Το κορίτσι - πρότυπο του φασισμού

ARB – THE NEW YORK REVIEW OF BOOKS Η Έντα Μουσολίνι θεωρούνταν κάποτε «η πιο επικίνδυνη γυναίκα στην Ευρώπη», όμως είχε όντως πολιτική εξουσία; Caroline Moorehead, Mussolini’s Daughter: The Most Dangerous Woman in Europe [Η κόρη του Μουσολίνι: Η πιο επικίνδυνη γυναίκα στην Ευρώπη], Harper, σελ. 405 Η πρωθυπουργός της Ιταλίας, Τζιόρτζια Μελόνι, ανέλαβε την εξουσία στις βουλευτικές εκλογές του Σεπτεμβρίου 2022 μέσω του συνασπισμού του δεξιού κόμματός της, Αδελφοί της Ιταλίας, με την ακροδεξιά Λέγκα του Ματέο Σαλβίνι και το κεντροδεξιό Φόρτσα Ιτάλια του Σίλβιο Μπερλουσκόνι. Αν και η ιταλική ακροδεξιά απαρνείται τους δεσμούς της με τον φασισμό, η Μελόνι ξεκίνησε την πολιτική της καριέρα στο ανοιχτά νεοφασιστικό Ιταλικό Κοινωνικό Κίνημα (MSI), που ιδρύθηκε το 1946 από πρώην οπαδούς του Μπενίτο Μουσολίνι. Το κόμμα της διατηρεί το λογότυπο του MSI και πρόθυμα χρησιμοποιεί ένα σύνθημα που ακουγόταν παντού την εποχή του Μουσολίνι: Difenderemo Dio, patria, e famiglia (Θα υπερασπιστούμε τον Θεό, τη χώρα και την οικογένεια). Στο βιβλίο της Η κόρη του Μουσολίνι: Η πιο επικίνδυνη γυναίκα στην Ευρώπη, μια επίκαιρη βιογραφία της «εκκεντρικής, έξυπνης και αλλοπρόσαλλης» μεγαλύτερης κόρης του Μουσολίνι, Έντα, η Καρολάιν Μούρχεντ δείχνει πόσο βαθιά είναι αυτή η κληρονομιά. Η συγγραφέας αρχίζει με μια περιγραφή της οικίας της οικογένειας Μουσολίνι στα περίχωρα του Φορλί, που εξακολουθεί να είναι τόπος προσκυνήματος με ένα κατάστημα δώρων που πουλάει κούπες, πιάτα, ποδιές, μαχαίρια, ακόμα και τσαγιέρες με φασιστικά σύμβολα· προτομές του Ντούτσε σε εκατό διαφορετικές ηρωικές πόζες· αντίγραφα των καπέλων που φορούσε· βιβλία και κορνιζαρισμένες φωτογραφίες· μαχαίρια. Τα μαχαίρια είχαν βγει πριν από έναν αιώνα, μετά από ένα καλοκαίρι όπου επικράτησε χάος στο ιταλικό κοινοβούλιο και βία στους δρόμους. Στις 24 Οκτωβρίου 1922, ο Μουσολίνι ξεσήκωσε τον λαό σε ένα φασιστικό συλλαλητήριο στη Νάπολη που απαιτούσε: «Ή θα μας δοθεί η εξουσία ή θα την καταλάβουμε με πορεία προς τη Ρώμη». Τις επόμενες μέρες η κυβέρνηση έπεσε και οι φασίστες προέλασαν στην πρωτεύουσα. Η Έντα ήταν δώδεκα ετών. Στο σπίτι στο Μιλάνο, στις 27 Οκτωβρίου, ο Μουσολίνι την πήγε στο θέατρο μαζί με τη μητέρα της, Ρακέλε. Καθώς παρακολουθούσαν από τις θέσεις τους, ο Μουσολίνι έβγαινε κάθε τόσο έξω· περίμενε τηλεφώνημα από τον βασιλιά Βίκτωρα Εμμανουήλ Γ΄ (Βιττόριο Εμμανουέλε) που θα του έδινε εντολή να σχηματίσει κυβέρνηση. Στο τέλος ψιθύρισε: «έφτασε η ώρα» και επέστρεψε γρήγορα σπίτι. Έπειτα πήρε το νυχτερινό τρένο για τη Ρώμη, φτάνοντας με καθυστέρηση μιας ώρας και σαράντα λεπτών, αποβιβάστηκε στην αποβάθρα και δήλωσε ότι από δω και πέρα θα φρόντιζε τα τρένα να φτάνουν στην ώρα τους. Η Έντα δεν ξέχασε ποτέ εκείνη τη νύχτα. Ο πατέρας που «αγαπούσε και θαύμαζε», γράφει η Μούρχεντ, «από γιος σιδερά και γνωστός για τον τσαμπουκά του σε καβγάδες για την πολιτική, είχε γίνει στην ηλικία των τριάντα εννέα, ο εικοστός έβδομος και ο νεότερος πρωθυπουργός στην ιταλική ιστορία». Φωτογραφία της Έντα με τον σύζυγό της Γκαλεάτσο Τσιάνο στο Κολόμπο της Σρι Λάνκα όπου ταξίδεψαν με τον Μάριο Πάνσα ως μέλη της ιταλικής διπλωματικής αποστολής το 1930. Lowcountry Digital Library Αναγκαστικά μια βιογραφία της Έντα Μουσολίνι είναι επίσης η ζωή του πατέρα της και μια ανάλυση της ανόδου και της πτώσης του ιταλικού φασισμού. Αυτό αποτελεί απροσδόκητη παρέκβαση για την Μούρχεντ, η οποία έχει εκδώσει έναν εξαιρετικό και συναρπαστικό όγκο μονογραφιών που εξιστορούν τον αγώνα κατά του φασισμού στη Γαλλία και την Ιταλία. Αντίθετα, σε αυτό το έργο της δεν εστιάζει στην αντίσταση αλλά στους εσωτερικούς μηχανισμούς της εξουσίας. Αναπόφευκτα ο Μουσολίνι κυριαρχεί συχνά στην αφήγηση, αλλά το βιβλίο επίσης δημιουργεί με εντυπωσιακό τρόπο το πορτρέτο μιας νεαρής γυναίκας που αναγκάστηκε να γίνει δημόσιο πρόσωπο. «Σε όλη τη δεκαετία του 1930 και κατά τη διάρκεια του πολέμου», γράφει η Mούρχεντ, η Έντα «πήρε τη θέση της απρόθυμης μητέρας της ως εικόνα του κοριτσιού του φασισμού και της φασίστριας γυναίκας. Ήταν, όπως αποδείχθηκε, ψεύτικη». Η συναισθηματική κρίση είναι αποτέλεσμα αυτής της πολυεπίπεδης εξαπάτησης και του αγώνα της Έντα να βρει τον δικό της δρόμο και να αποφύγει τη σύνθλιψή της από ένα πατέρα τον οποίο λάτρευε – και τελικά μισούσε. Η Μούρχεντ διαθέτει ζωηρό λέγειν, βλέμμα πάντα στραμμένο στην αφηγηματική λεπτομέρεια και την οξυδερκή παράθεση πηγών και ταλέντο στην διαχείριση σύνθετου υλικού. Ακολουθεί γρήγορα την πορεία του Μπενίτο Μουσολίνι από την παιδική του ηλικία στη βόρεια αγροτική περιοχή της Εμίλια-Ρομάνια, την περίοδο που ήταν ένθερμος, αφοσιωμένος σοσιαλιστής στην Ιταλία και την Ελβετία, έως την επιστροφή του στο Φορλί, κοντά στο χωριό του Πρεντάπιο. Ως γραμματέας του τοπικού Σοσιαλιστικού Κόμματος και συντάκτης της εφημερίδας, La Lotta di Classe, πήρε μαζί του την έγκυο φιλενάδα του, τη Ρακέλε, παρά την αντίθεση της οικογένειάς της: η Έντα γεννήθηκε την 1η Σεπτεμβρίου 1910. Όταν ήταν δύο ετών, μετακόμισαν στο Μιλάνο, όπου ο Μουσολίνι εργάστηκε ως συντάκτης στην εφημερίδα του εθνικού Σοσιαλιστικού Κόμματος Avanti. Μια δραματική αλλαγή σημειώθηκε το 1914, όταν ο Μουσολίνι απότομα μετεστράφη από την υποστήριξη της υπεράσπισης των σοσιαλιστών για ουδετερότητα κατά την διάρκεια του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου ζητώντας «πόλεμο και κοινωνική επανάσταση», απόψεις που εξέφρασε στη δική του εφημερίδα, Il Popolo d’ Italia. Μέχρι το 1919, πλέον πεπεισμένος ότι ο σοσιαλισμός είχε πεθάνει, υποστήριζε την κυριαρχία μιας ελίτ, μιας ομάδας πολεμιστών υπό έναν αμείλικτο ηγέτη αρκετά θαρραλέο για να αναζωογονήσει το έθνος. Τον Μάρτιο εκείνου του έτους ίδρυσε το Fasci Italiani di Combattimento [Ιταλικοί Σύνδεσμοι Μάχης[1]], ένα κίνημα οπαδών «πολλοί από τους οποίους ήταν Arditi, βετεράνοι στρατιώτες των δυνάμεων κρούσης [του ιταλικού στρατού], που κουβαλούσαν στιλέτα και ραβδιά και φορούσαν μαύρα πουκάμισα κάτω από αμπέχονά τους». Το 1921 ανασυστάθηκε ως Εθνικό Φασιστικό Κόμμα και κέρδισε τριάντα πέντε έδρες στη Βουλή των Αντιπροσώπων. Η εκλογή του Μουσολίνι στη θέση του βουλευτή τον έκανε «ακόμα πιο ηρωικό και περιπετειώδη» στα μάτια της Έντα. Παρορμητική, ισχυρογνώμων και επιρρεπής σε ξεσπάσματα θυμού, ήταν ήδη γνωστή ως «“la cavallina matta”, μικρή τρελή φοράδα». «Ήμουν ξυπόλητη, άγρια και πεινασμένη», θυμόταν, «ένα δυστυχισμένο παιδί». Ως αδύνατη εννιάχρονη, έπεσε με τα μούτρα στο διάβασμα, έκοψε τα μαλλιά της αγορίστικα και προσπάθησε –όχι για τελευταία φορά– να το σκάσει. Ο Μουσολίνι, περήφανος για την πεισματάρικη ανεξαρτησία της, την έπαιρνε μαζί του στο γραφείο του, στο θέατρο και στα καφέ, αλλά όταν μετακόμισε στη Ρώμη επαναστάτησε ακόμη περισσότερο. Μετά τον θάνατο της γιαγιάς της Άννας –διαμεσολαβήτριας στους καβγάδες της με τη Ρακέλε– απαίτησε να την στείλουν στο οικοτροφείο. Όπως ήταν αναμενόμενο, μισούσε το σνομπ Καθολικό σχολείο που είχε επιλέξει ο πατέρας της, την καταπίεζε η τυπικότητα και την ενοχλούσε η κοροϊδία των άλλων κοριτσιών: σύντομα του ζήτησαν να την πάρει από εκεί. Σε όλη της την παιδική ηλικία και την εφηβεία της υπέμεινε επίσης τους βίαιους οικογενειακούς καβγάδες για τις πολλές ερωμένες του Μουσολίνι. Πιο σημαντικές από αυτές ήταν η σοσιαλίστρια Αντζέλικα Μπαλαμπάνοφ, η καλλιεργημένη Μαργκερίτα Σαρφάτι (της οποίας το μπεστ-σέλλερ Dux[2], το 1925, τον περιέγραψε ως «ενσαρκωτή τόσο της νεωτερικότητας όσο και του μεγαλείου των αρχαίων Ρωμαίων») και η απαιτητική Ίντα Ιρένε Ντάλσερ. Η γέννηση του γιου της Ντάλσερ, Μπενίτο, και ο ισχυρισμός της ότι ήταν γυναίκα του Μουσολίνι, οδήγησαν την Ρακέλε τελικά να επιμείνει στον γάμο, παντρεύτηκαν το 1915. Ωστόσο, πάντα υπήρχαν άλλες ερωμένες, άλλα μωρά, άλλα κορίτσια που πήγαιναν στο γραφείο του για «μια γρήγορη συνεύρεση» στο χαλί. «Η σεξουαλική μου όρεξη δεν επιτρέπει τη μονογαμία», έλεγε εκείνος με απάθεια, αλλά ο αντίκτυπος στην Έντα μπορεί να αξιολογηθεί από τον αγωνιώδη και ταραχώδη τρόπο με τον οποίο προσέγγιζε το σεξ. Η υψηλή κοινωνία της Ρώμης θεωρούσε τον Μουσολίνι γοητευτικό, απρόβλεπτο, απεριποίητο, με μια σαγηνευτική υποψία κινδύνου. Από τα μέσα της δεκαετίας του 1920 η φήμη του μεγάλωσε. Ο Πάπας Πίος ΙΑ΄ έλεγε ότι είναι θεόσταλτος· ο Τσόρτσιλ θαύμαζε τη «νικηφόρα μάχη του εναντίον των κτηνωδών ορέξεων και παθών του λενινισμού»· ο Αδόλφος Χίτλερ διατηρούσε μια προτομή του στο γραφείο του στο Μόναχο. Το 1925, όταν ξεπέρασε την κρίση που ακολούθησε τη δολοφονία του αντιπάλου του, του σοσιαλιστή βουλευτή Τζιάκομο Ματεότι τον προηγούμενο χρόνο, που προκάλεσε «ένα τεράστιο κύμα αποστροφής» εναντίον των φασιστών, η Μούρχεντ σημειώνει: Ο φασισμός ανέκτησε τον έλεγχο και ο Μουσολίνι, με το ελαστικό, γατίσιο περπάτημά του και τους τρόπους –το προεξέχον σαγόνι, το βλοσυρό ύφος, το μεγάλο φαλακρό κεφάλι κρατημένο ψηλά, το επίμονο βλέμμα– που θα καθόριζαν την μακρά του θητεία, δεν θα υποχωρούσε ούτε στο ελάχιστο. Η πειθαρχία θα ήταν απλώς μια άλλη λέξη για τη δικτατορία. Η «φασιστικοποίηση» της Ιταλίας είχε ξεκινήσει. Μια ψιλόλιγνη έφηβη, η Έντα, είχε το έντονο βλέμμα του πατέρα της. Ο τύπος την επαινούσε για τη «χάρη και τη γοητεία» της, αλλά στην πραγματικότητα, μας λέει η Μούρχεντ, ήταν «άτσαλη, δύστροπη και εριστική», έκρυβε την εξυπνάδα και τις ικανότητές της. Ο Μουσολίνι της επέτρεπε να κάνει ποδήλατο, να κολυμπάει και να φοράει παντελόνια, αλλά όχι να καπνίζει ή να πηγαίνει σε χοροεσπερίδες. Το 1929, μετά από αναφορές της αστυνομίας για «προικοθήρες, σπάταλους και τοξικομανείς» που την περιτριγύριζαν κατά τη διάρκεια των οικογενειακών θερινών διακοπών στο Ριτσιόνε στην Αδριατική και λόγω της δικής της «φαινομενικής αλλεργίας… σε κατάλληλους νεαρούς άνδρες», την έστειλε σε μια μεγάλη κρουαζιέρα στην Ινδία για να την «δαμάσει». O Τσιάνο έγινε εξώφυλλο του Newsweek τον Μάρτιο 1939 ως «ιεραπόστολος του φασισμού», και η Έντα έγινε εξώφυλλο του Time τον Ιούλιο 1939. Αργότερα εκείνο το έτος μετέφερε την οικογένεια στη Ρώμη και η Έντα εγκαταστάθηκε στην τεράστια Βίλα Τορλόνια με τα τέσσερα αδέρφια της –Βιτόριο, Μπρούνο, Ρομάνο και το μωρό Άννα Μαρία– και τη μητέρα της, που αμέσως μετέτρεψε τους διαμορφωμένους κήπους σε φάρμα με λαχανικά, κοτόπουλα και γουρούνια. Για να αποφύγει την καταπιεστική επιτήρηση του πατέρα της στη Ρώμη, ξαφνικά αποφάσισε να βρει σύζυγο και αφού απέρριψε αρκετούς φερέλπιδες, κατέληξε στον κόμη Γκαλεάτσο Τσιάνο, του οποίου ο πατέρας ήταν πλούσιος ιδιοκτήτης ναυτιλιακής εταιρείας, ήρωας του ναυτικού και φασίστας. Ένας καριερίστας διπλωμάτης που είχε υπηρετήσει στην Αργεντινή, τη Βραζιλία και το Πεκίνο, ο Τσιάνο ήταν όμορφος και καλόβολος, με «ένα χρήσιμο ταλέντο στο να μην λέει τίποτα, ενώ δείχνει σαν να λέει τα πάντα». Η απόφαση ήταν γρήγορη και ρεαλιστική –«Δεν γινόταν λόγος για αγάπη»– και ο γάμος τους το 1930 ήταν ένα φασιστικό θέαμα σε τεράστια κλίμακα. (Αρχειακό υλικό από Επίκαιρα διαθέσιμα στο YouTube δείχνουν σειρές παιδιών που παρελαύνουν, με μικρά αγόρια να χαιρετούν και κορίτσια να κουνάνε ανθοδέσμες). Στην αρχή του μήνα του μέλιτος στο Κάπρι η Έντα πανικοβλήθηκε, κλειδώθηκε στο μπάνιο και είπε στον Τσιάνο ότι αν την άγγιζε, θα έπεφτε στον γκρεμό: «“Τίποτα δεν με εκπλήσσει με σένα”, απάντησε ο Τσιάνο, “αλλά θα ήθελα να μάθω πώς σκοπεύεις να φτάσεις μέχρι εκεί”. Γέλασαν». Πολύ αργότερα η Έντα έγραψε: «κι έτσι ξεκίνησε… η πρώτη μας νύχτα γάμου, η οποία, για να είμαι ειλικρινής, δεν ήταν πολύ ωραία. Μισούσα τα πάντα. Αργότερα, τα πράγματα βελτιώθηκαν, αλλά χρειάστηκε χρόνος». Σύντομα ο Τσιάνο αποσπάστηκε στη Σαγκάη, μια εξέλιξη που χάρισε στην Έντα, όπως είπε, την πιο ευτυχισμένη στιγμή της ζωής της. Η Μούρχεντ θυμίζει με έξοχο τρόπο εικόνες της Σαγκάης της δεκαετίας του 1920, με τις πολυσύχναστες προκυμαίες, τα καφέ και τα κλαμπ, όπου παγάκια δρόσιζαν τους ιδρωμένους χορευτές που στροβιλίζονταν στους ήχους του “Ragtime, Dixieland Swing, Turkey Trot και Grizzly Bear”. Η Έντα σαγηνεύτηκε από το τζιν και τον τζόγο υψηλού ρίσκου, ενώ ο Τσιάνο επιδόθηκε στις εξωσυζυγικές σχέσεις (συμπεριλαμβανομένης, σύμφωνα με κάποιους ισχυρισμούς, της Γουόλις Σίμπσον). Η αντίδραση της Έντα ήταν να ορκιστεί να μην ζηλέψει ποτέ όπως η μητέρα της, αλλά να τον θεωρεί φίλο της και να αναπτύξει στενή φιλία με έναν Κινέζο πολέμαρχο, τον Χσουέ-λιάνγκ. Ο γιος της Έντα και του Τσιάνο, ο Φαμπρίτσιο, γεννήθηκε στη Σαγκάη την 1η Οκτωβρίου 1931 μετά από έναν δύσκολο τοκετό τον οποίο υποδέχθηκε με μια κραυγή «Mamma mia! Πόσο άσχημος». Όταν έμεινε ξανά έγκυος, ο Μουσολίνι τους κάλεσε πίσω στην Ιταλία επιμένοντας ότι χρειαζόταν ξεκούραση, γεγονός που την εξόργισε. Στον απολογισμό της Μούρχεντ, το δημόσιο και το ιδιωτικό διασταυρώνονται. Ο δύσκολος γάμος των Τσιάνο αντιπαραβάλλεται με τον τρόπο με τον οποίο ο Μουσολίνι πείθει το κοινό «με δολιότητα και πανουργία» να αποδεχθεί και να είναι περήφανο ακόμη για το «βαθιά ανελεύθερο» καθεστώς του. Το πρόγραμμά του για τη γεωργική μεταρρύθμιση και τα δημόσια έργα βοήθησε την Ιταλία να αντιμετωπίσει τη Μεγάλη Ύφεση και η προσωπολατρία του ηγέτη επεκτάθηκε: «Όπως έλεγε το δημοφιλές σύνθημα “Mussolini ha sempre ragione”, ο Μουσολίνι έχει πάντα δίκιο». Τα συνδικάτα διαλύθηκαν, η ελευθερία του Τύπου περιορίστηκε και οι αντιφρονούντες παρακολουθούνταν από «έναν αραχνώδη ιστό κατασκόπων, πληροφοριοδοτών και προβοκατόρων πρακτόρων». Τα σχολεία μετατράπηκαν σε κατηχητικά κέντρα και έγινε εκκαθάριση στα πανεπιστήμια. Στην ιδιωτική ζωή η μοιχεία ποινικοποιήθηκε («αλλά μόνο για τις γυναίκες») και εξυμνήθηκε η τεκνοποίηση. Η Έντα συνειδητοποίησε ότι θα χρησιμοποιούταν ως κορίτσι-πρότυπο αυτών των πολιτικών: «Αυτή και ο Τσιάνο θα ήταν το χρυσό νεαρό ζευγάρι της νέας φασιστικής αριστοκρατίας, τα μοντέλα του “φασιστικού στιλ”, ευσυνείδητοι, αποτελεσματικοί, ηθικοί και γόνιμοι». Ωστόσο, όπως επισημαίνει η Μούρχεντ, ήταν από πολλές απόψεις το ακριβώς αντίθετο από το φασιστικό ιδεώδες του πολεμικού, δυνατού Ιταλού αρσενικού και της φειδωλής, γόνιμης συζύγου του. «Η Έντα ήταν μη μητρική, αδύνατη, ισχυρογνώμων, μπεκρού και απαίσια νοικοκυρά», ενώ ο Τσιάνο, κάθε άλλο από αδίστακτος και αθλητικός, «ήταν μαλθακός, ματαιόδοξος και αβέβαιος, με ακριβά γούστα». Και παρ’ όλο που η Έντα απολάμβανε την προσοχή των πλούσιων οικοδεσποινών της Ρώμης σε «μια ξεδιάντροπη επίδειξη κολακείας», σύμφωνα με τη Δούκισσα ντι Σερμονέτα, η επιφυλακτικότητά της τους έκοβε τη φόρα. Τα κουτσομπολιά οργίαζαν. Μια έκθεση την περιέγραψε ως νυμφομανή που ζούσε μια άθλια ζωή μέσα σε ένα νέφος από αλκοόλ. Η μάσκα της, είπε ο φίλος της, ο γλαφυρός, κοσμικός δημοσιογράφος Κούρτσιο Μαλαπάρτε, έμοιαζε «άλλοτε σαν του δολοφόνου, άλλοτε σαν του πιθανού αυτόχειρα». Ακόμη και στο απόγειο του φασιστικού καθεστώτος είχε μια αίσθηση τρόμου: «Δεν πρέπει να στερηθούμε τίποτα», είπε σε μια φίλη της, «γιατί γνωρίζουμε ότι μας περιμένει η γκιλοτίνα». Μετά την επιστροφή τους από την Κίνα, ο Τσιάνο διορίστηκε επικεφαλής του Προεδρικού Γραφείου Τύπου, σχηματίζοντας μια εικονική αυλή γύρω από τον εαυτό του στη Ρώμη. Τον Ιούνιο του 1934 κανόνισε την πρώτη συνάντηση του πεθερού του με τον Χίτλερ, ενώ τον ίδιο μήνα ο Έντα επισκέφθηκε την Βρετανία για να λάβει απάντηση στην πρόθεση του Μουσολίνι να εισβάλει στην Αιθιοπία. Στο Λονδίνο την υποδέχθηκε το παλάτι, έμεινε με τους Άστορ[3] στο Κλάιβντεν και ήταν ευπειθέστατη στις αναφορές της: ο βαρόνος του Τύπου Λόρδος Ρόδερμιρ υποστήριζε τον Μουσολίνι στην αντιμετώπιση «αυτών των άθλιων μαύρων», ενώ ο πρωθυπουργός Ράμσεϊ ΜακΝτόναλντ ήταν ψυχρός, αλλά είπε ότι η Βρετανία δεν θα κηρύξει πόλεμο στην Ιταλία. Ένα δεύτερο ταξίδι στο Λονδίνο με τον Τσιάνο ακολούθησε τον Μάιο του 1935 για να επανεκτιμήσει τα βρετανικά αισθήματα. Αν η Έντα, στα είκοσί της, έβλεπε τη διεθνή πολιτική απλώς σαν ένα παιχνίδι πόκερ –«για να κερδίσεις χρειαζόσουν πονηριά, σβελτάδα και καλούς τρόπους»– το σκηνικό είχε πλέον στηθεί για τον βάναυσο και φρικτό πόλεμο της Αιθιοπίας. Τα αδέρφια του Τσιάνο και της Έντα, ο Βιτόριο και ο Μπρούνο, συμμετείχαν ως πιλότοι βομβαρδιστικών κι επέστρεψαν με μπόλικα παράσημα. Πίτερ Μπλουμ, Η αιώνια πόλη, 1934-37 (ημερομηνία στο έργο 1937), ελαιογραφία, MoMA, Νέα Υόρκη. Αρχικά ο Μουσολίνι είχε ξεγράψει τον Χίτλερ ως έναν «ανόητο μικρό κλόουν», λέγοντας ότι «τώρα θα με ακολουθεί όπου θέλω». Μέχρι το 1936 είχε σταματήσει να το λέει. Εκνευρισμένος από τις κυρώσεις που επιβλήθηκαν από την Κοινωνία των Εθνών μετά την εκστρατεία στην Αιθιοπία, ζήτησε υποστήριξη από το Ράιχ. Τον Ιούνιο έστειλε την Έντα στη Γερμανία, όπου η είδηση για τον διορισμό του Τσιάνο ως υπουργού Εξωτερικών έκανε τους υψηλά ιστάμενους ναζί να σπεύσουν να την υποδεχθούν. Απέσπασε κολακείες, έγινε φίλη με τη Μάγκντα Γκέμπελς, βρήκε τον Γκέρινγκ «εξαιρετικά συμπαθητικό» και τον Χίτλερ «πραγματικό ήρωα». Ο Τσιάνο, ο οποίος επισκέφθηκε τη Γερμανία αμέσως μετά, σκέφτηκε τα αντίθετα. Τον Νοέμβριο του 1936 στο Μιλάνο, ο Μουσολίνι για πρώτη φορά απεικόνισε τη Ρώμη και το Βερολίνο ως έναν «άξονα» γύρω από τον οποίο θα περιστρέφονταν τα φιλειρηνικά κράτη. Τον επόμενο Σεπτέμβριο, στο αποκορύφωμα μιας μεγαλοπρεπούς επίσημης επίσκεψης, αυτός και ο Χίτλερ μίλησαν σε ένα πλήθος εκατομμυρίων στο Ολυμπιακό Στάδιο στο Βερολίνο. (Συμπτωματικά, ο ισχυρισμός του Μουσολίνι ότι οι δύο χώρες ήταν «οι μεγαλύτερες και πιο γνήσιες δημοκρατίες» πνίγηκε από καταρρακτώδη βροχή και δυνατές βροντές). Αντιμέτωπος με το τεράστιο κόστος του πολέμου της Αιθιοπίας και της υποστήριξης του Φράνκο στον Ισπανικό Εμφύλιο Πόλεμο, εξακολουθούσε να αμφιταλαντεύεται μεταξύ της εγγύτητας με τη Γερμανία και της προσέγγισης της Βρετανίας και της Γαλλίας, αλλά η δύναμη της ναζιστικής επιρροής επιβεβαιώθηκε στη μετάβασή του από την προηγούμενη περιφρόνηση του αντισημιτισμού στην υιοθέτηση ενός Μανιφέστου για τη Φυλή και τους νόμους που απέκλεισαν τους Εβραίους από τη δημόσια ζωή, μια πολιτική που βρήκε αντίθετους και τον Τσιάνο και την Έντα. Όλα αυτά τα χρόνια, αφού η Ρακέλε απέφευγε τις κοινωνικές συγκεντρώσεις, η Έντα ενεργούσε ως πρώτη κυρία. Ωστόσο, σύμφωνα με την Μούρχεντ, δεν της άρεσε πολύ αυτός ο ρόλος. Βαριόταν, κοιμόταν αργά, ψώνιζε, έπινε, επιδιδόταν στον τζόγο και έπασχε από κατάθλιψη. Την βοηθούσαν τα ταξίδια: αποδράσεις στη Βενετία και διαμονές στο Κάπρι, όπου έχτισε ένα εντυπωσιακό μοντέρνο σπίτι και υποδεχόταν κομψευόμενους Ιταλούς φασίστες και ηγέτες των Ναζί. Το νησί βούλιαζε από κατασκόπους. Μεταξύ των διαμονών στο Κάπρι, συνόδευσε τον Τσιάνο στην Ουγγαρία, τη Γιουγκοσλαβία και την Πολωνία, και μέχρι το 1939 το ζεύγος είχε μετατραπεί σε διεθνείς διασημότητες: ο Τσιάνο έγινε εξώφυλλο του Newsweek τον Μάρτιο ως «ιεραπόστολος του φασισμού», και η Έντα έγινε εξώφυλλο του Time τον Ιούλιο· το ρεπορτάζ την περιέγραφε ως «μια από τις πιο επιτυχημένες ραδιούργες προσωπικότητες που κινεί τα νήματα της Ευρώπης» φορώντας «τα παντελόνια της διπλωματίας». Τα προφίλ τους δεν ήταν λαμπερά –μέχρι το 1939 στις ΗΠΑ είχε ήδη εξαφανιστεί οποιοσδήποτε αρχικός θαυμασμός για τις μεταρρυθμίσεις του Μουσολίνι–, αλλά οι δημοσιογράφοι εντυπωσιάστηκαν από το μίγμα αίγλης και εξουσίας του Τσιάνο και το κομψό, μοντέρνο στυλ της Έντα. Λίγα χρόνια νωρίτερα ένας δημοσιογράφος ισχυρίστηκε: «Όλοι γνωρίζουν ότι ο πατέρας της κυβερνά την Ιταλία και ότι η Έντα κυβερνά τον πατέρα της». Το 1940 το αιγυπτιακό περιοδικό Images την αποκάλεσε «πιο επικίνδυνη γυναίκα στην Ευρώπη». Η Μούρχεντ χρησιμοποιεί αυτή τη φράση για τον υπότιτλό της, αλλά δύσκολα, σε οποιοδήποτε σημείο του βιβλίου της, μπορεί να συμπεράνει κανείς ότι η Έντα είχε πολλές έξυπνες ιδέες για την πολιτική, πολύ περισσότερο δε να κρίνει πόσο «επικίνδυνη» ήταν. Η ίδια η Μούρχεντ δείχνει να απορεί σαστισμένα: «Επιρροή σίγουρα, αλλά πραγματική εξουσία;». Η Έντα και ο πατέρας της «συνομιλούσαν συνεχώς, αλλά αυτά που εκείνη έλεγε, όσα συμβούλευε, δεν καταγράφηκαν ποτέ». Ωστόσο, οι σχέσεις τους ήταν τεταμένες από τους καβγάδες για την τελευταία ερωμένη του Μουσολίνι, την Κλαρέτα Πετάτσι που ήταν ένα χρόνο μικρότερη από την Έντα. Καθώς εξελίσσεται η ιστορία, η Έντα δείχνει να είναι περισσότερο θύμα παρά θύτης. Πορτρέτο του Γκαλεάτσο Τσιάνο, Keystone Press, 1930 Rijksmuseum, Άμστερνταμ. Ο Τσιάνο υπέγραψε το Σύμφωνο Χάλυβα μεταξύ Γερμανίας και Ιταλίας τον Μάιο του 1939, αλλά πέρασε τους επόμενους μήνες σε μια «μη επιθετικότητα» προσπαθώντας απεγνωσμένα να κρατήσει τη χώρα του εκτός πολεμικής σύγκρουσης, περιγράφοντας τον Χίτλερ και τον Γερμανό υπουργό Εξωτερικών Γιόακιμ φον Ρίμπεντροπ ως «δύο παράφρονες», και λέγοντας σε έναν φίλο ότι ο Μουσολίνι «θέλει πόλεμο όπως ένα παιδί θέλει το φεγγάρι». Όταν η Ιταλία μπήκε τελικά στον πόλεμο στις 10 Ιουνίου 1940, έγραψε: «Είμαι λυπημένος, πολύ λυπημένος. Η περιπέτεια ξεκινά. Είθε ο Θεός να βοηθήσει την Ιταλία». Η Έντα, αντίθετα, ήταν πολύ χαρούμενη, αφού ώθησε τον πατέρα της προς τον πόλεμο και παραδέχθηκε αργότερα ότι ήταν «εξαιρετικά φιλοπόλεμη και γερμανόφιλη». Συνέχισε να συνεργάζεται με τον Ιταλικό Ερυθρό Σταυρό, παραλίγο να πνιγεί όταν το πλοίο της τορπιλίστηκε, και υπηρέτησε σε νοσοκομεία στο ανατολικό μέτωπο και στη Σικελία. Μετά την εισβολή στην Ελλάδα, μια δαπανηρή αποτυχία για την οποία κατηγορήθηκε ευρέως ο Τσιάνο, η Ιταλία υπέστη τρομακτικές απώλειες, πρώτα στη Βόρεια Αφρική και στη συνέχεια κατά τη διάρκεια της ρωσικής εκστρατείας. Στην χώρα, εν μέσω των συνεχών βομβαρδισμών και αυξανόμενης πείνας, η λατρεία για τον Ντούτσε καταποντίστηκε. Ο απελπισμένος Τσιάνο, αποτυγχάνοντας να πείσει τον Μουσολίνι να συνθηκολογήσει για ειρήνη, ήταν πλέον ανοιχτά αντι-γερμανός, και σε έναν ανασχηματισμό του Υπουργικού Συμβουλίου τον Φεβρουάριο του 1943, ο Μουσολίνι, υποκύπτοντας στις γερμανικές απαιτήσεις, τον απομάκρυνε από το υπουργείο Εξωτερικών. Ο Τσιάνο διορίστηκε στη θέση του πρεσβευτή στο Βατικανό, κάτι που κατά ειρωνικό τρόπο του προσέφερε μεγαλύτερη ελευθερία ελιγμών. Από αυτό το σημείο κι έπειτα, το πολιτικό γίνεται δραματικά προσωπικό και τα πυκνά τελευταία κεφάλαια της Μούρχεντ έχουν άρωμα ελληνικής τραγωδίας: τοξικά, αιμομικτικά, γεμάτα προδοσία, φόβο και πόνο. Μετά την απόβαση των Συμμάχων στη Σικελία στις αρχές Ιουλίου 1943, σε ένα φόντο στρατιωτικής καταστροφής και αντίστασης στο εσωτερικό, οι συνωμοσίες εναντίον του Μουσολίνι φούντωσαν. Το γραφείο του Τσιάνο στο Βατικανό έγινε κέντρο ίντριγκας, καθώς οι επικριτές –στους οποίους περιλαμβανόταν η βασιλική οικογένεια και ο Πάπας Πίος ΙΒ΄– συμφώνησαν ότι ο Μουσολίνι πρέπει να απομακρυνθεί και ότι η χώρα πρέπει να επιδιώξει την έξοδο από τον πόλεμο. Τελικά, σε μια συνεδρίαση του Μεγάλου Συμβουλίου [Gran Consiglio del Fascismo] στις 24 Ιουλίου, ο Τσιάνο συντάχθηκε με όσους απαιτούσαν να παραδώσει τη στρατιωτική του εξουσία στον βασιλιά. Ο Μουσολίνι, ο οποίος είχε ενημερωθεί επίσημα πριν από τη συνάντηση, ήταν απτόητος, αλλά τελικά η πρόταση μομφής εναντίον του εγκρίθηκε στις δύο τα ξημερώματα. Τεχνικά το Συμβούλιο ήταν συμβουλευτικό όργανο και η ψήφος του ήταν απολύτως νόμιμη, αλλά παρ’ όλα αυτά ήταν ένα πραξικόπημα. Εκείνο το απόγευμα ο βασιλιάς απαίτησε την παραίτηση του Μουσολίνι, μέσα σε έναν καταιγισμό από συγγνώμες, ενώ επεσήμανε ότι ήταν «ο πιο μισητός άνθρωπος στην Ιταλία». Μόλις αποχώρησε, συνελήφθη. Ακολούθησαν επιθέσεις σε επιφανείς φασίστες. Μέσα σε μια ατμόσφαιρα φόβου, απαλλαγμένη «από τη μακρά ασάφεια της θέσης της», η Έντα ήταν επιτέλους σε θέση να εκφράσει τα συναισθήματά της, να δείξει τη δύναμή της και να ενεργήσει αποφασιστικά – αλλά όχι αποτελεσματικά. Οργάνωσε τη διαφυγή της με τον Τσιάνο και τα παιδιά τους, για να διαπιστώσει τελικά ότι το αεροπλάνο τους δεν πετούσε για την Ισπανία, όπως νόμιζε, αλλά τη Γερμανία, όπου ήταν «καλεσμένοι» του Φύρερ. Μετά την ανακωχή μεταξύ της Ιταλίας και των Συμμάχων τον Σεπτέμβριο του 1943, Γερμανοί κομάντος διέσωσαν έναν καταβεβλημένο Μουσολίνι που ήταν άρρωστος με έλκος στομάχου, και ο Χίτλερ τον τοποθέτησε στη βορειοανατολική Ιταλία ως επικεφαλής της μαριονέτας Repubblica Sociale Italiana, γνωστής ως «Δημοκρατία του Σαλό». Τότε η Έντα επέστρεψε από τη Γερμανία στη Ρώμη για να βρει τα ημερολόγια του Τσιάνο, τα οποία εξέθεταν αρκετούς Γερμανούς ηγέτες, ελπίζοντας να τα ανταλλάξει για την ασφάλειά του. Αλλά ενώ αυτή απουσίαζε, εκείνος συνελήφθη και παραδόθηκε στο καθεστώς του Σαλό. Μεταξύ 8 και 10 Ιανουαρίου 1944, μετά από απέλπιδες προσπάθειες να τον σώσει, αυτός δικάστηκε μαζί με άλλους πέντε στη Βερόνα, «μια πόλη-φρούριο για τους Ναζί και τους Φασίστες»· όλοι τους κρίθηκαν ένοχοι για προδοσία. Το επόμενο πρωί, στις 11 Ιανουαρίου, τους έδεσαν σε καρέκλες και τους εκτέλεσαν πυροβολώντας τους στην πλάτη: ένας Γερμανός διπλωμάτης που ήταν παρών δήλωσε: «Ήταν σαν σφαγή γουρουνιών». Ο Μουσολίνι δεν έκανε καμία προσπάθεια να παρέμβει. Στις 27 Απριλίου 1945, ενώ προσπαθούσαν να διαφύγουν από τη βάση τους στη λίμνη Κόμο, ο Μουσολίνι και η Πετάτσι συνελήφθησαν και την επόμενη μέρα εκτελέστηκαν από παρτιζάνους. Τα πτώματά τους μαζί με τα πτώματα δεκαπέντε οπαδών τους μεταφέρθηκαν στο Μιλάνο στην πλατεία Λορέτο. Ο όχλος ούρησε και έφτυσε πάνω από τα πτώματα του Μουσολίνι και της Πετάτσι κι έπειτα τα κρέμασε ανάποδα από την οροφή ενός γκαράζ. Εκείνη την ημέρα, στις 29 Απριλίου, υπογράφηκε η γερμανική συνθηκολόγηση στην Ιταλία. Από το καταφύγιό της σε ένα ελβετικό μοναστήρι, η Έντα παραδόθηκε στους Ιταλούς και εξορίστηκε στο νησί Λίπαρι. Εκεί σε μια προσπάθεια απόδρασης από την πραγματικότητα δημιούργησε μια τρυφερή σχέση με έναν ντόπιο, τον Λεονίντα Μπουοντζιόρνο. Συχνά στο βιβλίο της Μούρχεντ, η Έντα εμφανίζεται σαν ένα φάντασμα στη δική της ιστορία, αλλά σε αυτό το σημείο, ίσως επειδή έχουμε αποσπάσματα από δικές της επιστολές της εποχής και μπορούμε να ακούσουμε την αυθόρμητη φωνή της, ζωντανεύει. Το ειδύλλιο δεν μπορούσε να κρατήσει. Τον χειμώνα του 1946, στα τριάντα έξι της, επέστρεψε τελικά στη Ρώμη. Πούλησε τα ημερολόγια του Τσιάνο στους Αμερικανούς και δημοσιεύτηκαν στην εφημερίδα Chicago Daily News. Δεν παντρεύτηκε ποτέ ξανά, αλλά έζησε μια μοναχική, ζοφερή ζωή στη Ρώμη μέχρι τον θάνατό της το 1995, αρνούμενη μέχρι το τέλος να δει τον Τσιάνο σαν προδότη και ισχυριζόμενη ότι «το μεγαλύτερο λάθος του πατέρα της ήταν ότι άφησε τον εαυτό του να παρασυρθεί από τη λατρεία του λαού της Ιταλίας». Αυτή η λατρεία δεν πέθανε ποτέ εντελώς, και δύο από τις εγγονές του Μουσολίνι ασχολήθηκαν με την πολιτική: η Αλεσάντρα είναι πρώην μέλος τόσο του ιταλικού κοινοβουλίου όσο και του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου με την Φόρτσα Ιτάλια του Μπερλουσκόνι, και η Ρακέλε είναι επί του παρόντος δημοτική σύμβουλος των Αδελφών της Ιταλίας της Μελόνι στη Ρώμη. Ο δισέγγονός του, Κάιο Τζούλιο Τσέζαρε, είναι επίσης μέλος των Αδελφών της Ιταλίας και πρώην υποψήφιος ευρωβουλευτής που απέτυχε να εκλεγεί στις εκλογές του 2019. Σε μια συνέντευξή του δήλωσε: «Δεν πρόκειται να ντραπώ ποτέ για την οικογένειά μου». Το 1957 ο Έντα επέβλεψε την επιστροφή των λειψάνων του Μουσολίνι στον οικογενειακό τάφο στο Πρεντάπιο. «Σήμερα», γράφει η Μούρχεντ, η κρύπτη είναι ανοιχτή μόνο στις επετείους της γέννησης και του θανάτου του Μουσολίνι, και στις 28 Οκτωβρίου κάθε χρόνο, όταν οι οπαδοί και όσοι λαχταρούν τις μέρες που ο φασισμός καθόριζε τη ζωή τους, συγκεντρώνονται στο Πρεντάπιο για να θυμηθούν την Πορεία προς τη Ρώμη (Marcia su Roma). Μπορεί η Έντα Μουσολίνι να μην ήταν επικίνδυνη η ίδια, αλλά η τρομακτική ιδεολογία του πατέρα της που καθόρισε τη ζωή της δεν λέει να πεθάνει. © THE NEW YORK REVIEW OF BOOKS 2023 – Μετάφραση-σημειώσεις: Μιμή Βασιλάκη [1] fascis = δέσμη. [2] Duce < λατ. Dux. [3] Οικογένεια αριστοκρατών με καταγωγή από τις Ιταλικές και Ελβετικές Άλπεις.

Το κορίτσι - πρότυπο του φασισμού

Σύνδεση