Το κακό με το χρήμα

ARB – THE NEW YORK REVIEW OF BOOKS Ο Τζων Μέυναρντ Κέυνς πίστευε ότι, αν λησμονήσουμε πως το χρήμα αποτελεί μέσο και όχι σκοπό, εγκαταλείπουμε την πραγματικότητα στο παρόν, ένεκα μυθοπλασιών που ανήκουν στο μέλλον. Zachary D. Carter, The Price of Peace: Money, Democracy, and the Life of John Maynard Keynes [Το τίμημα της ειρήνης: Το χρήμα, η Δημοκρατία και η ζωή του Τζων Μέυναρντ Κέυνς], Random House, 2020, σελ. 628 James Crotty, Keynes Against Capitalism: His Economic Case for Liberal Socialism [Ο Κέυνς ενάντια στον Καπιταλισμό: Η οικονομική του υπεράσπιση του Φιλελεύθερου Σοσιαλισμού], Routledge, 2019, σελ. 397 Αν, όπως πίστευε ο Φρόιντ, ο Έρως είναι αυτός που συνιστά τους δεσμούς μας με τον κόσμο, δημιουργώντας ολοένα και μεγαλύτερες κοινωνικές μονάδες, τα οικονομικά θα μπορούσαν να θεωρηθούν τότε ως το τέκνο του Έρωτα. Αυτό ισχύει τουλάχιστον από τον δέκατο όγδοο αιώνα και μετά, όταν το «εμπόριο» και η «επαφή» (intercourse) άρχισαν να χρησιμοποιούνται ως συνώνυμα, και η νεωτερική αντίληψη της οικονομίας γεννήθηκε στα γραπτά φιλοσόφων όπως ο Άνταμ Σμιθ, ο οποίος ήταν το θέμα της συζήτησής μου στο πρώτο από τούτα τα δύο άρθρα.[1] Σύμφωνα με την αντίληψη του Χιουμ για τους εμπόρους και το χρήμα, αυτοί αποτελούσαν εργαλεία για την μακρόθεν επίτευξη μιας ευρείας και στενής επαφής μεταξύ των λαών. Ο Μαρξ και ο Ένγκελς δεν έκρυψαν τον θαυμασμό τους για τον τρόπο με τον οποίο τα μαζικά αγαθά του καπιταλισμού, μαζί με τις «τεράστιες παροχές που αυτός προσφέρει ως προς τα μέσα επικοινωνίας», ενέταξε τα έθνη σε έναν ενιαίο, παγκόσμιο πολιτισμό. Ακόμη και οι Αρχαίοι Έλληνες, οι οποίοι επεδίωξαν να περιορίσουν την οικονομία στις οικιακές ανάγκες και τις δραστηριότητες, ένιωσαν την έλξη που τους ασκούσε το εμπόριο να επεκταθούν προς τα έξω. Μάλιστα, η έλξη αυτή ήταν τόσο δυνατή, ώστε ο Πλάτωνας ανησυχούσε ότι, εξαιτίας της, η πόλις, σαν ερωτικά ανεξέλεγκτος έφηβος, ίσως αγκαλιάσει «ποικίλες και χυδαίες συνήθειες» προερχόμενες από τα ξένα. Η μοναδική αξιόπιστη προφύλαξη ήταν η τοποθεσία για την ίδρυση της πόλης να είναι σε απόσταση ογδόντα σταδίων (περίπου δεκαπέντε χιλιόμετρα) από τη θάλασσα. Ο Τζων Μέυναρντ Κέυνς γεννήθηκε κληρονομώντας ένα τέτοιο ακριβώς περιβάλλον, το οποίο και περιέγραψε με περίσσεια λεπτομέρεια και με μια ελαφρά ειρωνεία, στις πρώτες σελίδες του βιβλίου του The Economic Consequences of the Peace (Οι οικονομικές επιπτώσεις της Συνθήκης των Βερσαλλιών) το 1919, όπου ασκούσε ολέθρια κριτική στη Συνθήκη των Βερσαλλιών. Η Ευρώπη των τελών του δεκάτου ενάτου αιώνα ήταν ένα «οικονομικό Ελντοράντο», όπου η «διεθνοποίηση» της «κοινωνικής και οικονομικής ζωής» ήταν «σχεδόν ολοκληρωμένη». Το εργατικό δυναμικό δεν είχε σταθερή βάση, αφού είχε επιλέξει την μετανάστευση σε μακρινούς τόπους, οικοδομώντας συστήματα μεταφοράς για να μεταφερθούν τα αγαθά και οι άνθρωποι ευκολότερα από τη μια άκρη του κόσμου στην άλλη. Το κεφάλαιο και η κατανάλωση είχαν χαρακτήρα κοσμοπολίτικο. «Ο κάτοικος του Λονδίνου», έγραψε ο Κέυνς, «μπορούσε να κάνει τις παραγγελίες του από το τηλέφωνο, πίνοντας το πρωινό του τσάι στο κρεβάτι, διαλέγοντας από τα διάφορα προϊόντα της υφηλίου όποια ποσότητα του αρέσει, και μπορεί να αναμένει, χωρίς να παραλογίζεται, την άφιξή τους νωρίς νωρίς στην πόρτα του». Ο Λονδρέζος παρακολουθούσε τι συνέβαινε στον κόσμο, είτε μακριά του είτε κοντά του, και ταξίδευε οπουδήποτε το επέτρεπαν οι δυνάμεις του. Όπως δείχνει ο Ζάκαρι Κάρτερ στο βιβλίο του Το τίμημα της ειρήνης, την ευχάριστη και εμβριθή βιογραφία του οικονομολόγου Κέυνς και της κληρονομιάς του, ο Λονδρέζος αυτός έμοιαζε σε σημαντικό βαθμό με τον ίδιο τον Κέυνς. Ο Κέυνς περιόδευε σε όλη την ηπειρωτική Ευρώπη, ελπίζοντας ότι ο «κόσμος της τέχνης, του κάλλους και της διαπολιτισμικής κατανόησης», τον οποίο είχαν δημιουργήσει στο Λονδίνο ο ίδιος με τη σύζυγό του, Λύντια, μια Ρωσίδα μπαλαρίνα, θα μπορούσε να αναπαραχθεί και αλλού – υπό τον όρο ότι θα ρυθμιστούν σωστά τα πράγματα από οικονομική σκοπιά. Τι θα γινόταν, ωστόσο, αναρωτήθηκε ο Κέυνς, αν αυτός ο άνθρωπος και τούτος ο κόσμος εξαφανίζονταν; Τον εικοστό αιώνα, φαινόταν πως ο Homo economicus επεδίωκε λιγότερο την επαφή και περισσότερο την «αποχή», μια λέξη που απαντά αμέτρητες φορές στα γραπτά του Κέυνς. Τον περισσότερο καιρό, ο άνθρωπος στο Λονδίνο κρύβεται στο σπίτι του, φυλάσσοντας τα χρήματά του. Αυτή η εξέλιξη δεν ήταν εντελώς καινούργια. Όπως επισημαίνει ο Κέυνς στο δοκίμιό του για τον Τόμας Μάλθους, η υποχώρηση του κεφαλαίου από την οικονομία αποτέλεσε πρόβλημα και στις αρχές του δεκάτου ενάτου αιώνα. Αλλά δεν αντιμετωπιζόταν πλέον ως εφήμερος μπελάς, αποκλειστικά στο επίπεδο των ατόμων. Ολόκληρες πόλεις, ολόκληρα κράτη και οργανισμοί συσχέτιζαν τώρα τη λέξη «οικονομία» με την «αρνητική πράξη κατακράτησης εξόδων». Αντί να δημιουργούν πλούτο, οι ενέργειες της οικονομίας προκαλούσαν εγκατάλειψη και σπατάλη – αχρησιμοποίητα υλικά, ανεργία, άδεια εργοστάσια. Τα οικονομικά δεν ήταν πλέον τέκνα του Έρωτα, αλλά ποιμένες του θανάτου. Ο Κέυνς έβαλε σκοπό να ανακαλύψει το λόγο αυτής της μεταβολής. Ο Γιόζεφ Σουμπέτερ ισχυρίστηκε ότι το έργο που αναλαμβάνει ο οικονομολόγος είναι διπλό. Υπάρχει το «όραμα», ό,τι βλέπει ο οικονομολόγος ως «τα βασικά γνωρίσματα της κατάστασης της κοινωνίας, τι είναι και τι δεν είναι σημαντικό προκειμένου να κατανοήσει τη ζωή της σε μια δεδομένη στιγμή». Και υπάρχει και η τεχνική, «ένα θεωρητικό πλαίσιο, εντός του οποίου συλλαμβάνεται το όραμά του με έννοιες και διά του οποίου μετατρέπεται σε χειροπιαστές προτάσεις ή “θεωρίες”». Με άλλα λόγια, κάθε οικονομική θεωρία, είναι ένα ευρύτερο κοινωνικό όραμα συμπυκνωμένο. Μολονότι οι θεωρητικοί των ανθρωπιστικών επιστημών γνωρίζουν από καιρό ότι αυτό ισχύει στην περίπτωση του Σμιθ και του Μαρξ, δεν σπεύδουν να το εφαρμόσουν με την ίδια σιγουριά και στην περίπτωση του Κέυνς. Ο τρόπος που γράφει και εκφράζεται απαγορεύει τέτοιες ερμηνευτικές απόπειρες, μιας και ο ανυποψίαστος ερμηνευτής θα συναντήσει απρόβλεπτες παγίδες, ενώ οι εξισώσεις στα γραπτά του Κέυνς δεν αποκωδικοποιούνται εύκολα. Εκτός από ελάχιστες εξαιρέσεις, η ερμηνεία και η αξιοποίηση των ιδεών του Κέυνς έχουν εγκαταλειφθεί στα χέρια των οικονομολόγων και τους συναφείς με αυτά θεωρητικούς. Ο Κάρτερ δείχνει ότι η εγκατάλειψη αυτή είναι εντελώς εσφαλμένη. Ο δικός του Κέυνς βρίσκεται πλάι στον Αριστοτέλη, τον Μακιαβέλι και τον Μπερκ. Ο Κάρτερ, παρέχοντας άφθονες αναλύσεις των οικονομικών ισχυρισμών του Κέυνς, φέρνει στο προσκήνιο τους κόσμους που υπόκεινται αυτών των ισχυρισμών, αποκαθιστώντας τους όπως πρέπει – ο φιλοσοφικός κόσμος τού Κέμπριτζ και η Ηθική, η αισθητική του Μπλούμσμπερι και η πολιτική στο Γουάιτχολ. Παρ’ όλο που η τρίτομη βιογραφία που συνέγραψε ο Ρόμπερτ Σκιντέλσκυ παραμένει απαραίτητο σημείο αναφοράς για την πλήρη εξιστόρηση της ζωής και της σκέψης του Κέυνς, ο Κάρτερ ζωντανεύει τη σκέψη αυτή με τρόπο που ταιριάζει καλύτερα στην προσωπικότητα αυτού του ανθρώπου. «Ο ειδήμων οικονομολόγος», γράφει ο Κέυνς, «οφείλει να είναι μαθηματικός, ιστορικός, πολιτικός και φιλόσοφος», και να καταγίνεται με «το εφήμερο και το αιώνιο ταυτόχρονα». Ιδού ο Κέυνς που μας δίνει ο Κάρτερ. Μπέρτραντ Ράσσελ, Τζον Μέιναρντ Κέυνς και Λύττον Στράτσεϊ από τη Λαίδη Όττολιν Μόρρελ 1915. Εθνική Πινακοθήκη Πορτρέτων, Λονδίνο. Σύμφωνα με τον Κάρτερ, ο Κέυνς έχει την ίδια θέση, ως προς τον Άνταμ Σμιθ, που «είχε ο Κοπέρνικος ως προς τον Πτολεμαίο – ένας θεωρητικός στοχαστής που ανέτρεψε την ισχύουσα επιστημονική παράδοση (paradigm)». Εντούτοις, απ’ όλους τους οικονομολόγους που εμφανίστηκαν μετά τον Σμιθ, κανένας τους δεν προσυπέγραψε το όραμα του Σμιθ με την ίδια θέρμη που το έκανε ο Κέυνς. Όπως και ο Σμιθ, έτσι και ο Κέυνς συνελάμβανε τις οικονομικές δράσεις όχι μόνο ως οδό προς τον πλούτο και την αφθονία, αλλά και ως κίνηση προς την ετερότητα. Στον επίλογο της ανάλυσής του της Συνθήκης των Βερσαλλιών, στην οποία εναντιωνόταν επειδή επέβαλε μια πολύ βάναυση, «Καρχηδόνιο ειρήνη» στη Γερμανία, εις βάρος της οικοδόμησης μιας γνήσιας ένωσης της Ευρώπης, ο Κέυνς έκανε μια παράκληση: «Μολονότι επ’ ουδενί δεν υφίσταται η ηθική αλληλεγγύη μεταξύ των φυλών της Ευρώπης, τα μέλη των οποίων είναι σχεδόν όλοι συγγενείς μεταξύ τους, υπάρχει η οικονομική αλληλεγγύη, που δεν μπορεί να παραγνωριστεί». Τούτη η οικονομική αλληλεγγύη θα μπορούσε να ανοίξει τον δρόμο για την ηθική αλληλεγγύη. Όπως και ο Σμιθ, ωστόσο, ο Κέυνς είχε εκπλαγεί από την ευκολία με την οποία οι άνθρωποι παραβλέπουν την οικονομική αλληλεγγύη, από το πόσο λίγη ενσυναίσθηση και εξωστρέφεια υφίστανται στην οικονομία. Οι σκηνές που απαντούν τυπικά στα κεϋνσιανά οικονομικά είναι σκιαγραφήματα αποτυχημένων προσπαθειών σύνδεσης. Ενώ το βιβλίο του Σμιθ, The Wealth of Nations (Ο Πλούτος των Εθνών) ξεκινάει με ιστορίες ανθρώπων που, χάρη στην εργασία, γνωρίζονται και ανακαλύπτουν πόσα κοινά στοιχεία έχουν μεταξύ τους, το βιβλίο του Κέυνς, The General Theory of Employment, Interest and Money (Γενική Θεωρία εργασίας, τοκισμού και χρήματος) του 1936, αρχίζει μες στην ομίχλη της μαζικής ανεργίας. Παρότι ζήτηση και προσφορά βρίσκονται σε ισορροπία, τεράστια κομμάτια του πληθυσμού έχουν βγει στην ανεργία, όχι τυχαία αλλά εξαιτίας της ίδιας της δομής του συστήματος. Προτού θίξει το κυρίως θέμα του, ο Κέυνς επισημαίνει ένα πρόβλημα που είναι εμπειρικό –η Βρετανία, μεταξύ άλλων χωρών, είχε μόλις βιώσει μία από τις χειρότερες κρίσεις ανεργίας των τελευταίων δεκαετιών– και θεωρητικό ταυτόχρονα. Ο συνδυασμός της συστημικής ανεργίας με την ισορροπία ζήτησης και προσφοράς, θα ήταν αδιανόητος για τον Σμιθ, ο οποίος πίστευε πως ο εργαζόμενος «στηρίζει ολόκληρο τον σκελετό της κοινωνίας» και «φέρει στους ώμους του ολόκληρη την ανθρωπότητα».[2] Δεν ήταν δυνατόν να υπάρξει μια κατάλληλα λειτουργική οικονομία, αν δεν μπορούσαν οι πάντες να έχουν (ή να βρίσκονται στην πορεία να αποκτήσουν) τα μέσα για να συντηρήσουν την οικογένειά τους και τους ίδιους. Γι’ αυτόν τον λόγο, ο Σμιθ μπορούσε να δηλώσει με τέτοια σιγουριά ότι η ευζωία του φτηνότερου εργάτη συνιστά το μέτρο της ηθικής αξίας μιας οικονομίας. Εντούτοις, στον κόσμο του Κέυνς, η οικονομία ισορροπούσε, τη στιγμή που ένα μεγάλο στρώμα των εργαζομένων ήταν άνεργοι, όχι επειδή είχαν αντικατασταθεί από μηχανές ή επειδή αρνούνταν να δουλέψουν, αλλά επειδή η ισορροπία μπορούσε να επιτευχθεί χωρίς αυτούς. Αυτή η διαπίστωση αποτελούσε, έγραψε αργότερα ο βραβευμένος με Νόμπελ, Πωλ Σάμιουελσον, «την πιο σοκαριστική άποψη απ’ όσες συναντά κανείς στην Γενική Θεωρία». Οι προηγούμενοι οικονομολόγοι είχαν υποθέσει ότι ο Νόμος του Σαι (ή Νόμος των Αγορών) ήταν αληθής, ένας «νόμος» ο οποίος, σύμφωνα με τη διατύπωση του Κέυνς, ισχυριζόταν ότι «η προσφορά δημιουργεί την ίδια της τη ζήτηση». Κάθε φορά που παράγονται αγαθά ή παρέχονται υπηρεσίες, γίνονται πληρωμές στους εργαζόμενους, στους ιδιοκτήτες, στους πιστωτές και στους επιχειρηματίες, οι οποίοι παρέχουν το απαιτούμενο έργο, την απαραίτητη γη και πίστωση, τα υλικά, και ούτω καθεξής. Τα εισοδήματα αυτά, προερχόμενα από τη συνεισφορά των ατόμων στην παραγωγή αγαθών και την προσφορά υπηρεσιών, δημιουργούν επαρκή ζήτηση σε τέτοιο βαθμό ώστε να είναι βέβαιο πως τα εν λόγω αγαθά κι αυτές οι υπηρεσίες θα βρουν αγοραστές. Όσο μεγαλύτερη η προσφορά ή η παραγωγή, τόσο μεγαλύτερα και το εισόδημα ή η ζήτηση. Κατά συνέπεια, η οικονομία τείνει πάντοτε στην πλήρη απουσία της ανεργίας. Τι συμβαίνει, όμως, αν δεν ακολουθήσει αυτή την πορεία; Τότε, οι εργαζόμενοι αντί να ξοδέψουν όλο τους τον μισθό σε αγαθά και υπηρεσίες, μπορεί να κρατήσουν ένα μέρος του στην άκρη. Οι επιχειρηματίες και οι πιστωτές, αντί να τροφοδοτήσουν με τα κέρδη τους την επέκταση της παραγωγής και να επενδύσουν σε νέες τεχνολογίες, μπορεί να κρατήσουν τα κέρδη αυτά για τους ίδιους. Η μαζική αποχή θα επιφέρει στην οικονομία την πτώση της παραγωγής τόσο χαμηλά, ώστε η κοινωνία δεν θα μπορεί να παράσχει δουλειές σε όλους· οι απώλειες και οι ποσότητες αδρανών πρώτων υλών θα είναι καταστροφικές και δεν θα λυπηθούν κανέναν. Η κατανόηση του προβλήματος αυτού, της «ενεργού ζήτησης» –το γεγονός, δηλαδή, ότι η ζήτηση μπορεί να εξισωθεί με την προσφορά στα ίδια, χαμηλά και επικίνδυνα, επίπεδα δραστηριότητας– αποτελεί, για τον Κέυνς, «την αφετηρία της συστηματικής οικονομικής σκέψης». Ως επί το πλείστον, τα κεϋνσιανά οικονομικά, είναι, όπως συμβαίνει και στα οικονομικά του Σμιθ, μια αδιάκοπη άσκηση ενστάλαξης, ενίσχυσης και καλλιέργειας της ενσυναίσθησης· η απόπειρα, δηλαδή, να δημιουργηθεί επί χάρτου η αλληλεγγύη που απέτυχε να υλοποιηθεί στην πράξη. Αλλά, ενώ στη σκέψη του Σμιθ ήταν δυνατόν να ανιχνευθούν μορφές δράσης με βάση το ατομικό συμφέρον και την επιδίωξη του κέρδους, δράσεις οι οποίες θα κατεύθυναν, προοδευτικά, τον εαυτό προς το έτερο, στην περίπτωση του Κέυνς δεν μπορούσε να θεωρηθεί ένας τέτοιος αναπροσανατολισμός ως δεδομένος. Ο Κέυνς έγραφε πως υπό «νεωτερικές συνθήκες», ο ατομισμός της οικονομίας, όπως την οραματιζόταν ο Σμιθ, ήταν στην καλύτερη των περιπτώσεων πλέον μη εφαρμόσιμος, ενώ στη χειρότερη μια «θανατηφόρα ασθένεια». Το μονοπάτι που επιλέγω να πάρω εγώ, και το οποίο καρποφορεί όταν το παίρνω μόνο εγώ, μπορεί να αποβεί ζημιογόνο για μένα αν το πάρουν επίσης κι οι άλλοι. Η πορεία της νεωτερικής οικονομίας βρίθει τέτοιων παραδειγμάτων, αλλά η γνώση της κοινωνικής διάστασης που έχει η οικονομική δραστηριότητα –το ότι δεν επιλέγουμε μοναχοί μας, το ότι οι πράξεις μας έχουν αντίκτυπο στους άλλους– δεν έχει ακόμη επίδραση στις αποφάσεις μας στην αγορά. Το έργο του οικονομολόγου συνίσταται στη δημιουργία της κοινωνικής γνώσης του άλλου ανθρώπου, γνώση την οποία ο Σμιθ ήλπιζε πως θα προκύψει από την ιδιοτελή πράξη της επιδίωξης κέρδους. Ο Κέυνς, με το βιβλίο του Οι οικονομικές επιπτώσεις της Συνθήκης των Βερσαλλιών, έκανε την πρώτη του απόπειρα να φέρει εις πέρας αυτό το έργο: χρησιμοποίησε τα οικονομικά για να δείξει πώς το χρέος σπέρνει τη διχόνοια και γεννάει τη σύγκρουση, ενώ η παραγραφή των χρεών ενισχύει την κοινωνική διασύνδεση και την ομόνοια. Στις Βερσαλλίες, οι Σύμμαχοι επέβαλλαν στη Γερμανία βαριές αποζημιώσεις ως τιμωρία για τις ενέργειές της στον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο. Κατεστραμμένη από τον πόλεμο, η Γερμανία δεν διέθετε τα οικονομικά αποθέματα που χρειαζόταν για να πληρώσει τις αποζημιώσεις. Ο μόνος τρόπος για να συγκεντρώσει τα αποθέματα αυτά ήταν μέσω του εμπορίου – εξάγοντας περισσότερα απ’ όσα εισήγαγε. Αλλά η Γερμανία ήταν καθαρός εισαγωγέας, βασιζόμενη στις εισαγωγές για να καλύψει τις ανάγκες σε τρόφιμα και στις πρώτες ύλες που χρειαζόταν για τη βιομηχανία της. Για να γίνει καθαρός εξαγωγέας, θα έπρεπε να μειώσει την κατανάλωσή της στο ελάχιστο και να περιορίσει τις εισαγωγές ακριβώς εκείνων των υλικών που της χρειάζονταν για να παράγει τα αγαθά προς εξαγωγή. Στην περίπτωση της Βρετανίας, ακόμη κι αν ήταν δυνατόν να της επιβληθεί η άνευ όρων παράδοση του συνολικού της πλεονάσματος, ενώ η ίδια θα λιμοκτονεί –ένα καθεστώς ειλωτείας και απόληψης, παρατηρεί ο Κέυνς χωρίς ίχνος ειρωνείας, στο οποίο η «λευκή φυλή» δεν ήταν συνηθισμένη– η χώρα θα ζημιωνόταν από ένα τέτοιο καθεστώς, αφού η οικονομία της βασιζόταν στην αυτοτελή παραγωγή αγαθών και την εξαγωγή τους σε άλλες χώρες, της Γερμανίας συμπεριλαμβανομένης. Τι θα συνέβαινε στο βρετανικό εμπόριο αν η Γερμανία μεταμορφωνόταν σε καθαρό εξαγωγέα των ίδιων αυτών αγαθών; Ο Κέυνς πίστευε ότι ο τρόπος που οι Σύμμαχοι αντιλαμβάνονταν τις αποζημιώσεις αποκάλυπτε την ανικανότητά τους να συλλάβουν ικανοποιητικά την κοινωνική διάσταση του χρέους, ένα σφάλμα το οποίο μονάχα ο οικονομολόγος θα μπορούσε να διορθώσει. Ανέλυαν τις αποζημιώσεις «ως ένα πρόβλημα από την οπτική της θεολογίας, της πολιτικής … από κάθε οπτική γωνία εκτός από εκείνη που αφορούσε το οικονομικό μέλλον των κρατών, τη μοίρα των οποίων κρατούσαν στα χέρια τους». Κοιτώντας το χρέος υπό το πρίσμα της ενοχής και της ευθύνης, οι πολιτικοί και οι θεολόγοι απομονώνουν τον οφειλέτη σε ένα κελί όπου δέχεται μόνο κριτική και τιμωρία, αφαιρώντας του την δυνατότητα να επιδράσει στην κοινωνία η οποία επιδρά πάνω του. Ο οικονομολόγος μάς βοηθάει να δούμε ότι οι οφειλέτες δεν μπορούν να αποκλειστούν από την υπόλοιπη κοινωνία. Η οφειλή είναι αδελφή της πίστωσης, διευκολύνει το εμπόριο και τις συναλλαγές, είναι «το έσχατο θεμέλιο του καπιταλισμού». Οτιδήποτε πάθουν οι οφειλέτες θα επανέλθει και θα στοιχειώσει όλους τους άλλους. «Δεν θα είμαστε ποτέ σε θέση να κινηθούμε ξανά, παρά μόνο αν καταφέρουμε να πετάξουμε από πάνω μας ετούτες τις χάρτινες αλυσίδες», γράφει ο Κέυνς. Ο μόνος τρόπος για να πάρει μπρος η οικονομία, για να την κάνουμε να κινηθεί, είναι να ρίξουμε μέσα σε «μια γενική πυρά» τις αλυσίδες αυτές και να παραγράψουμε όλα τα χρέη. Στην πολιτική, έγραφε ο Βάλτερ Μπένγιαμιν, «κρίσιμο δεν είναι το κατ’ ιδίαν σκέπτεσθαι, αλλά … η τέχνη του σκέπτεσθαι μέσα στο κεφάλι των άλλων ανθρώπων». Η δύναμη των οικονομικών του Κέυνς έγκειται στην ανάθεση της τέχνης αυτής, του δημόσιου σκέπτεσθαι, όχι στον πολιτικό ή στον πολίτη, αλλά στον οικονομολόγο και τους συνήθεις οικονομικούς παράγοντες. Αυτό εντεινόταν σταδιακά στο έργο του Κέυνς κατά τη διάρκεια των δεκαετιών του 1920 και του 1930, με αποκορύφωμα τα μεγαλειώδη καταληκτικά χωρία στην Γενική Θεωρία, όπου καταγίνεται με τη σχέση μεταξύ της αποταμίευσης και της δαπάνης, της επένδυσης και της επιχειρηματικότητας. Μέρος της οικονομολογικής παράδοσης είναι η θεώρηση της απόφασης του ατόμου να αποταμιεύει, ως συνθήκης υπό την οποία το κεφάλαιο αυξάνεται και η οικονομία διευρύνεται. «Η φιλαργυρία, αυξάνοντας τους πόρους που προορίζονται για την συντήρηση των παραγωγικών χεριών, τείνει να αυξάνει τον αριθμό αυτών των χεριών», έγραφε ο Σμιθ. «Θέτει σε κίνηση ένα επιπρόσθετο μερίδιο εργασίας, πράγμα το οποίο προσδίδει επιπρόσθετη αξία στην ετήσια παραγωγή» της εγχώριας οικονομίας. Η αποταμίευση είναι μια μορφή επένδυσης, όχι μόνο προς όφελος του ατόμου αλλά και της κοινωνίας. Ο Κέυνς εφιστά την προσοχή στο ότι ο ισχυρισμός αυτός αποτελεί μια μονόπλευρη θεώρηση του ζητήματος, τουτέστιν την οπτική γωνία τού κατ’ ιδίαν αποταμιευτή. Είναι αλήθεια ότι το άτομο που περιορίζει την κατανάλωσή του για μια πενταετία, προκειμένου να βάλει χρήματα στην άκρη για την ανακαίνιση του σπιτιού του, επενδύει στο μέλλον του. Είναι επίσης αλήθεια ότι ο περιορισμός της κατανάλωσης θα έχει αρνητικό αντίκτυπο στα εισοδήματα των άλλων ανθρώπων στα ενδιάμεσα χρόνια. Σκεφτείτε τα εστιατόρια στα οποία δεν θα συχνάζει, τα βιβλία που δεν θα αγοράσει, και ούτω καθεξής. Τούτη η μείωση στα εισοδήματα των εστιατόρων και των βιβλιοπωλών θα έχει αρνητικό αντίκτυπο στα έξοδά τους και τις οικονομίες τους και περαιτέρω στα έξοδα και τις οικονομίες των άλλων. Οι οικονομίες ενός ατόμου, αν συσσωρευτούν, μπορούν να οδηγήσουν στη μείωση του κοινωνικού πλούτου: Ας υποθέσουμε ότι παύουμε να ξοδεύουμε τα έσοδά μας, και ότι τα αποταμιεύουμε όπως είναι. Τότε, λοιπόν, ιδού – οι πάντες θα ήταν άνεργοι. Και προτού περάσει πολύς καιρός, ούτε εμείς θα έχουμε πλέον έσοδα για ξόδεμα. Κανείς δεν θα ήταν ούτε σεντς πλουσιότερος, και η κατάληξη θα ήταν όλοι να πεθάνουμε από την πείνα. Η ικανότητα θεώρησης ενός ζητήματος και από τις δύο του πλευρές δεν είναι κτήμα μονάχα του οικονομολόγου ή του νομοθέτη. Ο Κέυνς επιθυμούσε η ικανότητα αυτή να αναπτυχθεί και στον νου του ατόμου. Πηγαίνετε να ψωνίσετε, είπε στις «πατριώτισσες νοικοκυρές» της Βρετανίας το 1931, «και χαρείτε παραπάνω, γιατί μειώνετε την ανεργία, αυξάνοντας τον πλούτο της χώρας» και «φέρνετε ελπίδες και ευκαιρίες στο Λάνκασιρ, το Γιόρκσαϊρ και το Μπέλφαστ». Ο Κέυνς, εκτός από το να ανησυχεί για την υποχώρηση του εαυτού από την κοινωνική σκηνή και την αποτυχία του να συνδεθεί με τον άλλο, κατατρυχόταν και από το Σμιθιανό πρόβλημα της εντυπωσιοκρατίας (lookism): το πώς συνδεόμαστε καθ’ υπερβολήν με τους άλλους, αναθέτοντας σε εκείνους, σαν να είναι εξωτερικοί συνεργάτες μας, να κρίνουν για μας. Αυτό το βλέπουμε ξεκάθαρα στο χρηματιστήριο, το οποίο, για τον Κέυνς, αποτελούσε μια από τις σπουδαιότερες, πλέον, κινητήριες δυνάμεις των επενδύσεων και της οικονομίας. Προτού υπάρξουν χρηματιστήρια, ένας επιχειρηματίας και η οικογένειά του ή οι φίλοι του συγκέντρωναν τα χρήματά τους και τα επένδυαν μακροπρόθεσμα σε μια επιχείρηση. Μολονότι ήταν αβέβαιοι για τον χρόνο απόδοσης της επένδυσής τους, ανέμεναν απλώς τις απολαβές κάποια στιγμή στο μέλλον. Η δημιουργία των χρηματιστηρίων στα τέλη του δέκατου ένατου αιώνα και στις αρχές του εικοστού, ξεχώρισε τους ιδιοκτήτες από τους διαχειριστές, και οι επενδυτές απελευθερώθηκαν από τις δεσμεύσεις μιας ατομικής εταιρείας ή της οικογενειακής επιχείρησης. Οι αποφάσεις τους καθορίζονταν όλο και περισσότερο από το «φετίχ της ρευστότητας»: την προτίμησή τους για επενδυτικά αγαθά που μπορεί κανείς να τα επιλέξει και να τα ξεφορτωθεί μετά γρήγορα. Δεν τους ενδιέφερε αν ένας μετοχικός τίτλος ανήκει σε μιαν επιχείρηση που θα αποδώσει κέρδη τις επόμενες δεκαετίες· θέλουν να ξέρουν ποια θα είναι η αξία της μετοχής στην αγορά λίγους μήνες ή λίγες μέρες μετά. Αφοσιώνονται πλήρως στην προσπάθεια να αποκωδικοποιήσουν τις νύξεις των άλλων για το αν πρέπει να προχωρήσουν σε πώληση ή αγορά. Το αποτέλεσμα είναι ένας διεστραμμένος, ούτως ειπείν, διαγωνισμός ομορφιάς, στον οποίο ουδείς επιλέγει τον αγαπημένο του διαγωνιζόμενο αλλά εκείνον που πιστεύει ότι θα τον επιλέξουν οι άλλοι. Αντί για την ισορροπία μεταξύ εαυτού και ετερότητας, που συνιστά την κοινωνία των αναγκών όπως τη συνέλαβε ο Σμιθ, γράφει ο Κέυνς, έχουμε φτάσει στο τρίτο επίπεδο, όπου ο νους μας αφοσιώνεται στην απόπειρα να συλλάβει εκ των προτέρων τι αναμένει η κοινή γνώμη ότι θα αποτελέσει κοινή γνώμη στο μέλλον. Και υπάρχουν και ορισμένοι, θεωρώ, που ασκούνται στο τέταρτο επίπεδο, το πέμπτο και σε ακόμα υψηλότερα επίπεδα. Από υπολογισμό σε υπολογισμό, από επίπεδο σε επίπεδο, μεγαλώνει η απόσταση από τον εαυτό μας. Δεν είναι τυχαίο το γεγονός ότι ο Κέυνς κατέληξε στην εικόνα του διαγωνισμού ομορφιάς, προκειμένου να εξεικονίσει τη μοίρα τού εαυτού στην αγορά. Η ανησυχία του Σμιθ, υπό την επίδραση του Ρουσσώ, ήταν ότι η αγορά θα αναπαρήγαγε τον κόσμο αυτό. Ο Ρουσσώ πίστευε ότι μια αποφασιστική στροφή στην ανθρώπινη ανάπτυξη έλαβε χώρα όταν συγκεντρωθήκαμε μπροστά στις καλύβες και κάτω από τα δέντρα, για να δράσουμε δημοσίως ο ένας μπροστά στα μάτια του άλλου. Πριν απ’ αυτό, ο καθένας μας ήταν περιορισμένος στη μικρή κοινωνία της οικογένειας, φροντίζοντας τις δικές του ανάγκες (πράγμα που δεν διαφέρει πολύ από την ιδέα του Κέυνς για τον επενδυτή ως δεσμευμένο σε μιαν οικογενειακή επιχείρηση, πριν την έλευση του χρηματιστηρίου). Αλλά όταν αρχίσαμε να δρούμε ο ένας μπροστά στα μάτια του άλλου, «ο καθένας άρχισε να κοιτάει όλους τους άλλους». Ένας καινούργιος εαυτός γεννήθηκε, ο εαυτός που ζει «έξω από τον ίδιο». Καθώς μεριμνούσαμε ολοένα και περισσότερο για τη γνώμη μας για τους άλλους και τη γνώμη των άλλων για εμάς –ό,τι ο Ρουσσώ ονόμασε το τίμημα της εκτίμησης– αυτός ο νέος μας εαυτός σύχναζε στις αυλές των παλαιών καθεστώτων ή στους πάγκους των αγορών που μόλις είχαν εμφανιστεί. Αν η αποτυχία σύνδεσης ήταν η μία παθολογία της αγοράς, η άλλη ήταν η αποτυχία της αποσύνδεσης. Το ζήτημα που απασχολούσε τον Κέυνς ήταν: Πώς και γιατί προκαλεί η οικονομία τούτες τις δίδυμες παθολογίες; Η απάντηση, όπως ο ίδιος κατέληξε να τη δώσει, έγκειται σε δύο στοιχεία της οικονομικής δραστηριότητας, τα οποία οι προηγούμενοι οικονομολόγοι είχαν παραβλέψει ή τα οποία είχαν εκλάβει ως καλοήθη: το χρήμα και ο χρόνος.[3] Οι θεωρητικοί των οικονομικών συχνά ξεκινούν με το παζάρεμα ως την αρχετυπική οικονομική δραστηριότητα και με βάση αυτήν κλιμακώνουν το όραμά τους για την οικονομία. Ο Κέυνς θεωρούσε ότι ένα τέτοιο ξεκίνημα χρωματίζει το τέρμα στο οποίο θα καταλήξουν. Το παζάρεμα διακρίνεται για τη φυσική και χρονική του αμεσότητα: δύο άτομα που είναι παρόντα το ένα για το άλλο, ανταλλάσσουν υλικά αντικείμενα με σκοπό την άμεση χρήση. Ακόμη κι αν εισάγουμε το χρήμα σ’ αυτή την ανταλλαγή, η αμεσότητα παραμένει. Στις περιπτώσεις αυτές, το χρήμα είναι μονάχα ένα «μεταβατικό και ουδέτερο» μέσο, ένας «απλός συνδετικός κρίκος μεταξύ του υφάσματος και του σίτου». Η «συναλλαγή κατ’ ουσίαν» λαμβάνει χώρα «μεταξύ υπαρκτών πραγμάτων». Μια τέτοια οικονομία αποτελεί μια «οικονομία πραγματικής ανταλλαγής». Σε μια νεωτερική ή «εγχρήματη οικονομία», απεναντίας, το χρήμα παύει «να επιδρά με μεταβατικό και ουδέτερο τρόπο». Μετατρέπεται σε «έναν από τους παράγοντες που επιδρούν» στη συναλλαγή, διαμορφώνοντας τα κίνητρα και επηρεάζοντας τις αποφάσεις. Σύμφωνα με τον Κέυνς, αυτό ακριβώς διέφυγε της προσοχής των προηγούμενων οικονομολόγων. Αυτό που μετατρέπει το χρήμα από ουδέτερο εργαλείο σε ενεργό δύναμη είναι ο χρόνος. «Σε έναν κόσμο όπου τα οικονομικά αγαθά καταναλώνονται απαραίτητα μέσα σε ένα μικρό χρονικό διάστημα μετά την παραγωγή τους», η επίδραση του χρήματος είναι μικρή. Ακόμη κι αν η τιμή του παρουσιάζει διακυμάνσεις –ένα γνώρισμα της οικονομικής ζωής το οποίο οι οικονομολόγοι πριν από τον Κέυνς ασφαλώς γνώριζαν– η χρονική απόσταση ανάμεσα στη στιγμή της αγοράς μέχρι τη στιγμή της χρήσης δεν είναι τόσο μεγάλη ώστε να επιδράσει στην απόφασή μας να δράσουμε τώρα και όχι αργότερα. Αλλά «ο κύριος σκοπός της συγκέντρωσης πλούτου», που κινητοποιεί τη νεωτερική οικονομία, «είναι να προκληθούν αποτελέσματα, ή να ανιχνευθούν τα δυνατά αποτελέσματα, σε μια συγκριτικά μακρινή ημερομηνία και ενίοτε σε μια απροσδιόριστη μελλοντική ημερομηνία». Ο Τζον Μέιναρντ Κέυνς, 1ος Βαρόνος Κέυνς του Τίλτον και η Λύντια Λοπόκοβα φωτογραφημένοι από τον Γουόλτερ Μπένινγκτον, δεκαετία του 1920. Εθνική Πινακοθήκη Πορτρέτων, Λονδίνο. Με αυτή την αύξηση της χρονικής απόστασης και την εισαγωγή τού πολύ μακρινού μέλλοντος ως παράγοντα στους υπολογισμούς μας, η μέριμνα για το χρήμα υποχρεωτικά γίνεται πολύ μεγαλύτερη. Μια εγχρήματη οικονομία δεν είναι απλώς μια οικονομία στην οποία το χρήμα αποτελεί παράγοντα στη συναλλαγή. Είναι μια οικονομία «στην οποία οι μεταβολές των απόψεων αναφορικά με το μέλλον είναι σε θέση να επιδράσουν», μέσω του χρήματος, στη συνολική απόδοση της οικονομίας. Επειδή υπάρχει μεγάλη αβεβαιότητα για το τι θα φέρει το μέλλον, προσφεύγουμε σε μια σύμβαση, έναν κοινωνικά αποδεκτό τρόπο σκέψης για το μέλλον, ο οποίος «σώζει τα προσχήματα και μας επιτρέπει να σταθούμε ως άνθρωποι που σκέπτονται ορθολογικά και με κατανόηση της οικονομίας». Μία από αυτές τις συμβάσεις είναι ότι η γνώμη μας για το παρόν αποτελεί χρήσιμο οδηγό για το μέλλον. Μια άλλη σύμβαση είναι ότι οι τιμές στο παρόν εμπεριέχουν αξιόπιστες πληροφορίες για το μέλλον, ή τουλάχιστον για το πώς οι άνθρωποι φαντάζονται το μέλλον. Δεν έχουμε καμία ορθολογική βάση για τις πεποιθήσεις αυτές. Καμία βεβαιότητα για το μέλλον δεν μπορεί να αντληθεί από το παρόν. Οι συμβάσεις αυτές, όμως, έχουν την αποδοχή των γύρω μας, και η ρύθμιση της συμπεριφοράς μας ανάλογα με την γνώμη τους συνιστά μία επιπλέον σύμβαση. Με άλλα λόγια, δεν είναι μονάχα το χρηματιστήριο εκείνο που μας μεταμορφώνει σε έναν εαυτό που συμμετέχει στον διαγωνισμό ομορφιάς, αναθέτοντας στους άλλους την κρίση και τη γνώμη. Σε μια εγχρήματη οικονομία, πολλές οικονομικές αποφάσεις μάς πιέζουν να παραχωρήσουμε τις προσωπικές μας κρίσεις στους άλλους, επιτρέποντάς τους να κρίνουν εκ μέρους μας. Σε ορισμένες στιγμές, ειδικά σε περιόδους κρίσης ή αλλαγής, φανερώνεται η αβεβαιότητα για το μέλλον και η τρωτότητα των εν λόγω συμβάσεων έρχεται στο φως. Ο έως τώρα γαλήνιος μετεωρισμός της κρίσης μας δίνει τη θέση του σε έναν θορυβώδη χείμαρρο άγχους και αγωνίας. Τότε συμβαίνει κάτι παράξενο με το χρήμα. Σταματούμε να το χρησιμοποιούμε ως μέσο συναλλαγής στο παρόν. Γραπωνόμαστε απ’ αυτό ως ένα «απόθεμα πλούτου» που συσσωρεύτηκε στο παρελθόν και το οποίο θα μας προστατεύσει από το μέλλον. Το χρήμα τώρα φαίνεται κάτι αντικειμενικό, βέβαιο και ασφαλές, εκείνη η μία μορφή του πλούτου την οποία δεν θα διαβρώσει ούτε θα εξαφανίσει ο χρόνος. Έτσι γραπωμένοι από αυτό, «ησυχάζουμε και γαληνεύουμε». Αυτό αληθεύει, ανεξαρτήτως της μορφής με την οποία εμφανίζεται το χρήμα: χρυσός, ασήμι, έντυπα ή ηλεκτρονικά τραπεζικά αρχεία. Ούτε μπορεί το πρόβλημα του χρήματος να λυθεί καταστρέφοντας αυτές τις μορφές: «Όσο υπάρχει και το παραμικρό επενδυτικό αγαθό, το αγαθό αυτό είναι σε θέση να φέρει χρηματικές ιδιότητες και, επομένως, να δώσει λαβή για να προκύψουν τα χαρακτηριστικά προβλήματα μιας εγχρήματης οικονομίας». Αντί να ανοίξει ένα κανάλι για να διευκολυνθεί η ροή του εμπορίου, αντί να χρησιμεύσει ως μέσο κινητοποίησης, το χρήμα γίνεται αιτία αδράνειας και στάσης. Παράγει την αποχή εκείνη που ο Κέυνς θεωρούσε μάστιγα της εποχής του. Η παραπάνω ανάλυση της φαρμακερής συνέργειας χρήματος και χρόνου είναι, το δίχως άλλο, το επιχείρημα του Κέυνς με την μεγαλύτερη επιρροή και αναγνωρισιμότητα. Αλλά κάνει και έναν δεύτερο, ριζοσπαστικότερο ισχυρισμό για τον χρόνο και το χρήμα, ισχυρισμός ο οποίος αποτελεί απόηχο μιας καχυποψίας που ανάγεται σε αρχαίους χρόνους, ξεκινώντας από τον Αριστοτέλη και φτάνοντας μέχρι και τον Μαρξ: πρόκειται για την υποχρέωση που αναλαμβάνει όποιος συμμετέχει στην οιαδήποτε οικονομική δραστηριότητα, να σκεφτεί αφηρημένα. Ο Κέυνς πιστεύει ότι όταν φανταζόμαστε το μέλλον, υπάρχει κάποιο στοιχείο, πέρα από την αβεβαιότητα ή το άγχος που μας προκαλεί, το οποίο μας καθιστά ευάλωτους στην έλξη που ασκεί το χρήμα. Οι οικονομικές αποφάσεις συχνά ενέχουν μια θυσία που πρέπει να γίνει στο παρόν –να κοπιάσουμε παρ’ όλο που δεν το επιθυμούμε, να δώσουμε από τον χρόνο μας ή από την περιουσία μας– για να κερδίσουμε κάτι στο μέλλον. Μονάχα όταν προσδιορίσουμε τι μας συμφέρει περισσότερο, το κέρδος ή η θυσία, μπορούμε να αποφανθούμε κατά πόσο θα προχωρήσουμε ή όχι στην επιλογή. Αλλά όταν το χρήμα είναι το μέτρο με το οποίο προσδιορίζουμε αν αυτό που χάνουμε υπερβαίνει αυτό που κερδίζουμε, τότε τα «απτά αγαθά», που πρόκειται να κερδηθούν ή να χαθούν, συσκοτίζονται εξαιτίας του. Απλά μας λείπει η «ζωηρότητα της φαντασίας» για να αντισταθούμε στον τρόπο σκέψης βάσει των «χρηματικών αξιών» εν αντιθέσει προς τις «πραγματικές αξίες». Ούτε έχουμε τη φαντασιακή δύναμη για να μεταφράσουμε, τρόπον τινά, τις χρηματικές αξίες ξανά σε πραγματικές αξίες. «Το αφηρημένο χρήμα υπερτερεί» καθενός βήματος στον θεωρητικό λογισμό μας. Πιάνουμε τον εαυτό μας να «παίρνει όλη την ώρα αποφάσεις μη ρεαλιστικές», χωρίς να είμαστε σε θέση να κρατήσουμε στον νου μας τους στόχους μας και τη σχέση ανάμεσα στα αγαθά και τους σκοπούς, κι άρα χωρίς να μπορούμε να κρίνουμε αν η θυσία αξίζει τον κόπο ή όχι. Επομένως, ο λόγος που το χρήμα δεν είναι ένα ουδέτερο εργαλείο συναλλαγών, δεν έγκειται απλώς στο ότι μας προφυλάσσει από την αμφιβολία, ούτε στο ότι μας ανακουφίζει από το άγχος, ούτε στο ότι ζούμε σε μια οικονομία ξαφνικών ανόδων και καταρρεύσεων. Οφείλεται στο ότι το χρήμα γίνεται περισσότερο πραγματικό από τα απτά αγαθά που παραχωρούμε ή αναζητούμε. Λησμονώντας ότι το χρήμα είναι «ένα μέσο για τις χαρές και τις αλήθειες της ζωής», όχι αυτοσκοπός, εγκαταλείπουμε την πραγματικότητα που βιώνουμε στο παρόν για μυθοπλασίες που ανήκουν στο μέλλον. Το άτομο που συλλογίζεται με όρους χρήματος δεν αγαπάει τη γάτα του, αλλά τα γατάκια που αυτή θα γεννήσει· ούτε, για να είμαστε ειλικρινείς, τα γατάκια, αλλά μόνο τα γατάκια που θα γεννηθούν από τα γατάκια, και ούτω καθεξής επ’ άπειρον μέχρι το τέλος της γενιάς των γατιών. Γι’ αυτόν, η μαρμελάδα δεν είναι μαρμελάδα, παρεκτός αν είναι μαρμελάδα αύριο και ποτέ μαρμελάδα σήμερα. Έτσι, μετατοπίζοντας τη μαρμελάδα του πάντοτε στο μέλλον, επιδιώκει να εξασφαλίσει ότι η πράξη, στην οποία προέβη όταν την έβρασε, θα μείνει για πάντα αθάνατη. Η επικινδυνότητα του χρήματος δεν βρίσκεται στην αφηρημένη φύση του, αλλά στο γεγονός ότι οι αφαιρέσεις που προκύπτουν εξαιτίας του, εν προκειμένω, είμαστε εμείς. Μας αποσπά από το εδώ και το τώρα και μας ρίχνει μέσα σ’ εκείνη την «επίπλαστη και απατηλή κατάσταση αθανασίας» σε κάποιο επέκεινα. Ένα από τα διδάγματα του Χιουμ ήταν ότι το χρήμα είναι κάτι παραπάνω από μέσο διευκόλυνσης των συναλλαγών· είναι ο μετατροπέας της κοινωνικής ζωής. Χωρίς χρήμα, τα αγαθά που παράγουμε μένουν στο σπίτι προς κατανάλωσιν ή ταξιδεύουν μόνο μέχρι την τοπική αγορά. Χωρίς χρήμα, εγκλωβιζόμαστε στην επαρχιακή νοοτροπία. Όταν το χρήμα γίνει μέσο για συναλλαγές, τα αγαθά μπορούν να ταξιδέψουν παραπέρα, να φτάσουν σε μακρινές αγορές και να επηρεάσουν τα ήθη και τα έθιμα των αγορών αυτών. Απεκδυόμαστε τον επαρχιωτισμό, διανοιγόμαστε στον ξένο άνθρωπο και μεταμορφωνόμαστε σε κάτι που μας είναι λιγότερο γνώριμο αλλά με πολύ ευρύτερους ορίζοντες. Το χρήμα φέρει και μεταδίδει κοσμοπολιτισμό. Ο Κέυνς, από την άλλη, πίστευε ότι «η σπουδαιότητα του χρήματος πηγάζει, κατ’ ουσίαν, από το ότι συνδέει το παρόν με το μέλλον». Κρυμμένος πίσω από «το πέπλο του χρήματος», βρίσκεται ο μοναδικός εαυτός με τον οποίο μπορούμε να συνδεθούμε, δηλαδή ένας αφηρημένος μέλλοντας εαυτός. Έχουμε επενδύσει σε τέτοιο βαθμό στη σύνδεση μεταξύ των εαυτών που έχουμε στο παρόν και αυτών που θα αποκτήσουμε στο μέλλον, ώστε δεν μπορούμε να βάλουμε τέλος στον έλεγχο που ασκεί πάνω μας· δεν μπορούμε να συνδεθούμε με τους άλλους ανθρώπους. Όχι μόνο το χρήμα αποτυγχάνει να εκπληρώσει τον κοσμοπολίτικο στόχο που του είχε αναθέσει ο Χιουμ· μας εμποδίζει να ζήσουμε στ’ αλήθεια τον κόσμο, να βιώσουμε τα πράγματα με τους τρόπους που οι άλλοι οικονομολόγοι πίστευαν ότι θα ευνοούσε η οικονομία. Γι’ αυτόν τον λόγο, ο Κέυνς θέτει στο κέντρο της κριτικής του το χρήμα, αντί την ατομική ιδιοκτησία ή τη μισθωτή εργασία (προς δυσαρέσκεια της Αριστεράς). Δεν «μας κάνει καλό να αντιλαμβανόμαστε τις συνέπειες όλων των ενεργειών μας με όρους χρήματος», γράφει. «Ο νους μας οφείλει να βρίσκεται συχνότερα στην κατάσταση εκείνη όπου, σαν να λέμε, δεν υπολογίζει διόλου το οικονομικό κόστος». Το χρήμα, και όχι εκείνα τα άλλα στοιχεία της οικονομίας, είναι ο λόγος που απειλούνται οι σύνδεσμοι εαυτού και κόσμου με εξαφάνιση. Αν πρόκειται οι σύνδεσμοι αυτοί να αποκατασταθούν, το πρόβλημα που θέτει το χρήμα πρέπει να αντιμετωπιστεί καταπρόσωπο. Οι δηλώσεις αυτές, για τον Κέυνς, δεν είναι ούτε θεωρίες ούτε εικασίες. Είναι μια εμπειρική περιγραφή του τρόπου που παίρνουμε αποφάσεις στον καπιταλισμό, όχι μόνο στην αγορά αλλά και στη δημόσια πλατεία, όχι μόνο ως άτομα ή οικογένειες αλλά και ως κοινωνίες και κράτη. Ο Κέυνς ισχυριζόταν ότι ένα «βλακώδες ιδίωμα» κόστους και οφέλους, αντιληπτό υπό τους αυστηρότερους χρηματοοικονομικούς όρους, είχε μολύνει την πολιτική γλώσσα και τη δημόσια διαβούλευση. Οποτεδήποτε οι πολιτικοί δεν απέρριπταν ένα απαραίτητο μεν, πολυέξοδο δε, κοινωνικό πρόγραμμα, το ολοκλήρωναν περικόπτοντας δραστικά τις δαπάνες. Στην περίπτωση της μαζικής στέγασης, επέλεγαν τις φτωχογειτονιές παρά «μια πόλη-θαύμα», διότι ο ισολογισμός έδειχνε ότι οι φτωχογειτονιές «απέδιδαν» ενώ η πόλη-θαύμα ήταν μια «ανόητη πολυτέλεια». Άλλες αξίες –η ομορφιά του τοπίου, η θέα του ήλιου και των αστέρων– δεν λαμβάνονταν υπ’ όψιν διότι δεν είχαν χρηματική αξία. Κανένας δεν εξέταζε τι ήθελε από τη ζωή του και πώς οι ανά χείρας πόροι και οι διαθέσιμες τεχνολογίες θα μπορούσαν να συνεισφέρουν στην επίτευξη των εν λόγω στόχων. Αντ’ αυτού, όλοι αναζητούσαν το νόημα στο χρήμα, νομίζοντας ότι αυτό, και μόνον αυτό, μπορεί να προσδιορίσει «αν μια πορεία δράσης, χορηγούμενη ιδιωτικά ή διά συλλογικής πρωτοβουλίας, συμφέρει». Οι τέσσερις μεγάλοι στις Βερσαλλίες κατά την Διάσκεψη Ειρήνης του 1919 στο τέλος του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου. Από αριστερά, Ντέιβιντ Λόυντ Τζωρτζ, Βιττόριο Εμανουέλε Ορλάντο, Ζωρζ Μπενζαμέν Κλεμανσώ και Τόμας Γούντροου Ουίλσον. (Πηγή: From The Year 1919 Illustrated, The Swarthmore Press Ltd 1919/1920). Στη συνέχεια συγκεντρώθηκαν αξιωματούχοι στην Αίθουσα των Κατόπτρων στο Ανάκτορο των Βερσαλλιών για να υπογράψουν την Συνθήκη των Βερσαλλιών στις 28 Ιουνίου 1919. Ο Κέυνς εναντιώθηκε επειδή η Συνθήκη επέβαλε πολύ σκληρούς όρους στη Γερμανία, μια «Καρχηδόνιο ειρήνη», όπως τη χαρακτήρισε. Καθώς η πολιτική κουλτούρα της καπιταλιστικής Δύσης διολίσθαινε σε «παρωδία του εφιάλτη ενός λογιστή», ο Κέυνς εμπνεύστηκε, απρόβλεπτα, από την Σοβιετική Ένωση, την οποία επισκέφθηκε για δύο εβδομάδες το 1925. Αν και ο Μπολσεβικισμός τού προκαλούσε, κατά μεγάλο μέρος, αποτροπιασμό, ενώ θεωρούσε τον Μαρξισμό χάσιμο χρόνου, δεν μπορούσε, ωστόσο, να κρύψει τον θαυμασμό του, ακόμη και το δέος του, για ό,τι αντιλαμβανόταν ως γνήσια επανάσταση ως προς το ηθικό και υλικό καθεστώς του χρήματος. Οι Σοβιετικοί είχαν απορρίψει την ιδέα ότι η κερδοφορία, η αποταμίευση, οι οικονομίες και η συσσώρευση χρήματος αποτελούσαν δραστηριότητες που άξιζαν τον κοινωνικό έπαινο. Τοποθετούσαν την επιδίωξη του χρήματος περίπου στο ίδιο επίπεδο με «την σταδιοδρομία ενός ληστή που παρέμενε ευγενής, ή με την απόκτηση δεξιοτήτων στην πλαστογράφηση και την υπεξαίρεση». Οι Σοβιετικοί, οργανώνοντας τον υλικό κόσμο με τέτοιο τρόπο ώστε να αντιστοιχεί στον ηθικό κόσμο που ήθελαν να δημιουργήσουν, ήλπιζαν να καταστήσουν την αποταμίευση και τη συσσώρευση του χρήματος «τόσο δύσκολες και πρακτικά ασύμφορες δραστηριότητες ώστε να μην αξίζουν διόλου τον κόπο». Επεδίωκαν μια πολιτική οικονομία, στο πλαίσιο της οποίας τα άτομα θα συνεργάζονταν, θα έκτιζαν όλοι μαζί, χωρίς να βασίζονται στο «κίνητρο του χρηματικού κέρδους». Τα άτομα θα αναλάμβαναν κοινωνικά αξιόλογα σχέδια όχι για προσωπικό κέρδος, και θα αναγνωρίζονταν και θα ανταμείβονταν από την κοινωνία ακριβώς για την επιλογή τους αυτή. Μπαίνουμε στον πειρασμό να απορρίψουμε την θετική αντίδραση του Κέυνς στις αντιλήψεις αυτές ως έναν περαστικό ενθουσιασμό, και πράγματι, η χαρά του εξαφανίστηκε με τη δεύτερη επίσκεψη του Κέυνς στη Σοβιετική Ένωση τρία χρόνια αργότερα. Η σημασία της, ωστόσο, δεν έγκειται στη φανέρωση κάποιων άγνωστων ως τότε διαστάσεων του κομμουνισμού, αλλά σε ό,τι μας λέει για την κεϋνσιανή πολιτική οικονομία και τι ήλπιζε ο ίδιος ότι θα πετύχαινε με αυτή. Το σοβιετικό πείραμα, το οποίο ο Κέυνς χαρακτήρισε «τεράστια καινοτομία», ανταποκρινόταν σε ορισμένες από τις βαθύτερες επιθυμίες του ως οικονομολόγου. Οι Σοβιετικοί δεν είχαν καταργήσει το χρήμα, αλλά είχαν βρει, ενδεχομένως, έναν τρόπο για να περιορίσουν τη σημασία του, υποβαθμίζοντάς το σε απλό «όργανο κατανομής και υπολογισμού». Λειτουργώντας με βάση την πεποίθηση ότι «αν ο παράδεισος δεν είναι ούτε αλλού ούτε στο επέκεινα, τότε πρέπει να είναι εδώ και τώρα, διαφορετικά δεν υπάρχει», είχαν σπάσει τον σύνδεσμο χρήματος και χρόνου. Καταγίνονταν με «το ηθικό πρόβλημα της εποχής μας», το οποίο είναι «η συνήθεια να επικαλούμαστε το κίνητρο του χρήματος εννέα φορές στις δέκα κατά τις δραστηριότητες της ζωής», και «η κοινωνική επιδοκιμασία του χρήματος ως μέτρο της επιτυχίας στη ζωή». Στις Ηνωμένες Πολιτείες, ο Κεϋνσιανισμός σχετίζεται ευρέως με ένα σύνολο φιλελεύθερων μέτρων, όπως τις ελλειμματικές δαπάνες και την τόνωση της οικονομικής δραστηριότητας μέσω επενδύσεων, ένα μίγμα χρηματικών και δημοσιονομικών σταθεροποιητών, με σκοπό τη σταθερή και απρόσκοπτη ροή του κύκλου οικονομικών εργασιών. Εντούτοις, οι φιλοδοξίες που υπόκεινται στις δηλώσεις του Κέυνς για τη Σοβιετική Ένωση και τα δοκίμιά του πάνω στην πολιτική κουλτούρα του καπιταλισμού, υποδηλώνουν μια άλλη αντίληψη για το έργο του. Μία τέτοια, διαφορετική, αντίληψη αποτελεί το αντικείμενο της ενδελεχούς έρευνας στην οποία προέβη ο οικονομολόγος Τζέιμς Κρότι στο βιβλίο του Ο Κέυνς ενάντια στον Καπιταλισμό. Ο Κρότι ισχυρίζεται ότι ο κεντρικός στόχος του Κεϋνσιανισμού δεν είναι ούτε η διαχείριση της ζήτησης ούτε οι αντικυκλικές μικροεπεμβάσεις, αλλά ο «φιλελεύθερος σοσιαλισμός», όρος του ίδιου του Κέυνς για την οικονομική του φιλοσοφία. Ο φιλελεύθερος σοσιαλισμός πρεσβεύει ότι το κράτος πρέπει να κόψει το νήμα που συνδέει το χρήμα με τον χρόνο, παίρνοντας στα χέρια του μέχρι και τα τρία τέταρτα του κεφαλαίου μιας χώρας, εντάσσοντας έτσι υπό δημόσιο έλεγχο και κρατική ιδιοκτησία τις ανεξέλεγκτες δραστηριότητες της αποταμίευσης και της επένδυσης που στοιχειώνουν τις καπιταλιστικές κοινωνίες. Σε συντονισμό με τα χαμηλά επιτόκια και την απαγόρευση σε ιδιώτες και εταιρείες να μεταφέρουν τα χρήματά τους έξω από τη χώρα, το κράτος διαχειρίζεται τις αποταμιεύσεις και τις επενδύσεις προς εκπλήρωση τεσσάρων στόχων. Πρώτον, τη δημιουργία πλήρους απασχόλησης, πράγμα το οποίο, σύμφωνα με τον Κέυνς, μια καπιταλιστική οικονομία δεν μπορεί να καταφέρει. Δεύτερον, χρηματοδοτώντας επενδυτικά προγράμματα στέγασης, μεταφορών και ενέργειας, το κράτος θα ικανοποιήσει όσες κοινωνικές ανάγκες είχαν για καιρό παραγνωριστεί επειδή άλλοι τομείς έφερναν μεγαλύτερα κέρδη. Τρίτον, το κράτος θα βάλει τέλος στην σπανιότητα του κεφαλαίου. Ο Κέυνς πίστευε ότι όποιος είχε κεφάλαιο ήταν ένα κοινωνικό παράσιτο, ένας «επενδυτής δίχως καμία λειτουργία», ικανός να αποκομίσει κέρδη μόνο και μόνο επειδή είχε χρήματα να δανείσει, όπως ένας φεουδάρχης εκμεταλλευόταν εκτάσεις γης. Ο καπιταλιστής είχε επίσης «συσσωρευτική κατασταλτική δύναμη», αποφασίζοντας, όπως ένας δικαστής, για ζητήματα ζωής και θανάτου αναφορικά με τους εργαζόμενους και επιβάλλοντας πολιτικές γραμμές δράσης στα κράτη. Επειδή η σπανιότητα είναι η πηγή της παρασιτικής δύναμης του καπιταλιστή, ο τερματισμός της εν λόγω σπανιότητας θα οδηγήσει στην «ευθανασία του εισοδηματία». Τέλος, η αξία των κρατικών επενδύσεων δεν θα μετράται με βάση τα ποσοστά του καθαρού κέρδους, αλλά τη συμβολή τους στην κοινωνική ευζωία. Μολονότι ο Κέυνς οραματιζόταν ένα πλήθος δημοσίων αγαθών ως αποτέλεσμα των κρατικών επενδύσεων, το σημαντικότερο από τα αγαθά αυτά, για εκείνον, ήταν η Σμιθιανή αρετή της κοινωνικής επαφής: Γιατί να μην βάλουμε κατά μέρος, φερ’ ειπείν, 50 εκατομμύρια λίρες ετησίως για τα επόμενα είκοσι χρόνια, προσδίδοντας έτσι σε κάθε μεγάλη πόλη της χώρας τη μεγαλοπρέπεια που έχουν τα παλαιά πανεπιστήμια ή οι ευρωπαϊκές πρωτεύουσες, στα τοπικά μας σχολεία και το περιβάλλον τους, στην τοπική μας διακυβέρνηση και τα γραφεία της, και πάνω απ’ όλα, ίσως, να εφοδιάσουμε κάθε τοπικό πολιτιστικό κέντρο ψυχαγωγίας και εκδηλώσεων με ένα ευρύχωρο θέατρο, μια αίθουσα συναυλιών, μια αίθουσα χορού, μια αίθουσα εκθέσεων, ένα βρετανικό εστιατόριο, κυλικεία, καφέ, κ.ο.κ. Ο Κέυνς έχει κατηγορηθεί επί μακρόν για την εκ μέρους του υπεράσπιση του οικονομισμού έναντι της πολιτικής, ότι ανήγαγε τον οικονομολόγο σε πολιτικό και θεώρησε ότι οι ηθικές και πολιτικές διαφωνίες σε μια δημοκρατική κοινωνία μπορούν να αποφευχθούν ή να ξεπεραστούν χάρη στη συνδρομή των οικονομικών ειδικών και τις τεχνοκρατικές τους λύσεις. Ο Ρόμπερτ Σκιντέλσκι παραβάλλει τις πρώτες εκδοχές του κεϋνσιανού οικονομολόγου με τον μακιαβελικό πρίγκιπα, απορρίπτοντας όλες τις άλλες μορφές ηγεσίας και εξουσίας ως «πτωχευμένες», την ίδια στιγμή που εγκαλεί τους πάντες να αναγνωρίσουν «το όραμα του οικονομολόγου για την πρόνοια, συζευγμένο με τη νέα απόδοση κύρους στην τεχνική μαεστρία» ως την υψηλότερη μορφή γνώσης και τέχνης. Ο Κέυνς, από την πλευρά του, θεωρούσε ότι το έργο του οικονομολόγου έμοιαζε περισσότερο με τη δουλειά του ορθοδοντικού – «ζήτημα των ειδικών», ασφαλώς, αλλά στην πραγματικότητα, μια τεχνική δεξιότητα «ταπεινών, ικανών ανθρώπων». Καμία από τις δύο απόψεις δεν συλλαμβάνει σωστά τον συνδυασμό της αθωότητας με την σκληρότητα, το ζευγάρωμα της ρεαλπολιτίκ με την αφέλεια, που διαπερνά τον φιλελεύθερο σοσιαλισμό του Κέυνς. Σε μια από τις πιο αντιπροσωπευτικές προγραμματικές του δηλώσεις, ο Κέυνς πρότεινε την ίδρυση ενός επίσημου «τμήματος σκέψης» υψηλού επιπέδου, στα πρότυπα του βρετανικού Αυτοκρατορικού Γενικού Επιτελείου, με ηγεσία «ανάλογης ισχύος και σημασίας» με τον αρχηγό του Γενικού Επιτελείου τον καιρό του πολέμου. Εδώ βλέπουμε την ρεαλπολιτίκ. Όπως δείχνει ο Κάρτερ, ο Κέυνς ήταν της άποψης ότι το έσχατο μέτρο της αξίας μιας οικονομίας δεν ήταν η αφθονία που δημιουργούσε αλλά το πολιτισμικό «μεγαλείο» που η εν λόγω αφθονία καθιστούσε δυνατό, η αισθητική αριστεία και η υπεροχή που μια πλήρως ανεπτυγμένη οικονομία επέτρεπε στους πάντες να επιδιώξουν και να απολαύσουν. Εδώ βλέπουμε την αφέλεια. Προϋπέθετε τη σύμπνοια για τους έσχατους σκοπούς, τη συμφωνία για ό,τι ήταν αυτό που έκανε τη ζωή άξια να τη ζήσεις και της προσέδιδε νόημα, αλλά σε πολύ μεγαλύτερη κλίμακα απ’ όσο μπορούσε να συμβεί σε μια δημοκρατία. Ο Κρότι ισχυρίζεται ότι ο Κέυνς πίστευε πως η ευθύνη των τελικών αποφάσεων για τις επενδύσεις και τους σκοπούς ένεκα των οποίων θα γίνουν αυτές, πρέπει να βρίσκεται στα χέρια των πολιτών, και χρησιμοποιεί τις φράσεις «φιλελεύθερος σοσιαλισμός» και «δημοκρατικός σοσιαλισμός» ως συνώνυμες. Ωστόσο, ο Κρότι δεν τεκμηριώνει επαρκώς ότι ο Κέυνς αφιέρωσε πολύ χρόνο πάνω στις διαφωνίες μέσα σε μια δημοκρατία και στη δημοκρατική λήψη των αποφάσεων. Σε επιστολή του το 1944 στον Φρίντριχ Χάγιεκ, τον μεγάλο του αντίπαλο στη συζήτηση για τον οικονομικό σχεδιασμό και άλλα θέματα, ο Κέυνς παραδέχτηκε ότι ο σχεδιασμός σύμφωνα με τη δική του πρόταση «οφείλει να λαμβάνει χώρα εντός μιας κοινότητας, στην οποία όσο το δυνατόν περισσότεροι άνθρωποι, τόσο οι ηγέτες όσο και οι ακόλουθοι, συμμερίζονται πλήρως την ηθική τοποθέτηση [του σχεδιαστή]». Γνώριζε, ωστόσο, ότι το ηθικό του όραμα μιας οικονομίας πολιτιστικού μεγαλείου και αισθητικής αριστείας δεν έχαιρε ευρείας αποδοχής. Μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, με τη Βρετανία κατά τμήματα ισοπεδωμένη και το έργο της ανοικοδόμησης άμεσης προτεραιότητας, ο Κέυνς ακουγόταν στο ραδιόφωνο του BBC να κάνει έκκληση για «λίγα ψίχουλα από το τσιμέντο και τον σοβά» που προορίζονταν για την οικοδόμηση σπιτιών, προκειμένου να κτιστούν θέατρα και αίθουσες συναυλιών: «Δεν πρέπει να προνοήσουμε αποκλειστικά για τη στέγη και τη βολή μας κατά τον ύπνο μας, δίχως να επιτρέψουμε ένα ευρύχωρο χώρο συναθροίσεων και ψυχαγωγίας για τον ξύπνιο μας». Στη Ρωσία, πρόσθεσε, «μαθαίνω ότι … στην ανοικοδόμηση έχουν πολύ υψηλή προτεραιότητα τα θέατρα και οι αίθουσες συναυλιών». Η προκλητική αναφορά στον τόπο που είχε γεννήσει τον περασμένο του ενθουσιασμό υποδηλώνει την απομόνωσή του έχοντας αυτές τις απόψεις. Αυτός είναι ο λόγος, ενδεχομένως, για το οποίο τον βρίσκουμε, στην επιστολή του στον Χάγιεκ, να υποχωρεί σε μια θέση παλαιόθεν γνώριμη στους φιλόσοφους-βασιλείς, ζητώντας σχεδιαστές, η εξουσία των οποίων μπορούσε να ασκηθεί με ασφάλεια, διότι «ο νους τους και η καρδιά τους έχουν προσανατολιστεί ορθά στο ηθικό ζήτημα» και επειδή οι πολίτες είχαν υποστεί τη σωστή εκπαίδευση, σύμφωνα με τις αρχές του «ορθού ηθικού σκέπτεσθαι». Ο Κέυνς δεν ένιωσε ποτέ άνετα στον ρόλο του Μπολσεβίκου από το Μπλούμσμπερι, πράγμα το οποίο τον παρότρυνε να υιοθετήσει μια δεύτερη εναλλακτική πορεία για το μέλλον, ελπίζοντας ότι έτσι θα αποδυνάμωνε την έλξη όχι μόνο του χρήματος αλλά και τη σημασία όλων των οικονομικών ζητημάτων, χωρίς να προβεί σε υποθέσεις για το τι ήθελαν οι άνθρωποι από τη ζωή ή τι πίστευαν γι’ αυτή. Επρόκειτο για ένα όραμα πληθώρας και αφθονίας, ενός κόσμου πέρα από την σπάνι, που καθιστούσε περιττές τόσο την αδιαπραγμάτευτη εξουσία και τις δύσκολες αποφάσεις του φιλελεύθερου σοσιαλισμού, όσο και την ανάγκη για τη δημοκρατική επίτευξη συμφωνίας ως προς τους έσχατους σκοπούς. Το 1930, ο Κέυνς γράφει, ότι «δεν αργεί η μέρα που το Οικονομικό Ζήτημα θα μπει σε δεύτερο πλάνο, εκεί δηλαδή όπου είναι η θέση του». Με τον όρο «οικονομικό ζήτημα», ο Κέυνς δεν παραπέμπει μόνο στην εξαφάνιση της φτώχειας και των στερήσεων. Φανταζόταν ότι πάσα «οικονομική ανάγκη» θα εξαφανιζόταν – παίρνοντας μαζί και την παραθρησκεία της εργασίας, της αδιάκοπης προσπάθειας για υλική βελτίωση, που ξεφύτρωνε και ευημερούσε γύρω από τις ανάγκες. Σε τούτο το μέλλον, που απείχε τάχα λιγότερο από έναν αιώνα, οι υλικές μας ανάγκες θα είχαν ικανοποιηθεί σε τέτοιο βαθμό, ώστε θα «προτιμούμε να αφιερώνουμε τις επιπλέον ενέργειές μας σε μη οικονομικούς σκοπούς» –στον ελεύθερο χρόνο, την τέχνη και την αρετή– να χαιρόμαστε τη ζωή και να τη ζούμε καλά παρά να αγωνιζόμαστε και να κάνουμε οικονομίες.[4] Ακόμη κι η ελάχιστη οικονομική δραστηριότητά μας, στο σημείο αυτό, θα γινόταν, όπως ο Κέυνς είχε κάποτε φανταστεί ότι συνέβαινε στη Σοβιετική Ένωση, για χάρη των άλλων παρά για τον εαυτό μας. Ο Κέυνς δεν μπόρεσε ποτέ να αποφανθεί αν το όραμά του ήταν ένα όραμα χαράς ή τρόμου. Θεωρούσε ότι η ανθρωπότητα είχε υποστεί χιλιάδες χρόνια εξέλιξης με ένα συγκεκριμένο στόχο: την επίλυση του οικονομικού ζητήματος. Άπαξ και λυθεί αυτό το πρόβλημα, η ανθρωπότητα «θα απωλέσει την παραδοσιακή της σκοπιμότητα». Αλλά τι θα γίνει αν οι άνθρωποι όχι μόνο επιθυμούν να εργάζονται, αλλά το βλέπουν και σαν σκοπό της ζωής τους, ή, τουλάχιστον, έναν από τους σκοπούς αυτούς; Τι θα κάνουν με τον χρόνο τους αν η εργασία εκλείψει; Ο Κέυνς είχε πληθώρα πραγμάτων που αγαπούσε να κάνει, τόσο πολλά ώστε ευχόταν να είχε τριάντα έξι ώρες η μέρα και δεκατέσσερις μέρες η εβδομάδα. Δεν ήταν όλοι σαν τον Κέυνς: «Σε εκείνους που ιδρώνουν για το ψωμί τους κάθε μέρα, ο ελεύθερος χρόνος φαντάζει σαν πολυπόθητο γλυκό – μέχρι τη στιγμή που θα το αποκτήσουν». Οι κωμικοτραγικές περιπέτειες της αργόσχολης τάξης έδειχναν πως ούτε τα μέλη της θα ήξεραν πώς να ζήσουν τη ζωή τους μετά την εξαφάνιση της εργασίας. «Για πολύ καιρό, εκπαιδευόμαστε στον αγώνα για υλικά αγαθά παρά στην απόλαυσή τους», κατέληξε ο Κέυνς στεναχωρημένος. Σε μια μεταεργασιακή ουτοπία, «μήπως να αναμένουμε ένα γενικό “νευρικό κλονισμό”;». Η εξέλιξη αυτή σφράγιζε με μια ειρωνική υποσημείωση τις εξελίξεις των προηγούμενων εποχών. Από τον Ούγκο Γκρότιους μέχρι τον Σμιθ, η υλική διάσταση της οικονομικής μας κατάστασης παρομοιαζόταν με τον κόκκο σινάπεως της ηθικότητάς μας. Σύμφωνα με τον Κέυνς, η υπέρβαση αυτής της υλικότητας και τούτης της κατάστασης ήταν απαραίτητη, αν οι άνθρωποι επρόκειτο να είναι ηθικοί. Από τον Σμιθ μέχρι τον Μαρξ, η ετερότητα και η ενσυναίσθηση θεωρούνταν απότοκα της συλλογικής μας προσπάθειας να ικανοποιήσουμε τις ολοένα διευρυνόμενες και αναπτυσσόμενες ανάγκες μας. Ο Κέυνς πίστευε ότι έπρεπε να βάλουμε τέλος σε αυτή τη διαδικασία διεύρυνσης και ανάπτυξης των αναγκών, και να ανακοινώσουμε την ολοκλήρωσή της· μόνον όταν είμαστε σε θέση να ικανοποιήσουμε τις υλικές μας ανάγκες θα μπορέσουμε να ενσκήψουμε στο ζήτημα της ετερότητας και της ενσυναίσθησης. Από τον Σμιθ μέχρι τον Μαρξ, η δυνατότητα της ανθρώπινης συνεργασίας και αμοιβαιότητας είχαν συνδεθεί με τον κόσμο της εργασίας. Τώρα η συνεργασία και η αμοιβαιότητα μπορούσαν να επιτευχθούν μόνο όταν αφήναμε πίσω την εργασία. Από τον Σμιθ μέχρι τον Μαρξ, οι άνθρωποι φαντάζονταν ως πηγή και νόημα του ανθρώπινου βίου μια συνεργατική οικονομία από εργαζόμενους με πλήρη επίγνωση της θέσης τους και των σκοπών τους. Τώρα η οικονομία αυτή όφειλε να πεθάνει, προκειμένου άντρες και γυναίκες να μπορέσουν να ζήσουν. Καλώς ή κακώς, ο Κέυνς δεν κατάφερε ποτέ να βρει την τεχνική που θα υλοποιούσε αυτό το όραμα. © THE NEW YORK REVIEW OF BOOKS 2023 — Μετάφραση: Μιλτιάδης Θεοδοσίου Το ανά χείρας είναι το δεύτερο (τελευταίο) από δύο άρθρα. [1] [Δημοσιεύθηκε στο προηγούμενο τεύχος της Athens Review of Books, 147, Φεβρ. 2023]. «Empathy & the Economy», The New York Review, 8.12.2022. [2] Αν και ο Σμιθ δεν διέθετε μια θεωρία ισορροπίας, όπως οι οικονομολόγοι κατέληξαν να εννοούν τον όρο αυτό, εντούτοις είχε τρόπο να εξηγήσει την ισορροπία των οικονομικών δυνάμεων εντός ενός συνόλου «φυσικών» τιμών, πράγμα το οποίο βοήθησε να διαμορφωθεί το κατάλληλο πλαίσιο για την ύστερη θεωρία ισορροπίας. [3] Αν και ο Κέυνς αναγνωρίζει ότι ο Άλφρεντ Μάρσαλ (Alfred Marshall) εισήγαγε το στοιχείο του χρόνου στις οικονομικές αναλύσεις, ισχυρίζεται επιπλέον ότι αυτό το μέρος του έργου του Μάρσαλ είναι το «λιγότερο ολοκληρωμένο και το λιγότερο ικανοποιητικό, και το κομμάτι στο οποίο παραμένει ακόμη να γίνουν τα περισσότερα». Κάνει παρόμοιους ισχυρισμούς αναφορικά με την ανάλυση του χρήματος που έδωσαν οι προηγούμενοι θεωρητικοί των οικονομικών. Τόσο σ’ αυτόν όσο και στον άλλο ισχυρισμό του –για τη συνάρτηση χρήματος και χρόνου στα πρωθύστερα οικονομικά– ο Κέυνς παραβλέπει το πρωτοποριακό έργο των Αυστριακών οικονομολόγων, όπως ο Κάρλ Μένγκερ, ο Όιγκεν φον Μπεμ‑Μπάουερκ, και ο Φρίντριχ Βίζερ. Βλ. Keynes, Essays in Biography (Norton, 1951), σ. 185· και Keynes, “A Monetary Theory of Production”, στο The Essential Keynes, σε επιμέλεια του Robert Skidelsky (Penguin, 2015), σ. 175. [4] Σε αυτή τη δήλωση του 1930, ο Κέυνς φρόντισε να θέσει την πρόβλεψή του υπό όρους, ομολογώντας ότι προϋπέθετε «την απουσία σημαντικών πολέμων» στο μέλλον. Αλλά στην επιστολή του στον Χάγιεκ το 1944, στο αποκορύφωμα του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου, ήταν ακόμη περισσότερο αισιόδοξος για την εξαφάνιση του οικονομικού ζητήματος. Βλ. Keynes, “Economic Possibilities for Our Grandchildren”, στο Essays in Persuasion (Norton, 1963), σσ. 365-366· και Keynes, Επιστολή στον Φρίντριχ Χάγιεκ (28 Ιουνίου, 1944), στο The Collected Writings of John Maynard Keynes, τόμ. XXVII: Activities 1940-1946, σε επιμέλεια του Donald Moggridge (Cambridge University Press, 1978), σσ. 385-386.

Σύνδεση