλώς έσβησε με τρόπο που δεν έχει προηγούμενο σε άλλες κατεχόμενες χώρες της Ευρώπης. Ο Άρης πέθανε με τον θάνατο ενός ληστή.[1] Ο Ζέρβας, σε αντίθεση με όλες του τις δεσμεύσεις, ξαναμπήκε στην πολιτική κατά τρόπο ατιμωτικό. (Μας εξέπληξε ακόμα περισσότερο καθώς επέτρεψε να συνδεθεί το όνομά του με τους μοναρχικούς). Ο Σαράφης κρύφτηκε για να αποφύγει ένταλμα σύλληψής του.[2] Οι πολιτικοί ηγέτες αποσύρθηκαν σε προσωρινή αφάνεια. Οι κομμουνιστές στην Αθήνα άρχισαν να περνούν και πάλι στην παρανομία. Οι οπαδοί τους στην επαρχία γέμισαν τις φυλακές. Άνθρωποι στα πανεπιστήμια, την Εκκλησία, το Δημόσιο, και τα διάφορα επαγγέλματα σε πολλές περιπτώσεις έχασαν τις θέσεις τους. Πολλοί αξιωματικοί που τα είχαν πάει καλά [στην Αντίσταση] τέθηκαν σε διαθεσιμότητα. Η ΣΣΑ (Συμμαχική Στρατιωτική Αποστολή) διαλύθηκε και τα μέλη της διασκορπίστηκαν σε διάφορες νέες αποστολές ανά την υφήλιο. Ο φανός θρυμματίστηκε. Το φως έσβησε στη σκόνη. Εξετάζοντάς την αναδρομικά, ποια ήταν η σημασία της ελληνικής αντίστασης; Ποιο ήταν το επίτευγμα, αν υπήρξε τέτοιο, της Συμμαχικής Στρατιωτικής Αποστολής; Το έργο της ήταν να παρενοχλεί τις δυνάμεις κατοχής. Το επίτευγμά της ως μαχόμενης δύναμης, εξεταζόμενο ανεξαρτήτως των πολιτικών περιπλοκών στις οποίες ενεπλάκη, ήταν προφανώς φοβερό. Αλλά μπορεί να εξεταστεί ανεξαρτήτως εκείνων των πολιτικών περιπλοκών; Προφανώς όχι. Και βαραίνουν περισσότερο οι πολιτικές καταστροφές από τα στρατιωτικά πλεονεκτήματα; Η απάντηση δεν είναι τόσο προφανής. Αλλά είναι δύσκολο να διακρίνει κανείς ποιες άλλες οδούς μπορεί να είχαν ακολουθήσει τα γεγονότα. Έχω ήδη επισημάνει ότι το EAM-ΕΛΑΣ είχε ήδη παγιώσει την παρουσία του όταν η ΣΣΑ έφτασε στην Ελλάδα. Δεν ήταν δυνατό να καταστραφεί. Δεν ήταν δυνατό να αγνοηθεί. Θα ήταν δυνατό να χρησιμοποιηθεί. Οι εναλλακτικές επιλογές ήταν να το χρησιμοποιήσουμε ή να μας σταθεί εμπόδιο. Χωρίς αυτό, οι στρατιωτικές αποστολές της ΣΣΑ δεν θα μπορούσαν να διεξαχθούν. Αυτό δεν ίσχυε επειδή η συμμετοχή του συνεισέφερε κάτι που μια άλλη δύναμη (του Ζέρβα ή του Ψαρρού, για παράδειγμα) δεν θα μπορούσε να συνεισφέρει. Ίσχυε μάλλον επειδή το EAM-ΕΛΑΣ, αν αποκλειόταν και κρατιόταν στο σκοτάδι, θα είχε επέμβει για να παρεμποδίσει τον Ζέρβα ή τον Ψαρρό να εκτελέσουν τις εντολές μας. (Αυτό επανειλημμένα αποδείχθηκε στην πράξη: Με ιδιαίτερη σαφήνεια στην περίπτωση της Επιχείρησης Baskerville, η οποία σχεδιάστηκε για να πετύχει την απελευθέρωση των Βρετανών αιχμαλώτων από τη Λέρο, την Κω και τη Σάμο). Χρησιμοποιώντας τους, δεν μπορούσαμε να μην τους ενισχύσουμε. Εκτελώντας τις αποστολές μας, δεν μπορούσαμε παρά να τους χρησιμοποιήσουμε. Έντμουντ (Έντι) Τσαρλς Γουόλφ Μάγιερς, Επικεφαλής των Επιχειρήσεων Ειδικών Αποστολών (SOE), Imperial War Museums, Λονδίνο. Δικαιολογούσαν οι αποστολές μας την ενίσχυση αυτής της εν δυνάμει απειλής; Νομίζω πως η απάντηση είναι, μέχρι τον Αύγουστο του 1943, ασφαλώς Ναι. Η καταστροφή των γεφυρών του Γοργοποτάμου και του Ασωπού, η συμβολή της [Επιχείρησης] Animals στην απόβαση στη Σικελία, υπήρξαν επιτυχίες μέγιστης αξίας. Την εποχή που η ΣΣΑ ξεκινούσε το έργο της, οι Σύμμαχοι δεν είχαν ακόμα περάσει στην επίθεση. Πρόκειται για μια περίοδο σε κάθε πόλεμο, όταν οι επιχειρήσεις πίσω από τις γραμμές του εχθρού έχουν ιδιαίτερη σημασία, όπως οι Ρώσοι αντάρτες έχουν επίσης αποδείξει. Όταν οι άνδρες και το υλικό σπανίζουν και ο εχθρός έχει την πρωτοβουλία, σχεδόν κανέναν τίμημα δεν είναι τόσο υψηλό για γρήγορες, φτηνές, εντυπωσιακές και καρποφόρες επιτυχίες, του τύπου που μπορούν να φέρουν οι ανορθόδοξες επιχειρήσεις. Οι κομάντος μας συστάθηκαν πάνω στην ίδια αρχή. Αλλά μπορεί κανείς τουλάχιστον να ισχυριστεί ότι, όταν οι Σύμμαχοι πέρασαν στην επίθεση, η αξία τέτοιων επιχειρήσεων θα έπρεπε να επανεκτιμηθεί. Ίσως δεν θα έπρεπε να σταματήσουν αμέσως. Αλλά είναι σημαντικό το γεγονός ότι η τελευταία ημέρα πέρα από την οποία κάποιος δεν μπορεί να είναι απολύτως βέβαιος για την αξία των ανταρτών στην Ελλάδα συνέπεσε με την εισβολή στην [ηπειρωτική] Ευρώπη το καλοκαίρι του 1943. Ο Αύγουστος του 1943 ήταν ο μήνας, κατά τον οποίον ο Ταξ[ίαρχος] Μάγιερς εγκατέλειψε την Ελλάδα για πάντα. Ήταν ο μήνας, κατά τον οποίον το βάρος της βρετανικής βοήθειας άρχισε για πρώτη φορά να πέφτει στον αγώνα των Γιουγκοσλάβων υπό τον Τίτο. Ήταν πιθανόν ο μήνας, κατά τον οποίον οι ηγέτες του EAM-ΕΛΑΣ αποφάσισαν να εξαπολύσουν εμφύλιο πόλεμο. Πρέπει να θεωρείται σημείο καμπής. Το κυρίαρχο ερώτημα ήταν λοιπόν το εξής: Έπρεπε η ΣΣΑ να αποσυρθεί και το αντάρτικο να εγκαταλειφθεί τον Αύγουστο του 1943; Υπάρχουν δύο πολύ ισχυρά επιχειρήματα για να απαντηθεί αυτό το ερώτημα· και απαντούν σε αντίθετες κατευθύνσεις. Το ένα είναι ότι η παρουσία της ΣΣΑ με το EAM-ΕΛΑΣ το ενίσχυσε τόσο υλικά όσο και ηθικά. Το άλλο είναι ότι η παρουσία της ΣΣΑ με το EAM-ΕΛΑΣ λειτούργησε ως τροχοπέδη για το ίδιο. Το λογικό συμπέρασμα του πρώτου επιχειρήματος είναι ότι κατέστησε τους εξτρεμιστές ικανούς να εξαπολύσουν την επίθεση του Δεκεμβρίου 1944. Το λογικό συμπέρασμα του δεύτερου επιχειρήματος είναι ότι βοήθησε τους μετριοπαθείς να σύρουν το EAM-ΕΛΑΣ εντός της κυβερνήσεως Παπανδρέου. Αν το δεύτερο επιχείρημα ευσταθεί, τότε η ΣΣΑ αξίζει εύσημα επειδή κατέστησε δυνατό οι Σύμμαχοι να επανέλθουν στην Ελλάδα χωρίς να χρειαστεί να πολεμήσουν με τον ΕΛΑΣ για να το πετύχουν. Αν αυτό δεν είχε καταστεί δυνατό, δεν αμφιβάλλω ότι το EAM θα κυβερνούσε την Ελλάδα από την ημέρα εκείνη μέχρι σήμερα. Είναι δύσκολο να επιλέξει κανείς ανάμεσα σε αυτές τις δύο απόψεις, εκτός και αν ανήκει στους λίγους φανατικούς, οι οποίοι ακόμα πιστεύουν ότι το EAM όφειλε να έχει τον αποκλειστικό έλεγχο της Ελλάδας. Αυτοί, φυσικά, υιοθετούν τη σύνθετη άποψη ότι η ΣΣΑ όφειλε να έχει ενισχύσει το EAM-ΕΛΑΣ πολύ περισσότερο και να ενεργήσει ως τροχοπέδη γι’ αυτό πολύ λιγότερο. Αλλά είναι αδύνατο για οποιονδήποτε έχει δει τα γεγονότα από πρώτο χέρι να επιμείνει σε αυτό το επιχείρημα. Αντί να μαστιγώνω ένα ψόφιο άλογο, θα προσπαθήσω να εκφέρω μια κρίση μεταξύ των μοναδικών δύο απόψεων που αξίζει να εξεταστούν. Αναμφίβολα, η παρουσία της ΣΣΑ ενίσχυσε το EAM-ΕΛΑΣ ηθικά, παρέχοντάς του ένα προπαγανδιστικό όπλο. Τόσο πολύ το έπραξε ώστε μονάδες του ΕΛΑΣ συχνά έθεσαν ΣΑΣ [Συμμάχους Αξιωματικούς Συνδέσμους] σε κατ’ οίκον περιορισμό για να διασφαλίσουν ότι δεν θα έφευγαν. Έστω και έτσι, οι περισσότεροι Έλληνες πληροφορήθηκαν αρκετά καλά για τις σχέσεις μας με το EAM-ΕΛΑΣ. Η ΣΣΑ, εξάλλου, δεν ενίσχυσε ιδιαίτερα πολύ τον ΕΛΑΣ από υλική άποψη. Τον τελευταίο χρόνο ελήφθη κάθε προφύλαξη ώστε να διασφαλιστεί πως τα πυρομαχικά πήγαιναν μόνο σε μονάδες οι οποίες θα τα έριχναν εναντίον των Γερμανών. Η χορηγία χρυσών λιρών ήταν επίσης ελεγχόμενη. Το σύστημα δεν ήταν στεγανό, αλλά καθ’ όλη τη διάρκεια του τελευταίου έτους της κατοχής οι διαρροές δεν μπορεί να ήταν πολλές. Εκτός από την καταστροφική διαταγή που μνημονεύτηκε στο τελευταίο κεφάλαιο, η οποία έδωσε στον μακεδονικό ΕΛΑΣ πολλούς τόνους πυρομαχικών αφού οι Γερμανοί είχαν εγκαταλείψει την Ελλάδα, η πολιτική [μας] γενικά σημείωσε επιτυχία. Αλλά η επιτυχία της ΣΣΑ πρέπει να εκτιμηθεί στην ικανότητά της να λειτουργήσει ως τροχοπέδη στην ισχύ των εξτρεμιστών του EAM-ΕΛΑΣ. Τα επιχειρήματα εναντίον της απόσυρσης της ΣΣΑ από τον ΕΛΑΣ το 1944 έχουν πλήρως εκτεθεί στο τελευταίο κεφάλαιο. Ίσχυαν ακριβώς τα ίδια το 1943. Το επόμενο έτος ίσως τα ενίσχυσε, αλλά δεν τα μετέβαλε. Η επίπτωση μιας τέτοιας απόσυρσης, από τη στιγμή που ο ΕΛΑΣ είχε φτάσει στο απόγειο της ισχύος του το 1943, θα ήταν η εγκατάλειψη ολόκληρης της χώρας στον έλεγχό του. Όχι μόνο στην υπόλοιπη Ελλάδα, αλλά στο ίδιο το EAM-ΕΛΑΣ υπήρχαν αναρίθμητοι αφοσιωμένοι φίλοι της Αγγλίας. Σε πολλές περιπτώσεις τους είχαμε συμβουλεύσει να καταταγούν στην οργάνωση με την ελπίδα ότι θα ασκούσαν επιρροή προς την κατεύθυνση της αυτοσυγκράτησης. Κατ’ επανάληψη μας είπαν ότι η μόνη τους ελπίδα βρισκόταν στην παρουσία μας· και είχαν δίκιο. Αν είχαμε φύγει, η επιλογή τους εν τέλει θα είχε καταλήξει ανάμεσα στο να εξοντωθούν και να ενταχθούν στο Κομμουνιστικό Κόμμα. Τον Δεκέμβριο του 1944 δρέψαμε τους καλούς αλλά και τους πικρούς καρπούς της πολιτικής αυτής. Οι καλοί καρποί ήταν ότι τέτοιοι σύμμαχοι, που υπήρχαν εντός του εχθρικού στρατοπέδου, κράτησαν πολλές μονάδες μακριά από τη σύρραξη και απέτρεψαν την εξάπλωση του εμφυλίου πολέμου σε ολόκληρη την Ελλάδα. Οι πικροί καρποί ήταν ότι η σύρραξη έλαβε χώρα. Ακόμα και αυτές οι συνέπειες δεν ήταν τόσο κακές όσο θα μπορούσαν να είναι. Το EAM-ΕΛΑΣ μπορεί να είχε κάνει την αποφασιστική κίνησή του για την κατάληψη της εξουσίας τον Οκτώβριο, καθώς αποχωρούσαν οι Γερμανοί, αντί για τον Δεκέμβριο, όταν είχαμε ήδη εγκατασταθεί. Το ότι δεν το έπραξαν εν μέρει οφείλεται στη ΣΣΑ. Η κατάπαυση των εχθροπραξιών ανάμεσα στον ΕΛΑΣ και τον Ζέρβα τον Φεβρουάριο του 1944 υπήρξε εντελώς έργο της ΣΣΑ. Η δημιουργία των συνθηκών, στις οποίες θα μπορούσε να συγκληθεί το Συνέδριο του Λιβάνου και η κυβέρνηση συνασπισμού που σχηματίστηκε ήταν εντελώς έργο της ΣΣΑ. Αυτά τα γεγονότα παραδέχθηκε κάθε υπεύθυνη αρχή την εποχή εκείνη. Ως επικεφαλής της ΣΣΑ, δέχθηκα τα συγχαρητήρια του αρχιστράτηγου στη Μέση Ανατολή, της Α.Ε. του Πρεσβευτή στην Ελληνική Κυβέρνηση, του Υπουργού Εξωτερικών, του Έλληνα Πρωθυπουργού και του Υπουργού που εκπροσωπούσε τα συμφέροντα της Δύναμης 133 [σ.τ.μ.: της SOE Μέσης Ανατολής] στο Πολεμικό Υπουργικό Συμβούλιο. Τα επιτεύγματα ανήκαν σε ολόκληρη τη ΣΣΑ· και τα συγχαρητήρια είχαν επάξια κερδηθεί. Η επισφράγιση του έργου αυτού ήρθε όταν οι ηγέτες του EAM με τα πολλά αποφάσισαν τον Αύγουστο του 1944 να τιμήσουν τη συμφωνία των εκπροσώπων τους (στον Λίβανο) και να ενταχθούν στην κυβέρνηση Παπανδρέου. Δεν αμφιβάλλω ότι η απόφαση εκείνη ήταν ειλικρινής. Λέγοντας αυτό, δεν υπονοώ ότι ενεργούσαν υπό το κράτος των ηθικών προταγμάτων της συνείδησης. Κανένας κομμουνιστής δεν ενεργεί ποτέ με τέτοιο κίνητρο, και ήταν μόνο οι κομμουνιστές εκείνοι που συγκρατούσαν το EAM από την εφαρμογή των συμφωνηθέντων. Θέλω να πω ότι ενήργησαν με ειλικρίνεια υπό την εξής έννοια: ότι δεν έλαβαν μέρος στην κυβέρνηση Παπανδρέου με τη σταθερή πρόθεση να την διαλύσουν αμέσως. Έλαβαν μέρος για τους δικούς τους λόγους, οι οποίοι ήταν πρακτικοί, όχι ηθικοί. Αλλά δύσκολα μπορεί να αμφιβάλει κανείς ότι εκείνη τη στιγμή είχαν πρόθεση να συνεργαστούν. Ειδάλλως, θα μπορούσαν εύκολα να καταλάβουν την εξουσία καθώς οι Γερμανοί εγκατέλειπαν τη χώρα, αντί να περιμένουν μέχρι τον Δεκέμβριο. Πολλοί λόγοι έχουν ήδη προταθεί σχετικά με αυτή την απόφαση. Γεγονότα, όπως η επίσκεψη φιλοφρόνησης του Ταξ[ίαρχου] Mπάρκερ-Μπένφιλντ είχε υπονοήσει ότι η τύχη στρεφόταν προς το μέρος τους χωρίς να παρίσταται ανάγκη προσφυγής στη βία. Η ρωσική αποστολή πιθανόν τους συμβούλευσε να μετάσχουν στην κυβέρνηση, όπως ασφαλώς έπραξε ο Σοβιετικός πρεσβευτής στο Κάιρο. Υπερτίμησαν σοβαρά τη δύναμη των αφικνούμενων βρετανικών δυνάμεων. Ο στρατηγός Σπηλιωτόπουλος τους παραπλάνησε ώστε να πιστέψουν πως έλεγχε μια ισχυρή ένοπλη δύναμη στην Αθήνα. Δέχονταν έντονη πίεση από τα μετριοπαθή στοιχεία, υπό την ηγεσία των καθηγητών Σβώλου και Αγγελόπουλου, του Τσιριμώκου και του Ασκούτση, ακόμα και του στρ[ατηγού] Μπακιρτζή· όλοι τους βρίσκονταν σε διαρκή επαφή με τη ΣΣΑ. Το κοινό αίσθημα στη χώρα στρεφόταν από φρόνηση εναντίον τους. Οι αποκαλύψεις του Συνεδρίου του Λιβάνου τους άφησαν μια επιλογή ανάμεσα στη συμμετοχή στην κυβέρνηση και την επάνοδο στη ζωή των παρανόμων. Σε όλα αυτά, οι επιρροές της ΣΣΑ έπαιξαν πρωταγωνιστικό ρόλο: με το να αποκαλύπτουν τα γεγονότα για το EAM-ΕΛΑΣ στον κόσμο· με το να δίνουν στους μετριοπαθείς ελπίδα επιβίωσης· με το να κρατούν την Αθήνα ανοικτή στις ενισχύσεις φίλιων δυνάμεων· ακόμα και με το να ανοίγουν τα μάτια των Ρώσων, οι οποίοι δεν μπορούσαν να αρνηθούν τα γεγονότα μεταξύ τους, αν και μπορούσαν απέναντι στον (υπόλοιπο) κόσμο. Χωρίς τη ΣΣΑ, η κυβέρνηση Παπανδρέου όχι μόνο δεν θα είχε εισέλθει ειρηνικά στην Ελλάδα, δεν θα είχε ποτέ σχηματιστεί. Οι κομμουνιστές θα είχαν λάβει μια άλλη απόφαση. Οι κομμουνιστές πράγματι έλαβαν μια διαφορετική απόφαση μερικές εβδομάδες αργότερα. Αλλά αυτή δεν ανήκει στην ενεργό ιστορία της ΣΣΑ, η λειτουργία της οποίας είχε ήδη βυθιστεί σε παθητική στάση. Οι λόγοι για τη νέα αυτή απόφαση να διαλύσουν τον [κυβερνητικό] συνασπισμό και να δώσουν μάχη για την εξουσία μπορεί να μη γίνουν ποτέ γνωστοί. Οι ηγέτες του EAM-ΕΛΑΣ έχουν υποστηρίξει σταθερά έκτοτε ότι εξαναγκάστηκαν να λάβουν την απόφαση αυτή εξαιτίας της στάσης των βρετανικών αρχών. Θα ήταν εκτός τόπου να σχολιάσω αυτή την ιστορία ενός οργανισμού, ο οποίος ήταν μεταξύ αυτών των αρχών. Αλλά το επιχείρημα υποστηρίζει τουλάχιστον την πεποίθησή μου ότι η απόφαση για μάχη τον Δεκέμβριο αποτελούσε αντιστροφή πολιτικής, όχι μια εξέλιξη συνεπή με μια προμελετημένη πολιτική. Η πολιτική του EAM τη μέρα της απελευθέρωσης φαίνεται ότι ήταν στάση αναμονής· να στοχεύσουν στην εξουσία μέσω μιας διαδικασίας διείσδυσης και υπονόμευσης για μια περίοδο μηνών, ίσως και χρόνων, παρά διά της βίας εντός ολίγων ημερών. Η πρώτη τους αντίδραση στην απελευθέρωση έδειχνε μια διάθεση να παίξουν τίμια με την κυβέρνηση Παπανδρέου εφόσον αυτός έπαιζε τίμια μαζί τους: εφόσον αντιμετωπίζονταν με την ειλικρίνεια και αξιοπρέπεια και σεβασμό που θεωρούσαν ότι δικαιούνταν. Θα συνέβαλλαν στη διατήρηση της τάξης εφόσον τους χρησιμοποιούσαν ως όργανα της τάξης, και δεν αντιμετωπίζονταν ως εχθροί της κοινωνίας επί της οποίας [η τάξη] έπρεπε να επιβληθεί. Δεν θεώρησαν έντιμο τον αποκλεισμό των δυνάμεών τους από την Αθήνα. Δεν θεώρησαν έντιμη τη συνοπτική διάλυση των ενόπλων δυνάμεων και της αστυνομίας τους. Δεν θεώρησαν έντιμη την άφιξη της Ορεινής Ταξιαρχίας στην Αθήνα από την Ιταλία, χωρίς προφανή σκοπό. Οι υποψίες τους πάλι εξάφθηκαν. Πρόσεξαν ότι οι βρετανικές δυνάμεις ήταν λιγότερες από όσες περίμεναν. Πρόσεξαν ότι σχεδόν κάθε Βρετανός και Αμερικανός δημοσιογράφος είχε πέσει θύμα της αίγλης τους. Αντιλήφθηκαν ότι ο έλεγχός τους σε κάθε τετραγωνικό μέτρο της Ελλάδας έξω από την Αθήνα και την περιοχή του Ζέρβα ήταν απόλυτος και αδιαφιλονίκητος. Διέκριναν απογοήτευση με τα άμεσα αποτελέσματα της απελευθέρωσης ακόμα και μεταξύ των πιο μετριοπαθών και αγγλόφιλων Ελλήνων. Αποφάσισαν ότι υπήρχε μια ευκαιρία για ένα πραξικόπημα. Ενήργησαν και απέτυχαν. Δεκεμβριανά 1944. Ένα από τα βρετανικά τανκς, σε περιοχή που ελεγχόταν από τους Βρετανούς και τους Έλληνες συνεργάτες τους, η οποία τέλειωνε στην Ακρόπολη. Φωτ. Ντμίτρι Κέσσελ. Αρχείο ΕΛΙΑ-ΜΙΕΤ. Πολλοί άνθρωποι είπαν εκ των υστέρων ότι πάντοτε γνώριζαν αυτό που επερχόταν. Εγώ δεν το γνώριζα: Στην πραγματικότητα, πίστευα ότι δεν επερχόταν. Στα τέλη Νοεμβρίου, αφότου είχαν ληφθεί οι αποφάσεις που επιτάχυναν τη διάλυση της κυβέρνησης Παπανδρέου, ρωτήθηκα τι επίπτωση θεωρούσα ότι θα είχε. Απάντησα ότι θεωρούσα πως ο ΕΛΑΣ θα υποχωρούσε και θα παρέδιδε τα όπλα του ειρηνικά. Έκανα λάθος. Αυτό δεν είχε καμία πρακτική συνέπεια, διότι η γνώμη μου δεν θα μπορούσε να είχε μεταβάλει τις αποφάσεις, οι οποίες ήταν ήδη ειλημμένες· ούτε άλλες αποφάσεις θα μπορούσαν σε τόσο προχωρημένο στάδιο να είχαν σώσει την κυβέρνηση Παπανδρέου, η οποία ήταν ήδη καταδικασμένη. Αλλά είναι ενοχλητικό να κάνεις λάθος σε τόσο κρίσιμο σημείο έπειτα από τόσο μακρά εμπειρία. Επί πολλούς μήνες, αναρωτιόμουν γιατί είχα κάνει λάθος. Έμαθα εν τέλει την απάντηση από τους ίδιους τους ηγέτες του EAM-ΕΛΑΣ. Η απάντηση είναι ότι εγώ είχα υπολογίσει σωστά τις προοπτικές, και εκείνοι τις είχαν υπολογίσει λάθος. Παραδέχθηκαν ότι είχαν διαπράξει μια τεχνική γκάφα όταν εξαπέλυαν την επανάσταση του Δεκεμβρίου. Δεν παραδέχθηκαν ότι βρέθηκαν εν αδίκω από ηθικής απόψεως: Μόνο ότι είχαν κάνει λάθος υπολογισμό. Με άλλα λόγια, εγώ έκανα λάθος, αλλά έπρεπε να είχα δίκαιο. Αυτή ήταν η σειρά των γεγονότων· και αυτός ήταν ο ρόλος που η ΣΣΑ έπαιξε σε αυτά. Πιστεύω ότι της αξίζει αναγνώριση για τον ρόλο της και ότι τα επιτεύγματά της ήταν σημαντικά. Το ίδιο ισχύει για τους γενναίους Έλληνες υποστηρικτές μας. Κάποιοι ήταν στην ίδια τη ΣΣΑ, κάποιοι με τον Ζέρβα, κάποιοι στον ΕΛΑΣ, κάποιοι στην Αθήνα. Δεν μπορεί να γίνει καμία διάκριση μεταξύ τους. Σε κανένα δεν αξίζει η αφάνεια στην οποία έχουν περιπέσει. Οι εξτρεμιστές, οι οποίοι τους παραπλάνησαν, είναι υπεύθυνοι για την αφάνειά τους. Αλλά η νέα τάξη πραγμάτων, η παλινόρθωση των ανθρώπων της δεκαετίας του 1930, θα είναι υπεύθυνοι αν [η αφάνεια] διαιωνιστεί. Δεν ισχυρίζομαι ότι τίποτα δεν πήγε στραβά. Υποστηρίζω μόνο ότι δεν πρέπει να μεμφόμαστε ανθρώπους που δεν έφταιγαν. Πολλά πράγματα πήγαν στραβά κατά τον δικό μας χειρισμό της κατάστασης στην Ελλάδα. Αν και οι περισσότερες επικρίσεις ήταν ανόητες και προϊόν κακής πληροφόρησης, ορισμένες δε ακόμα και κακόβουλες, η ουσία του γεγονότος παραμένει. Βρετανικές δυνάμεις αναγκάστηκαν να πυροβολήσουν εναντίον Ελλήνων: σχεδόν τα μόνα κτίρια που καταστράφηκαν στην Αθήνα στη διάρκεια του πολέμου, καταστράφηκαν κατά τις μάχες μεταξύ Βρετανών και Ελλήνων, εν μέρει από βρετανικά αεροπλάνα, και μια βαθιά πικρία γεννήθηκε μεταξύ Ελλήνων. Όποιος και αν θεωρηθεί υπεύθυνος, αυτά είναι άσχημα γεγονότα. Αλλά είτε ήταν ορθή είτε εσφαλμένη η βρετανική πολιτική, τουλάχιστον ένα πράγμα είναι βέβαιο: Δεν ήταν η ευθύνη της ΣΣΑ στο σύνολό της. Σχεδόν χωρίς εξαίρεση, η λειτουργία των ΣΑΣ περιοριζόταν εντελώς στην εκτέλεση διαταγών: Διαταγές, τις οποίες καμιά φορά θεωρούσαν εσφαλμένες, διαταγές, οι οποίες καμιά φορά ήταν βασισμένες σε πολιτικές με τις οποίες διαφωνούσαν. Μόνο λίγοι από τους πλέον ανώτερους αξιωματικούς της ΣΣΑ απολάμβαναν της ευθύνης να υποβάλλουν συμβουλές επί των οποίων επρόκειτο να βασιστούν πολιτικές. Κορυφαίος ανάμεσά τους, αναπόφευκτα, ήμουν εγώ ο ίδιος. Δεν είναι εύκολο για τον ιστορικό να κρίνει τον εαυτό του. Σε αυτή την περίπτωση, όμως, μου έχει παρασχεθεί πληθώρα υλικού, πάνω στο οποίο μπορώ να βασίσω την κρίση μου. Οι γνώμες μεγάλου αριθμού ανθρώπων για το έργο της ΣΣΑ έχουν πέσει στην αντίληψή μου, και οι περισσότεροι αναφέρονται σε μένα προσωπικά. Αυτή είναι η μόνη δικαιολογία γι’ αυτήν την συμπερασματική παράγραφο. Οι γνώμες μπορούν να διαιρεθούν χονδρικά σε δύο κατηγορίας. Η μία είναι ότι η ΣΣΑ απέτυχε στην αποστολή της επειδή εγώ ήμουν ένας αντιδραστικός φασίστας. Η άλλη είναι ότι η ΣΣΑ απέτυχε στην αποστολή της επειδή εγώ ήμουν ένας επαναστάτης κομμουνιστής. Το πιο ενδιαφέρον σημείο σχετικά με αυτές τις δύο γνώμες είναι ότι η πρώτη ήταν γενικά πιο διαδεδομένη από τη δεύτερη το 1944· και ότι η δεύτερη ήταν γενικά πιο διαδεδομένη από την πρώτη το 1945. Έχω να προτείνω μια εξήγηση γι’ αυτό. Το 1944 θεώρησα ότι η ελευθερία του ελληνικού λαού κινδύνευε από την άκρα Αριστερά: Έτσι ήμουν εναντίον τους. Το 1945 θεώρησα ότι η ελευθερία του ελληνικού λαού κινδύνευε από την άκρα Δεξιά: Έτσι ήμουν εναντίον τους. Σε γενικές γραμμές, δεν ενέδωσα· αλλά το εκκρεμές ταλαντεύτηκε πέρα από εμένα. Το γεγονός αυτό εξηγεί δύο εμπειρίες, τις οποίες βίωσα τον Μάιο του 1945. Η πρώτη ήταν ένα άρθρο σε μια δεξιά ελληνική εφημερίδα, το οποίο με κατηγορούσε ότι είχα «πιστέψει στο ΕΑΜ και το είχα δημιουργήσει». Σύμφωνα με αυτή την εκδοχή, επιθυμούσα να αποκλείσω από το αντιστασιακό κίνημα όλα τα αξιοσέβαστα δεξιά στοιχεία που ήταν οι φυσικοί φίλοι της Αγγλίας. Η δεύτερη εμπειρία συνέβη σε μια ιδιωτική συνομιλία με τον κομμουνιστή Πορφυρογένη. Επεσήμανε ότι το μεγάλο λάθος ήταν ότι δεν είχα συνάψει μια εξίσου στενή σχέση προσωπικής εμπιστοσύνης με τους ηγέτες του ΕΑΜ όπως με τον Ζέρβα. Έτσι έδωσα την εντύπωση ότι ήμουν τόσο καχύποπτος απέναντι στο EAM-ΕΛΑΣ ώστε επιθυμούσα να αποκλείσω από το αντιστασιακό κίνημα όλα τα αξιοσέβαστα αριστερά στοιχεία που ήταν οι φυσικοί φίλοι της Αγγλίας. Δεν έχω κατορθώσει να σκεφτώ καμιά απάντηση σε κανένα από τα δύο επιχειρήματα, Επομένως, πρέπει να μείνω ικανοποιημένος και με τις δύο ετυμηγορίες. [1] Ο Άρης, στον οποίον η ΠΕΕΑ είχε απονείμει τον βαθμό του «Υποστρατήγου (Εφέδρου) της Ιεραρχίας των Καπετάνιων» (20 Ιουνίου 1944), αποκήρυξε τη Συμφωνία της Βάρκιζας, αρνήθηκε να καταθέσει τα όπλα και διακήρυξε την αποφασιστικότητά του να συνεχίσει τον αγώνα εναντίον της κυβέρνησης. Καταδικάστηκε δημόσια από την ηγεσία του Κομμουνιστικού Κόμματος, η οποία τον αποκήρυξε ως προδότη, και καταδιώχθηκε από μονάδες της νεοσύστατης Εθνοφρουράς. Στις 16 Ιουνίου 1945, αντιμέτωπος με βέβαιη σύλληψη, ο ίδιος και ο στενότερος σύντροφός του, ο Τζαβέλας, αυτοκτόνησαν. [2] Έπειτα από τις εκλογές του Μαρτίου του 1946, και εν μέσω φημών ότι οι κομμουνιστές προετοιμάζονταν να επαναλάβουν τις εχθροπραξίες, η δεξιά κυβέρνηση του Κωνσταντίνου Τσαλδάρη συνέλαβε και έκλεισε σε φυλακές ή στρατόπεδα κρατουμένων σε νησιά του Αιγαίου έναν αριθμό πρώην αξιωματικών του στρατού που είχαν υπηρετήσει τον ΕΛΑΣ. Μεταξύ αυτών, ο Μπακιρτζής αυτοκτόνησε τον Μάιο του 1947. Ο Σαράφης αφέθηκε ελεύθερος το 1951 και εξελέγη βουλευτής (1951-1956) και ηγετικό στέλεχος της Ενιαίας Δημοκρατικής Αριστεράς. Στις 31 Μαΐου 1957, σκοτώθηκε σε τροχαίο που προξένησε Αμερικανός σμηνίας υπό την επήρεια οινοπνεύματος. (υποσημείωση Ι. Ο. Ιατρίδη).

Αυτή η ιστορία δεν έχει αίσιο τέλος

Σύνδεση