Επίμαχα και τραυματικά ιστορικά γεγονότα

Ραϋμόνδος Αλβανός, Ο ελληνικός εμφύλιος. Μνήμες σε πόλεμο και σύγχρονες πολιτικές ταυτότητες, Επίκεντρο, Θεσσαλονίκη 2022, σελ. 184 Ραϋμόνδος Αλβανός, Σλαβόφωνοι και πρόσφυγες. Κράτος και πολιτικές ταυτότητες στη Μακεδονία του Μεσοπολέμου, Επίκεντρο, Θεσσαλονίκη 32022, σελ. 272 Το ιστοριογραφικό έργο του Ραϋμόνδου Αλβανού έγινε ευρύτερα γνωστό από την επιτυχή, κατά τη γνώμη μας, επιλογή ενός αποσπάσματος του βιβλίου για τον Εμφύλιο στην εξέταση του μαθήματος της Νεοελληνικής Γλώσσας και Λογοτεχνίας στις Πανελλαδικές Εξετάσεις. Το κείμενο ενός σύγχρονου στοχαστή σπάνια επιλέγεται στις Εξετάσεις. Παράλληλα, οι περικοπές στο κείμενο που δόθηκε στους μαθητές αναδεικνύουν τα όρια των εκσυγχρονιστικών παρεμβάσεων στο ελληνικό εκπαιδευτικό σύστημα. Στο υπό εξέταση κείμενο παραλείφθηκε το ακόλουθο απόσπασμα του βιβλίου: «Η σημασία της ιστορίας φαίνεται και από το γεγονός ότι σε όλα τα ολοκληρωτικά καθεστώτα γινόταν συστηματική προσπάθεια από το κράτος και τους θεσμούς του να παρουσιαστεί και να εμπεδωθεί μια μόνο συγκεκριμένη εκδοχή του παρελθόντος».[1] Παρά το γεγονός ότι παραλείφθηκε το σχετικό χωρίο για τους ολοκληρωτισμούς του 20ού αιώνα εκδηλώθηκε έντονη αντίδραση από τις δυνάμεις του αριστερού λαϊκισμού που κυριαρχούν στον χώρο της Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης, κυρίως στον χώρο των μέσων κοινωνικής δικτύωσης. Η σχετική συζήτηση αποτύπωσε τόσο τις παθογένειες του ελληνικού εκπαιδευτικού συστήματος όσο και μιας ακαδημαϊκής ιστοριογραφίας που εβδομήντα χρόνια μετά τη λήξη του Εμφυλίου επιδιώκει να προσεγγίσει τα προβλήματα της ελληνικής κοινωνίας βασισμένη σε παρωχημένα ιδεολογικά σχήματα μιας άλλης εποχής. Ορθά, κατά τη γνώμη μας, ο Κώστας Κωστής επισημαίνει «ότι η σημερινή ελληνική ιστοριογραφία αντί να προσπαθήσει να διαβάσει τη δεκαετία του 1940, για να κατανοήσει το παρελθόν, το κάνει με σκοπό να προσδιορίσει το σήμερα και το κομματικό ανήκειν. Δεν μπορώ να αποφύγω τον πειρασμό και να προσθέσω ότι η εμμονή στην άντληση αναλογιών, παραδειγμάτων και συνθημάτων από τη δεκαετία του 1940, όχι μόνο δείχνει τη διανοητική φτώχεια μας, αλλά εμποδίζει κάθε δημιουργικότητα στην αντιμετώπιση των σημερινών προβλημάτων».[2] Το βιβλίο του Ραϋμόνδου Αλβανού για τον ελληνικό εμφύλιο πόλεμο αποτελεί καρπό μιας μακρόχρονης εκπαιδευτικής και ερευνητικής εμπειρίας. Ο συγγραφέας διετέλεσε από το 2012 ως το 2020 επιστημονικός υπεύθυνος του Πάρκου Εθνικής Συμφιλίωσης που βρίσκεται στον Γράμμο και ανήκει στο Ίδρυμα της Βουλής για τον Κοινοβουλευτισμό και τη Δημοκρατία. Το κείμενο βασίζεται στις ξεναγήσεις που πραγματοποίησε στις χιλιάδες των επισκεπτών του Πάρκου. Ορθά η ξενάγηση δεν περιοριζόταν σε ένα περίγραμμα των γεγονότων του, αλλά επεκτεινόταν σε μια ευρύτερη χρονικά περίοδο από τους Βαλκανικούς πολέμους έως και τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο. Η δεκαετία του 1940 δεν μπορεί να εξεταστεί αποκομμένη από αυτό το χρονικό πλαίσιο. Οι αγροτικοί πληθυσμοί της κατοχικής Ελλάδας, αλλά και αυτοί των αστικών κέντρων, είχαν πλούσια πολιτική εμπειρία. Αυτή διαμορφώθηκε μέσω της συμμετοχής του πληθυσμού στους πολέμους της περιόδου 1897-1922, τον Εθνικό Διχασμό, τις μεγάλες κοινωνικές μεταρρυθμίσεις του Μεσοπολέμου, με κυριότερη τη διανομή των τσιφλικιών. Στα ταραγμένα χρόνια του Μεσοπολέμου το εκλογικό σώμα μετέβαλλε συχνά τις πολιτικές του προτιμήσεις. Το κτίριο της Εθνικής Τράπεζας με τη σημαία του ΕΑΜ αλλά και των τριών συμμαχικών δυνάμεων (Μεγάλη Βρετανία, ΗΠΑ, Σοβιετική Ένωση), την ημέρα της απελευθέρωσης της Αθήνας 12 Οκτωβρίου 1944. Αρχείο ΕΛΙΑ-ΜΙΕΤ. Οι τάσεις στην κεντρική πολιτική σκηνή επηρεάζονταν παράλληλα από πλήθος τοπικών ιδιαιτεροτήτων. Οι πολιτικοί της περιόδου είχαν γνώση των πολλαπλών παραγόντων που καθόριζαν το εκλογικό παιχνίδι. Ο Μεταξάς σε επιστολή του στον στενό του συνεργάτη Νικολούδη αναφέρει για την αποτυχία του να εκλεγεί βουλευτής στις εκλογές του 1928, εκτός από το κεντρικό πολιτικό διακύβευμα και ένα πλήθος τοπικών ιδιαιτεροτήτων. Γράφει χαρακτηριστικά: «Αλλά φαντάσου ότι κατεψηφίσθην εις ένα χωριό π.χ. διότι δεν έγινεν ένας δρομίσκος, όπως τον ήθελον, αλλού διά μια βρύση, αλλού διότι δεν εδιόρισα ένα διανομέα… εκρίθην όχι ως πολιτικός ανήρ και αρχηγός κόμματος αλλά μικροκομματικώς και αν ήμουν κατάλληλος διά τας μικροδουλειάς των εκλογέων».[3] Τα δρώντα υποκείμενα της κατοχικής περιόδου σε όποια κοινωνική ομάδα και αν ανήκαν ήταν φορείς μιας πλούσιας ιστορικής εμπειρίας. Όπως χαρακτηριστικά αναφέρει ένας ήρωας του Γιώργου Κοτζιούλα: «Ε δεν πίστευα να ξαναγίνει αντάρτικο, έλεγε κάθε τόσο. Αυτός που πριν από τριάντα χρόνια πολεμούσε με τους Αρβανίτες [: αναφέρεται στο αντάρτικο στη Βόρεια Ήπειρο κατά τη διάρκεια των Βαλκανικών πολέμων] για τη λευτεριά των σκλαβωμένων έβλεπε να ξαναγυρνάν εκείνα τα χρόνια της παλληκαριάς. Οι απόγονοι έδειχναν πως είχαν κι αυτοί στις φλέβες τους το ίδιο αίμα, αίμα πολεμιστών, τυραννομάχων».[4] Η ρευστότητα των πολιτικών συμπεριφορών δεν άλλαξε στα χρόνια της Κατοχής. Η συμπόρευση με το ΕΑΜ δεν σήμαινε και ταύτιση του πληθυσμού μαζί του. Τα δρώντα υποκείμενα εκείνης της περιόδου είχαν αίσθηση όλων αυτών των μεταβολών. Μέσα σε αυτό το πλαίσιο θα συμφωνήσουμε με τον συγγραφέα ότι τα Δεκεμβριανά ήταν το κορυφαίο σφάλμα του ΚΚΕ εκείνη την περίοδο. Το κατέστησε μειοψηφική δύναμη στην ελληνική κοινωνία και ιδιαίτερα ευάλωτο στην αντίδραση των αντιπάλων του που επιδίωκαν να το εξουδετερώσουν. Το πιο πρωτότυπο μέρος του βιβλίου αφορά τις μνήμες του Εμφυλίου πολέμου και τους τρόπους διαχείρισης του τραύματος που έχει προκληθεί στην ελληνική κοινωνία. Ο συγγραφέας ορθά επισημαίνει ότι «μόνο ένας τρόπος υπάρχει για να θεραπευτεί το τραύμα (τόσο το συλλογικό όσο και το ατομικό): Να το συζητήσεις. Να προσπαθήσεις να αποστασιοποιηθείς όσο μπορείς από αυτό και να το αφηγηθείς, να το εκθέσεις στην κριτική του ορθού λόγου και με ψυχραιμία να επιχειρήσεις να το κατανοήσεις».[5] Η προσπάθεια για την υπέρβαση του τραύματος είναι επιβεβλημένο να ξεπεράσει τις «πραγματικότητες» που έχουν διαμορφώσει οι κοινότητες μνήμης. Ειδικά στη σφαίρα του διαδικτύου διεξάγεται τα τελευταία χρόνια ένας πόλεμος της μνήμης. Τόσο από την πλευρά των υποστηρικτών των νικητών, όσο και από την πλευρά των ηττημένων του Εμφυλίου υπερτονίζονται οι αγριότητες της αντίθετης παράταξης, ενώ αποσιωπώνται οι αγριότητες της δικής τους. Σ’ αυτόν τον συμβολικό εμφύλιο πόλεμο έχουν χρέος οι ιστορικοί να αποστασιοποιηθούν. Όπως σωστά επισημαίνει ο συγγραφέας, «οι εικόνες είναι διαφορετικές, αλλά η πραγματικότητα είναι μία. Και υπάρχει».[6] Δυστυχώς η αδυναμία του εκπαιδευτικού συστήματος να καλλιεργήσει τον ιστορικό γραμματισμό των μαθητών μέσα από την πολυπρισματική εξέταση επίμαχων και τραυματικών γεγονότων επιτείνει το πρόβλημα.[7] Είναι αναγκαίο οι ιστορικοί να τονίζουν τα κοινά γνωρίσματα των ανθρώπων που ανήκαν και στις δύο παρατάξεις στα χρόνια του Εμφυλίου πολέμου και πόσο διαφορετικοί ήταν από τους ανθρώπους της εποχής μας. Όπως σωστά επισημαίνει ο Ραϋμόνδος Αλβανός, «μήπως, αντί να ταυτιζόμαστε επιλεκτικά με μια από τις παρατάξεις του Εμφυλίου, να σκεφτούμε πόσο διαφορετικοί είμαστε συνολικά από τους ανθρώπους που έζησαν σε εκείνους τους δύσκολους καιρούς».[8] Θα αναφέρω ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα από τους πολέμους της μνήμης που διεξάγονται με ιδιαίτερη ένταση στο διαδίκτυο. Αφορά τον τόπο καταγωγής μου, την Κεφαλλονιά. Οι κοινότητες μνήμης που διαμορφώθηκαν προβάλλουν αγριότητες των πολιτικών τους αντιπάλων, ενώ αποσιωπούν όλα εκείνα τα στοιχεία που δεν εξυπηρετούν τους στόχους τους. Ένα παράδειγμα τοπικής ιστορίαςΟ Φωκίων Αλυσανδράτος-Γάκιας και ο Ματθαίος Κουλουμπής ήταν δύο κτηνοτρόφοι που είχαν καταδικαστεί για ζωοκλοπές τις οποίες έκαναν από κοινού στα χρόνια του Μεσοπολέμου, όπως αναφέρει σε κάποια υποσημείωσή του ο σημαντικότερος ιστορικός του νησιού Άγγελος-Διονύσης Δεμπόνος. Στην Κατοχή χώρισαν οι δρόμοι τους και βρέθηκαν σε αντίθετα πολιτικά στρατόπεδα. Ο Ματθαίος Κουλουμπής συμμετείχε στον ΕΛΑΣ. Στον ΕΛΑΣ αναλάμβανε ριψοκίνδυνες αποστολές όπως χαρακτηριστικά τις περιγράφει ο Γιάννης Βούλτεψης στο ιδιαίτερα ενδιαφέρον βιβλίο του για τη συμμετοχή του στο αντιστασιακό κίνημα της Κεφαλλονιάς.[9] Στα χρόνια του Εμφυλίου πολέμου εντάχθηκε στον ΔΣΕ. Είχε προσωπική εμπλοκή σε ειδεχθή εγκλήματα, αφού οι πολιτικοί αντίπαλοι ήταν αναγκαίο να βασανιστούν πριν από την εκτέλεσή τους. Για τον κύκλο αίματος στον οποίο βρέθηκε το νησί στα χρόνια του Εμφυλίου έγραψε στέλεχος του ΚΚΕ: «Τον Απρίλιο του 1949 δικάστηκαν από ανταρτοδικείο και εκτελέστηκαν 5 μέλη του για βιασμούς γυναικών, ληστείες, κλοπές και προβοκατόρικες ενέργειες σε βάρος του λαϊκού αγώνα».[10] Το φθινόπωρο του 1949 ο Εθνικός Στρατός πραγματοποίησε εκτεταμένες στρατιωτικές επιχειρήσεις στο νησί. Τότε εκτελέστηκε και ο Ματθαίος Κουλουμπής και το κομμένο κεφάλι του εκτέθηκε σε δημόσια θέα στην πρωτεύουσα του νησιού. Ο Φωκίων Αλυσανδράτος-Γάκιας στα χρόνια της Κατοχής βρέθηκε στο αντίθετο πολιτικό στρατόπεδο. Εντάχθηκε στην εθνικιστική και φιλογερμανική οργάνωση ΠΟΚ (Πατριωτική Οργάνωση Κεφαλλονιάς).[11] Η συγκρότηση της συγκεκριμένης οργάνωσης οδήγησε στην εκδήλωση εμφύλιας σύγκρουσης στο νησί την άνοιξη του 1944. Ο ΕΛΑΣ προκειμένου να διατηρήσει το μονοπώλιο της ένοπλης εξουσίας σε αγροτικές περιφέρειες φρόντισε να εξουδετερώσει όσους είχαν αντιρρήσεις για τις πτυχές της πολιτικής του και παράλληλα προχώρησε σε συλλήψεις μελών οικογενειών πολιτικών του αντιπάλων και τους μετέφερε σε ανταρτοκρατούμενες περιοχές της Αιτωλοακαρνανίας. Ανάμεσά τους η σύζυγος και τα παιδιά του Φωκίωνα Αλυσανδράτου-Γάκια. Την ίδια περίοδο στη Λευκάδα ένας σημαντικός αριθμός χωριών ελεγχόταν από αντιεαμικές δυνάμεις. Τον Ιούνιο του 1944 ο ΕΛΑΣ αποφάσισε να πραγματοποιήσει μεγάλη στρατιωτική επιχείρηση για τον έλεγχο της Λευκάδας. Συγκέντρωσε δυνάμεις από τη Λευκάδα, τη δυτική Στερεά και την Κεφαλλονιά· στη Λευκάδα βρέθηκε και ο Γάκιας. Το αποτέλεσμα ήταν καταστροφικό για τις δυνάμεις του ΕΛΑΣ. Ειδικότερα, το τμήμα του ΕΛΑΣ από την Κεφαλλονιά αποδεκατίστηκε. Ελάχιστοι επέζησαν. Από τη στιγμή που συμμετείχαν πρόσωπα που γνώριζαν το έδαφος, τους ανθρώπους και ταυτόχρονα είχαν στρατιωτική βοήθεια από τα γερμανικά στρατεύματα Κατοχής ήταν αδύνατο για τον ΕΛΑΣ να επιβιώσει σε νησιωτικούς χώρους. Το καλοκαίρι του 1944 έγιναν εκτεταμένες εκκαθαριστικές επιχειρήσεις των γερμανικών στρατευμάτων και των συνεργατών τους στην Κεφαλλονιά και η εαμική αντίσταση υπέστη πλήγματα. Από την οικογένεια του Γάκια που βρισκόταν σε ομηρία πέθαναν η σύζυγός του και άλλα δύο μέλη της, ενώ μετά από δύο μήνες τα δυο παιδιά του που επέζησαν έφτασαν στην Κεφαλλονιά.[12] Στο διάστημα της κυριαρχίας του ΕΑΜ στο νησί (Σεπτέμβριος 1944-Φεβρουάριος 1945) ο Γάκιας κατόρθωσε να επιβιώσει. Μετά τη Συνθήκη της Βάρκιζας ήταν πρωταγωνιστής στις διώξεις κατά των υποστηρικτών της εαμικής αντίστασης. Το 1945 ήταν η χρονιά που ο επονίτης πατέρας μου εγκατέλειψε το νησί, όταν πληροφορήθηκε ότι τον αναζητούσε το συγκεκριμένο πρόσωπο. Πραγματοποίησε στυγερά εγκλήματα στα χρόνια του Εμφυλίου και ο στρατιωτικός διοικητής του νησιού τον επικήρυξε προκειμένου να υπάρξει φραγμός στον κύκλο του αίματος. Τα πρόσωπα αυτά ανήκουν σε έναν κόσμο που έχει παρέλθει οριστικά. Έναν κόσμο όπου οι δύσκολες εμπειρίες του ποιμενικού βίου και η αγριότητα των πολέμων σε οδηγούσαν στην αφαίρεση της ανθρώπινης ζωής χωρίς κανένα ενδοιασμό. Είναι ιδιαίτερα θλιβερό φαινόμενο τέτοια πρόσωπα, είτε της δεξιάς είτε της αριστεράς, να προβάλλονται από ακαδημαϊκούς δασκάλους ως αγωνιστές της ελευθερίας ή της κοινωνικής ισότητας. Πάνω: Βρετανοί κομάντο απομακρύνουν πολίτες που συνέλαβαν μετά τη βίαιη κατάληψη των γραφείων του ΕΑΜ στην οδό Κοραή, το 1944. Κάτω: Εμφύλιος, συλληφθέντες αντάρτες (1945-1949). Υπάρχων τίτλος: «Συμμοριτοπόλεμος, Συλληφθέντες συμμορίται». Συλλογή Αντώνη Πατσαβού. Αρχείο ΕΛΙΑ-ΜΙΕΤ. Στη δίνη του ΜακεδονικούΤο δεύτερο βιβλίο του Ραϋμόνδου Αλβανού αφορά την περιοχή της Δυτικής Μακεδονίας στην οποία κατοικούσε ένα πολύμορφο εθνολογικό μωσαϊκό. Η περιοχή αυτή δοκιμάστηκε όσο λίγες στον «αιώνα των άκρων». Όπως γράφει ο συγγραφέας, «το βασικό ερώτημα που διατρέχει αυτή τη μελέτη είναι το ποιος είναι ο ρόλος του κράτους στην προσπάθεια ένταξης των σλαβόφωνων και των προσφύγων στην ελληνική κοινωνία και πώς το κοινοβουλευτικό σύστημα επηρέασε τη δημιουργία εθνικών και πολιτικών ταυτοτήτων στη Μακεδονία του Μεσοπολέμου. Το ερώτημα αυτό θα συνδυαστεί με τη σημασία της ρήξης μεταξύ σλαβόφωνων και προσφύγων σε σχέση με τη διεκδίκηση της γης για τον σχηματισμό συγκεκριμένων πολιτικών ταυτοτήτων και πολιτικών συμπεριφορών. Η ανάλυση των οικονομικών συνθηκών της εποχής του Μεσοπολέμου στη μακεδονική ύπαιθρο κρίνεται απαραίτητη για την πληρέστερη κατανόηση του κόσμου των πρωταγωνιστών αυτής της μελέτης των σλαβόφωνων και των προσφύγων. Η «οικονομία» σε μεγάλο βαθμό «κινεί» την Ιστορία και ο αγώνας των ανθρώπων για επιβίωση βρίσκεται συνήθως πίσω από τις πολιτικές ή και τις εθνικές τους ταυτότητες».[13] Η σύγκρουση Πατριαρχικών και Εξαρχικών άφησε έντονο αποτύπωμα στην περιοχή της Δυτικής Μακεδονίας. Η ένταξη σε κάποιο από τα δύο στρατόπεδα σηματοδοτούσε κυρίως μια πολιτική ένταξη και λιγότερο την επιλογή μιας εθνικής ταυτότητας. Άλλωστε δεν λείπουν τα παραδείγματα ανθρώπων που ο βίος τους δεν μπορεί να ταυτιστεί με συγκεκριμένη εθνική ταυτότητα. Μια τέτοια περίπτωση ήταν ο Γκριγκόρ Παρλίτσεφ ή Γρηγόριος Σταυρίδης από την Αχρίδα. «Συνέθεσε τα καλύτερα έργα του στην ελληνική γλώσσα, έγραψε στην ντοπιολαλιά της Οχρίδας, ξένη προς το βουλγαρικό ιδίωμα, και προσπάθησε να συνθέσει ένα πανσλαβικό γλωσσικό υβρίδιο (το ξέρω πως είναι φαντασία, αλλά και ανάγκη Μεγάλη».[14] Μια άλλη περίπτωση ήταν αυτή του Ανδρέα Τσίπα που διετέλεσε τους πρώτους μήνες της Κατοχής γραμματέας του ΚΚΕ. Σύμφωνα με τη βουλγαρική ιστοριογραφία, ήταν γεννημένος στο βουλγαρικό χωριό Πέγκελε (Άγιος Παντελεήμων) και διετέλεσε στα χρόνια του Μεσοπολέμου γραμματέας της ΕΜΕΟ (ενιαία) στη Μακεδονία του Αιγαίου σύμφωνα με την ορολογία της εποχής. Η ηγετική του θέση στην ΕΜΕΟ (ενιαία) δεν τον καθιστούσε αυτομάτως Βούλγαρο. Ο Αλέκος Παπαπαναγιώτου, γνώστης του Μακεδονικού Ζητήματος, τον χαρακτηρίζει ως Σλαβομακεδόνα, ενώ ο ίδιος σύμφωνα με κομματικά έγγραφα, όταν υπηρετούσε στον ΕΛΑΣ στην Ήπειρο επιδίωκε μετά το τέλος του πολέμου να σταδιοδρομήσει ως αξιωματικός στον ελληνικό στρατό. Το τέλος του βίου του μας είναι άγνωστο. Γνωρίζουμε όμως ότι από το 1947 ως το 1952 ήταν έγκλειστος σε βουλγαρικά στρατόπεδα συγκέντρωσης. Σωστά ο Ραϋμόνδος Αλβανός υποστηρίζει ότι η επιλογή ταυτότητας από την πλευρά των σλαβόφωνων χωρικών ήταν άμεσα συνδεδεμένη και με τις οικονομικές τους στοχεύσεις. Η απομάκρυνση των Μουσουλμάνων και η άφιξη των Μικρασιατών προσφύγων δημιούργησε νέα δεδομένα στην περιοχή. Οι πρόσφυγες εγκαταστάθηκαν κυρίως στη Βόρεια Ελλάδα. Στη Δυτική Μακεδονία εγκαταστάθηκαν 72.962 πρόσφυγες. Η ταύτιση των προσφύγων με τον βενιζελισμό δημιουργούσε ανησυχίες στον τοπικό πληθυσμό, αφού για πολλά χρόνια εκκρεμούσε το ζήτημα της διανομής των μουσουλμανικών ιδιοκτησιών τόσο στους γηγενείς, όσο και στους πρόσφυγες. Πολλές από τις μουσουλμανικές ιδιοκτησίες είχαν αγοραστεί από σλαβόφωνους, οι οποίοι επιδίωκαν να τους αποδοθούν οριστικά. Οι σλαβόφωνοι κάτοικοι της περιοχής επιδίωξαν να ενταχθούν στην ελληνική κοινωνία μέσω της συμπόρευσής τους με την αντιβενιζελική παράταξη. Δεν τους άγγιξε ούτε η επίσημη βουλγαρική προπαγάνδα, ούτε η πολιτική του ΚΚΕ για ανεξάρτητη Μακεδονία - Θράκη. Η υλοποίηση των οικονομικών τους διεκδικήσεων έναντι των προσφύγων είχε ως αποτέλεσμα την υπερψήφιση προσώπων που είχαν από την ελληνική πλευρά πρωταγωνιστικό ρόλο στον Μακεδονικό Αγώνα. Σωστά, κατά τη γνώμη μας, ο συγγραφέας επισημαίνει ότι δεν μπορούμε να καταλήξουμε «σε κάποιο τελικό συμπέρασμα για το αν οι σλαβόφωνοι ένιωθαν ή δεν ένιωθαν Βούλγαροι, Έλληνες ή Μακεδόνες όπως έχει υποστηριχθεί κατά καιρούς από ιστορικούς ή άλλους κοινωνικούς επιστήμονες».[15] Για τους χωρικούς η ταυτότητα ήταν κάτι πολύ αφηρημένο, ενώ η κατοχή της γης που τους εξασφάλισε το πολιτικό σύστημα ήταν κάτι το απτό. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει η πολιτική συμπεριφορά των κατοίκων του χωριού Ζαγορίστανη στην περιφέρεια Καστοριάς. Η συντριπτική πλειοψηφία των κατοίκων του ήταν εξαρχικοί, ενώ στο χωριό είχε γεννηθεί η εμβληματική μορφή του βουλγαρικού σοσιαλισμού Ντιμίτρι Μπλαγκόεφ. Το χωριό συμμετείχε στην εξέγερση του Ίλιντεν, ενώ κατά τη διάρκεια του Μακεδονικού Αγώνα δέχτηκε επίθεση στην οποία σφαγιάστηκαν πολλοί άμαχοι, ορισμένοι από τους οποίους ήταν φίλα προσκείμενοι στην ελληνική πλευρά. Παρά το αιματηρό παρελθόν στα χρόνια του Μεσοπολέμου, οι κάτοικοι πριμοδότησαν πολιτικά πρόσωπα που ήταν υπεύθυνα για την καταστροφή του χωριού τους. Οι νεκροί του Μακεδονικού Αγώνα είχαν λησμονηθεί, ενώ προβάλλονταν αυτοί που σκοτώθηκαν στον Μικρασιατικό πόλεμο. Ο φόρος αίματος στη συγκεκριμένη εκστρατεία ήταν απόδειξη της ελληνικότητάς τους που πρόβαλλαν στις ελληνικές αρχές. Στόχος τους ήταν η ομαλή τους ένταξη στην ελληνική κοινωνία. Από την έρευνα του Ραϋμόνδου Αλβανού δεν προκύπτουν συστηματικοί διωγμοί από την πλευρά του ελληνικού κράτους σε βάρος εκείνων που χρησιμοποιούσαν το σλαβικό ιδίωμα της περιοχής. Οι κρατικοί αξιωματούχοι που κατάγονταν από την παλαιά Ελλάδα εισηγούνταν αυστηρά μέτρα εναντίον των σλαβόφωνων. Η παρουσία στο κοινοβούλιο προσώπων που είχαν γνώση των τοπικών ιδιαιτεροτήτων απέτρεπε αυτό το περιεχόμενο. Οι λεπτές αυτές ισορροπίες άλλαξαν με την επιβολή της Δικτατορίας του Μεταξά. Η χρήση της τοπικής γλώσσας απαγορεύτηκε με αποτέλεσμα πολλοί ηλικιωμένοι κάτοικοι να μην τολμούν να βγουν από τα σπίτια τους. Οι διώξεις οδήγησαν στην αποξένωση των σλαβόφωνων κατοίκων από το ελληνικό κράτος. Η εξέλιξη αυτή άφησε το αποτύπωμά της στη δραματική δεκαετία του 1940. Τα βιβλία του Ραϋμόνδου Αλβανού φωτίζουν επίμαχα και τραυματικά γεγονότα με διάθεση η ανάδειξή τους να συμβάλει στην ιστορική μας αυτογνωσία. [1] Ο ελληνικός εμφύλιος πόλεμος, σ. 27. [2] Mark Mazower, Τριάντα χρόνια ελληνικής ιστορίας. Μια προσωπική αναδρομή, εισαγωγή Κώστας Κωστής, μτφρ. Σώτη Τριανταφύλλου, Πατάκης, Αθήνα 2015, σ. 26. [3] Κεφαλληνιακά χρονικά (περιοδική επιστημονική έκδοση), τόμος 9, Αργοστόλι, 2003, 69. [4] Γιώργος Κοτζιούλας, Αντάρτες, Ασίνη, Αθήνα 2019, σ. 53. Θεωρώ το συγκεκριμένο κείμενο ιδιαίτερα σημαντικό. Είναι γραμμένο εν θερμώ στα χρόνια της γερμανικής κατοχής, όταν ο συγγραφέας είχε ενεργό ρόλο στον ΕΛΑΣ στην Ήπειρο. Ο συγγραφέας με ενάργεια καταγράφει τις δύσκολες πολιτικές ισορροπίες στα ορεινά χωριά της Ηπείρου και η ματιά του επιβεβαιώνει πολλές από τις διαπιστώσεις της σύγχρονης ιστοριογραφίας. [5] Ο ελληνικός εμφύλιος πόλεμος, σ. 21. [6] Στο ίδιο, σ. 157. [7] Βλ. Γαβρίλης Λαμπάτος, Δεκαετία του 1940 και Σχολική Ιστορία, Ταξιδευτής, Αθήνα 2019. [8] Ο ελληνικός εμφύλιος πόλεμος, σ. 158. [9] Γιάννης Βούλτεψης, Συναγωνιστής Ακέλας, Γλάρος, Αθήνα 1983. [10] Η τρίχρονη εποποιΐα του Δημοκρατικού Στρατού, Ριζοσπάστης - Σύγχρονη Εποχή, Αθήνα 1998, σ. 486. [11] Για τη συγκρότηση της ΠΟΚ και την εμπλοκή της στις εμφύλιες συγκρούσεις το καλοκαίρι του 1944, βλ. Διονύσης Μπενετάτος, Το χρονικό της Κατοχής, Αθήνα 1963, σ. 271-3. Ο Μπενετάτος υπήρξε ηγετικό στέλεχος του ΕΑΜ στην Αθήνα, από το οποίο αποχώρησε στα τέλη του 1942, θεωρώντας ότι «η κατάσταση αυτή δημιουργεί σοβαρό κίνδυνο εμφυλίου πολέμου στην περίοδο της κατοχής με συνέχεια στην περίοδο της απελευθέρωσης από τον οποίο έχουν να κερδίσουν στην κατοχή οι καταχτητές και στην απελευθέρωση η αντίδραση» (σ. 115). [12] Το αφήγημα του Γιώργου Δενδρινού Είδες να μαδάν την κότα, Πατάκης, Αθήνα 2021 περιλαμβάνει πολύ ενδιαφέρουσες μαρτυρίες για τα τεκταινόμενα στην Κεφαλλονιά το 1944. [13] Ραϋμόνδος Αλβανός, Σλαβόφωνοι και πρόσφυγες, σ. 12. [14] Αίμος, Ανθολογία Βαλκανικής Ποίησης, Οι φίλοι του περιοδικού Αντί, Αθήνα 2008, σ. 339. [15] Σλαβόφωνοι και πρόσφυγες, σ. 183.

Επίμαχα και τραυματικά ιστορικά γεγονότα

Σύνδεση