Οι πολλές σιωπές του Πάπα

ARB – THE NEW YORK REVIEW OF BOOKS Ένας νέος απολογισμός των ενεργειών του Πίου ΙΒ΄ κατά τη διάρκεια του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου δημιουργεί την εντύπωση ενός Πάπα που δεν διέθετε κανένα σαφές ηθικό ή πολιτικό όραμα και έπαιρνε κάθε απόφαση με βάση την παραμικρή σκοπιμότητα. David I. Kertzer, The Pope at War: The Secret History of Pius XII, Mussolini, and Hitler [Ο Πάπας στον πόλεμο: Η μυστική ιστορία του Πίου ΙΒ΄, του Μουσολίνι και του Χίτλερ], Random House, σελ. 621 Michael Hesemann, The Pope and the Holocaust: Pius XII and the Vatican Secret Archives [Ο Πάπας και το Ολοκαύτωμα: Ο Πίος ΙΒ΄ και τα μυστικά αρχεία του Βατικανού], μετάφραση από τα γερμανικά από τους Michael J. Miller και Frank Nitsche-Robinson Ignatius, σελ. 459 Πρέπει πάντα να καταγγέλλονται η ωμότητα και η θηριωδία, όποιες κι αν είναι οι συνέπειες; Και είναι η ίδια απάντηση όταν πρόκειται για έναν ιδιώτη, έναν πολιτικό ηγέτη και έναν πνευματικό ηγέτη; Το βιβλίο του Ντέιβιντ Κέρτζερ Ο Πάπας στον πόλεμο: Η μυστική ιστορία του Πίου ΙΒ΄, του Μουσολίνι και του Χίτλερ αναλύει τη συμπεριφορά του Πάπα Πίου ΙΒ΄ κατά την περίοδο 1939 έως 1945, λαμβάνοντας υπόψη το νέο αρχειακό υλικό που δημοσιοποίησε το Βατικανό το 2020. Είναι ένα σχολαστικό σε αναφορές αφήγημα του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου από την οπτική του Βατικανού που εξετάζει τις σχέσεις του Πάπα με το φασιστικό καθεστώς της Ιταλίας, με τη Γερμανία του Χίτλερ, με εκκλησιαστικούς ηγέτες σε χώρες υπό ναζιστική κατοχή, με πρεσβευτές και απεσταλμένους, και με το δικό του προσωπικό, επισκόπους και ιερείς. Αναπόφευκτα, φαίνεται, η αφήγηση εστιάζει στις πολλές σιωπές του Πίου: δεν κατήγγειλε δημοσίως ούτε τις στρατιωτικές εκστρατείες του Χίτλερ ή του Μουσολίνι· δεν καταδίκασε τους ρατσιστικούς νόμους που επιβλήθηκαν στη Γερμανία, την Ιταλία και τα εδάφη που κατέκτησαν οι στρατοί τους· προπαντός απέφυγε με προσοχή κάθε αναφορά στους Εβραίους στις δημόσιες δηλώσεις του και δεν καταδίκασε δημοσίως τις διώξεις και τη σφαγή τους μέχρι να τελειώσει ο πόλεμος. Το βιβλίο του Μίκαελ Χέζεμαν Ο Πάπας και το Ολοκαύτωμα. Ο Πίος ΙΒ΄ και τα μυστικά αρχεία του Βατικανού σαφώς επιδιώκει να υπερασπιστεί το μητρώο του Πάπα, καταλήγοντας τελικά στο συμπέρασμα ότι «ο Πίος ΙΒ΄ ήταν ο πιο αφοσιωμένος φίλος και βοηθός των διωκόμενων Εβραίων σε έναν κόσμο που κατά τ’ άλλα χαρακτηριζόταν από αδιαφορία και απάθεια». Το βιβλίο αρχικά εκδόθηκε το 2018 με την πεποίθηση ότι το Βατικανό είχε ήδη δημοσιεύσει όλα τα αρχεία σχετικά με τον πόλεμο· η νέα έκδοση περιλαμβάνει έναν επίλογο που εξετάζει το υλικό που δημοσιοποιήθηκε το 2020 και καταλήγει στο συμπέρασμα ότι περιέχει μόνο μικρά αλλά πολύτιμα στοιχεία που επιβεβαιώνουν τη θέση του Χέζεμαν. Δεν μπορώ να φανταστώ δύο βιβλία με τόσο διαμετρικά αντίθετες αναγνώσεις των ίδιων ιστορικών γεγονότων. Το βιβλίο του Χέζεμαν είναι αφιερωμένο, μεταξύ άλλων, στον πατέρα Πέτερ Γκούμπελ, «εισηγητή στη διαδικασία οσιοποίησης του Πίου ΙΒ΄», το βιβλίο του Κέρτζερ είναι αφιερωμένο στον πατέρα του, Μόρρις, έναν Εβραίο εφημέριο των συμμαχικών στρατευμάτων στην Ιταλία το 1944. Ο Πάπας Πίος ΙΒ΄ φωτογραφημένος το 1938 από τον Έρνεστ Νας. © Alamy / Visual Hellas Ο Κέρτζερ αμέσως παρουσιάζει το διακύβευμα για το Βατικανό τη δεκαετία του 1930, ενώ ο ιταλικός φασισμός και ο γερμανικός εθνικοσοσιαλισμός εκδήλωναν όλο και περισσότερο πιο τοξικά χαρακτηριστικά. Μετά την ενοποίηση της Ιταλίας το 1861 και την κατάληψη της Ρώμης το 1870, η οποία στέρησε από το παπικό κράτος την κυριαρχία εκτεταμένων εδαφών, ο Πίος Θ΄ αφόρισε τους ηγέτες του Ρισορτζιμέντο[1], αυτοανακηρύχθηκε «αιχμάλωτος του Βατικανού» και προέτρεψε τους Καθολικούς να μην συμμετέχουν στην πολιτική ζωή της Ιταλίας· ένας Πάπας που δεν είναι ηγέτης του κράτους του, ισχυριζόταν, δεν ήταν ελεύθερος να εκπληρώνει τα καθήκοντά του. Αυτή η σύγκρουση μεταξύ της Εκκλησίας και του νέου έθνους, που επέφερε βαθύ ρήγμα στην ιταλική ταυτότητα, επιλύθηκε τελικά το 1929 με τα Σύμφωνα του Λατερανού μεταξύ του Πίου ΙΑ΄ και του Μουσολίνι, που δημιούργησαν τη μικρή κυρίαρχη επικράτεια του Βατικανού, ανακήρυξαν τον Καθολικισμό «μοναδική θρησκεία του κράτους» στην Ιταλία και πρόσφεραν οικονομική αποζημίωση για τα εκκλησιαστικά ακίνητα που κατασχέθηκαν μετά την ενοποίηση. Σε αντάλλαγμα ο Πάπας παραιτήθηκε από τις εδαφικές του διεκδικήσεις. Για τον Μουσολίνι που φιλοδοξούσε να ενώσει την Ιταλία σε ένα κόμμα και ένα όραμα, το πλεονέκτημα ήταν τεράστιο: οι Καθολικοί δεν ήταν πλέον αναγκασμένοι να επιλέξουν σε ποιον θα είναι αφοσιωμένοι. Ωστόσο, καθώς ο φασισμός ευθυγραμμίστηκε πιο στενά με τον ναζισμό, ιδιαίτερα με την θέσπιση των Ιταλικών Φυλετικών Νόμων το 1938, η Εκκλησία αντιμετώπισε ένα δίλημμα: η καταδίκη αυτών των εξελίξεων θα μπορούσε να προκαλέσει την απώλεια των προνομίων που κατοχυρώθηκαν στα Σύμφωνα του Λατερανού. Η πολιτική σκοπιμότητα και η ηθική επιταγή σαφώς συγκρούονταν. Μια παρόμοια κατάσταση επικρατούσε στη Γερμανία. Ως παπικός νούτσιος στο Μόναχο στις αρχές της δεκαετίας του 1920, ο Εουτζένιο Πατσέλλι, ο μελλοντικός Πίος ΙΒ΄, είχε προειδοποιήσει για την άνοδο του «φανατικά αντικαθολικού Ναζιστικού Κόμματος», αναγνωρίζοντας ότι «δεν είναι λίγοι οι Καθολικοί που παρασύρονται από αυτό το ύπουλο υπερεθνικιστικό ρεύμα». Ωστόσο, το 1933, με τον Πατσέλλι πλέον σε θέση επιρροής ως υπουργού Εξωτερικών του Βατικανού –δεύτερος σε ιεραρχία μετά τον Πίο ΙΑ΄– η Εκκλησία υπέγραψε μια συμφωνία με τον Χίτλερ, η οποία διασφάλιζε στα καθολικά ιδρύματα στη Γερμανία την ελευθερία λειτουργίας καθώς και οικονομικές επιδοτήσεις σε αντάλλαγμα της δέσμευσης «να απέχουν από πολιτικές δραστηριότητες». Σύμφωνα με τον Βρετανό απεσταλμένο στην Αγία Έδρα, ο Πατσέλλι σχολίασε ότι ήταν σαν να έχει «ένα πιστόλι στο στήθος του»: η ανοιχτή αντίθεση στον Χίτλερ θα οδηγούσε στη «διάλυση της Καθολικής Εκκλησίας στο Ράιχ. … Διακυβευόταν η σωτηρία των ψυχών είκοσι εκατομμυρίων Καθολικών». Η εκκλησιαστική πολιτική, λοιπόν, ήταν πολιτική συμμόρφωσης που γεννήθηκε από τον εκφοβισμό και την πεποίθηση ότι οι ψυχές μπορούσαν να σωθούν μόνο με την παρουσία μιας νομικά αναγνωρισμένης Καθολικής Εκκλησίας· η επιστροφή σε μια μαχόμενη και ενίοτε παράνομη κατάσταση που ήταν το χαρακτηριστικό της πρώιμης χριστιανικής εποχής δεν εξετάστηκε καθόλου σαν ενδεχόμενο. Προς τα τέλη της δεκαετίας του 1930, ο Πίος ΙΑ΄ ένιωθε ολοένα και περισσότερο άβολα με αυτόν το συμβιβασμό. Το 1937 οργάνωσε την εξαγγελία μια επιθετικής κριτικής κατά του ναζισμού στις γερμανικές εκκλησίες και το 1939, προς έκπληξη του Μουσολίνι, έγινε γνωστό ότι προετοίμαζε μια εγκύκλιο που θα καταδίκαζε τον ρατσισμό και τον αντισημιτισμό και την οποία επρόκειτο να παρουσιάσει στις 11 Φεβρουαρίου. Πέθανε στις 10 Φεβρουαρίου. Η ομιλία του είχε ήδη τυπωθεί, αλλά ο Πατσέλλι διέταξε να καταστραφούν όλα τα αντίγραφα – σε απάντηση, όπως ισχυρίζεται ο Κέρτζερ, στην πίεση του Μουσολίνι· ακολουθώντας το πρωτοκόλλο για τον θάνατο ενός Πάπα, επιμένει ο Χέζεμαν, ο οποίος παραπέμπει στον προβληματισμό του Γκαίμπελς όταν ο Πατσέλλι εξελέγη διάδοχος του Πίου ΙΑ΄ στις 2 Μαρτίου: «ένας μαχόμενος Πάπας που ελίσσεται επιδέξια και πονηρά», σημείωσε ο ηγέτης των Ναζί στο ημερολόγιό του. Ο Κέρτζερ παραπέμπει στα λόγια του Γκαλεάτσο Τσιάνο, υπουργού Εξωτερικών του Μουσολίνι, ο οποίος ήταν βέβαιος ότι ο Πατσέλλι θα ήταν ο προτεινόμενος υποψήφιος των Γερμανών για το αξίωμα του Πάπα, επειδή ήταν «πολύ συμφιλιωτικός». Ο Κέρτζερ παρέχει πολύ περισσότερες πληροφορίες όσον αφορά το ιταλικό πλαίσιο και την ατμόσφαιρα: μετά την τελετή στέψης του νέου Πάπα, μια μπάντα της ιταλικής στρατιωτικής αστυνομίας έπαιξε τον φασιστικό ύμνο «Τζιοβινέτσα» που περιλάμβανε το στίχο «Ο Μουσολίνι αναγέννησε [τους Ιταλούς] για τον αυριανό πόλεμο». «Η φασιστική Ιταλία βλέπει τον νέο Πάπα με αυτοπεποίθηση και συμπάθεια», σχολίασε με ενθουσιασμό η εφημερίδα Corriere della Sera. Ο Χέζεμαν παρέχει ένα χρονολόγιο με λήμματα που αφορούν τους πρώτους μήνες της θητείας του Πατσέλλι, αποκαλύπτοντας τον στόχο του βιβλίου του: 5 Απριλίου: Ο Πίος ΙΒ΄ ζητά από τη Βραζιλία 3.000 βίζες για τους Γερμανούς Εβραίους. 6 Ιουνίου: Ο Πίος ΙΒ΄ ζητά ξανά από τη Βραζιλία 3.000 βίζες για τους Γερμανούς Εβραίους. 12 Ιουλίου: Ο Πίος ΙΒ΄ και πάλι επιζητεί βραζιλιάνικες βίζες για 3.000 Γερμανούς Εβραίους· ακολουθούν 7 αιτήματα μεταξύ Ιουλίου και Δεκεμβρίου. Το χρονολόγιο δεν αναφέρει ότι στις 15 Μαρτίου, μόλις δύο εβδομάδες μετά την εκλογή του Πατσέλλι, η Γερμανία εισέβαλε στην Τσεχοσλοβακία, ενώ τη Μεγάλη Παρασκευή, 7 Απριλίου, η Ιταλία εισέβαλε στην Αλβανία. Ο Πίος ΙΒ΄ δεν καταδίκασε καμία επίθεση από τις δύο. «Η Καθολική εφημερίδα της Ρώμης», εξηγεί ο Κέρτζερ, «δημοσίευσε ένα τηλεγράφημα ενός Ιταλού επισκόπου που επαινούσε τον Ντούτσε για την εισβολή». Ο Πάπας «έδωσε στους γύρω του να καταλάβουν», σημείωσε ο Γερμανός πρεσβευτής στο Βατικανό Ντιέγκο φον Μπέργκεν, «ότι δεν βλέπει κανένα λόγο να παρέμβει σε ιστορικές διαδικασίες οι οποίες, από πολιτική άποψη, δεν ενδιαφέρουν την Εκκλησία». Στις 20 Απριλίου 1939, ο Πάπας έστειλε ευχές για τα γενέθλια του Φύρερ και οι καμπάνες των καθολικών ναών της Γερμανίας χτύπησαν χαρμόσυνα για τον εορτασμό. Όσον αφορά τις βίζες που ζητούσε ο Πίος να δώσει η διεθνής κοινότητα στους Γερμανούς Εβραίους, αυτές αφορούσαν ειδικά τους Εβραίους που είχαν ασπαστεί τον Καθολικισμό. Ο Χέζεμαν θέλει να πιστέψουμε ότι αυτή η ρύθμιση μπορεί να ήταν ένα κωδικοποιημένο αίτημα για βίζα για όλους τους Εβραίους· ο Κέρτζερ αποκαλύπτει πώς καθ’ όλη τη διάρκεια της δεκαετίας του 1930 η εκκλησιαστική αντίσταση στους ρατσιστικούς νόμους περιοριζόταν στο να ζητάει εξαιρέσεις για τους Καθολικούς Εβραίους. Η σιωπή του Πάπα δεν σήμαινε ότι επιθυμούσε να απέχει από τις παγκόσμιες εξελίξεις. «Ο Πάπας Πίος ΙΒ΄», ανέφερε ο Μπέργκεν στα μέσα Μαΐου, «επιθυμεί να μείνει στην ιστορία ως “Μεγάλος Πάπας” … ως αγγελιαφόρος και εκπληρωτής της ειρήνης». Προκειμένου να επιτευχθεί αυτός ο ευγενής στόχος, ισχυρίζεται ο Χέζεμαν, ήταν υποχρεωμένος να δείχνει ουδέτερος και ως εκ τούτου να αποφεύγει την κριτική εναντίον της Γερμανίας. Το σχόλιο του Μπέργκεν ήταν μια απάντηση στην έκκληση του Πάπα τον Μάιο του 1939 για μια διάσκεψη ειρήνης στην Ευρώπη, η οποία δεν ενέπνευσε ιδιαίτερο ενθουσιασμό. Ταυτόχρονα, όμως, ο Φύρερ ξεκίνησε μυστικές διαπραγματεύσεις με τον Πάπα. Αυτές οι διαπραγματεύσεις, λέει ο Κέρτζερ, είναι η πιο σημαντική αποκάλυψη που προκύπτει από τα πρόσφατα δημοσιοποιημένα αρχεία: πρόκειται για μια σειρά συναντήσεων για τις οποίες δεν υπάρχει καμία αναφορά στη δωδεκάτομη συλλογή εγγράφων τα οποία σχετίζονται με τον πόλεμο που δημοσίευσε το Βατικανό μεταξύ 1965 και 1981. Ο νούντσιος Εουτζένιο Πατσέλλι πριν να γίνει Πάπας, κατά τη διάρκεια μιας επίσκεψης στο Βερολίνο το 1929. Ο πρίγκιπας Φίλιπ φον Χέσσεν, ένας Γερμανός αριστοκράτης παντρεμένος με μια κόρη του βασιλιά της Ιταλίας, ήρθε σε επαφή με τον Πάπα μέσω ανεπίσημων διαύλων επικοινωνίας και οι δυο τους συναντήθηκαν με άκρα μυστικότητα στις 11 Μαΐου. Ο Πάπας παραπονέθηκε ότι η Γερμανία δεν σεβόταν τη συμφωνία της με την Εκκλησία, και ότι παρενοχλούσε ιερείς και έκλεινε καθολικές σχολές και εκπαιδευτήρια. Ο Χέσσεν ζήτησε από τον Πάπα να επικυρώσει γραπτώς τη δέσμευσή του περί μη ανάμιξης των Καθολικών στην πολιτική· ανέφερε επίσης τις πολλές καταγγελίες σεξουαλικής κακοποίησης από ιερείς, ένα ζήτημα που ο Χίτλερ έθιγε επανειλημμένα για να εκβιάζει την Εκκλησία. Προηγουμένως, μας ενημερώνει ο Κέρτζερ, ο Πατσέλλι αντιδρώντας σε έρευνες της αστυνομίας στην Αυστρία, είχε ζητήσει από τις τοπικές εκκλησιαστικές αρχές να «καταστρέψουν όλα τα έγγραφα που σχετίζονταν με υποθέσεις ανηθικότητας μοναχών και ιερέων». Μια άλλη συνάντηση μεταξύ του Χέσσεν και του Πάπα έλαβε χώρα στις 26 Αυγούστου 1939, μόλις τρεις ημέρες αφότου η Γερμανία υπέγραψε το σύμφωνο μη επίθεσης Μολότωφ - Ρίμπεντροπ με τη Σοβιετική Ένωση. Έτσι, όταν ο Χίτλερ εισέβαλε στην Πολωνία την 1η Σεπτεμβρίου, ο Πατσέλλι πιθανότατα φοβήθηκε ότι η εισβολή θα προκαλούσε την υπονόμευση των συνομιλιών. Παρά την έντονη πίεση από την Πολωνία, ένα κατεξοχήν καθολικό έθνος, καθώς και από τη Γαλλία, τη Βρετανία και τις ΗΠΑ, δεν καταδίκασε την επίθεση. Σε μια συνάντηση με τον Χέσσεν στις 24 Οκτωβρίου, ο Πάπας, σύμφωνα με τον Κέρτζερ, αναλογίστηκε ότι «θα ήταν ευλογία για όλους» … αν εξαλείφονταν τα «ηθικά διλήμματα» που τώρα αντιμετωπίζουν οι πιστοί στην Εκκλησία Γερμανοί. Οι Καθολικοί του Ράιχ τότε δεν θα αισθάνονταν πλέον διχασμένοι όσον αφορά τη διπλή πίστη τους στην Εκκλησία και το Κράτος. Αυτό συνέβη λιγότερο από ένα χρόνο μετά την Νύχτα των Κρυστάλλων και σε μια εποχή που άρχιζαν να γίνονται γνωστές οι πρώτες αναφορές για γερμανικές θηριωδίες εναντίον των Εβραίων στην Πολωνία. Ο Χέζεμαν δεν κάνει καμία αναφορά σε αυτές τις μυστικές διαπραγματεύσεις. Αντίθετα, περιγράφει εκτενώς μια επίσκεψη που έκανε τον Οκτώβριο του 1939 στον Πάπα ο Γιόζεφ Μύλλερ, ο οποίος ενεργούσε για λογαριασμό διαφόρων Γερμανών στρατιωτικών αξιωματικών που συνωμότησαν να σκοτώσουν τον Χίτλερ. Ζήτησαν από τον Πάπα να δώσει εγγυήσεις για αυτούς στις βρετανικές αρχές, ώστε να καταρτιστεί το προσχέδιο μιας αποδεκτής ειρηνευτικής συμφωνίας πριν επιτεθούν. Ο Πάπας συμφώνησε και οι συνωμότες του ζήτησαν στο μεταξύ να μην μιλήσει εναντίον του Χίτλερ για να μην τον υποψιάσει: αυτός είναι ένας από τους λόγους, ισχυρίζεται ο Χέζεμαν, για τον οποίο τα επόμενα τέσσερα χρόνια ο Πίος δεν άσκησε δημόσια κριτική εναντίον του Φύρερ. Ο Κέρτζερ δεν αναφέρει τη συνάντηση με τον Μύλλερ ή τη συμφωνία με τους συνωμότες, ίσως επειδή δεν υπάρχει καμία σχετική αναφορά σε κανένα από τα επίσημα αρχεία που μελέτησε. Οι πηγές που παραθέτει ο Χέζεμαν αφορούν στο σύνολό τους μεταπολεμικές μαρτυρίες ή ανακατασκευές. Δεν φαίνεται να υπάρχει καμία δήλωση του ίδιου τον Πίου σχετικά με τη συμφωνία αν και παρέμεινε Πάπας μέχρι τον θάνατό του το 1958. «20 Οκτωβρίου [1939]», λέει η χρονολογία του Χέζεμαν: «Ο Πίος ΙΒ΄ καταδικάζει τον ρατσισμό στην πρώτη του εγκύκλιο, Summi Pontificatus». Διαθέσιμη στο διαδίκτυο, η εγκύκλιος είναι περίπου 12.000 λέξεις και διατυπωμένη εξ ολοκλήρου αόριστα με γενικότητες. Διακηρύσσει την ανάγκη για καθολική αδελφότητα και αποστρέφεται την απανθρωπιά του κόσμου, αλλά δεν κατονομάζει ενόχους και δεν αναγνωρίζει θύματα. Ο Χέζεμαν συγκαλύπτει: «Ειδικά τα θύματα του πολέμου και του ρατσισμού, συμπέρανε ο Πάπας, είχαν επομένως το άνευ όρων “δικαίωμα σε συμπόνια και βοήθεια”». Στην πραγματικότητα, το κείμενο αναφέρεται μόνο σε θύματα πολέμου, όχι στον ρατσισμό. Ο Χέζεμαν παραθέτει έναν τίτλο των New York Times –«Ο Πάπας καταδικάζει δικτάτορες, παραβάτες της συνθήκης, ρατσισμό»– για να δείξει ότι η έκκληση του Πάπα είχε «γίνει αντιληπτή με σωστό τρόπο». Ο Κέρτζερ σημειώνει τη θετική ανταπόκριση των γερμανικών εφημερίδων στην εγκύκλιο, την οποία είναι σημαντικό ότι αναφέρει και η εφημερίδα του Βατικανού L’Osservatore Romano. Σε γενικές γραμμές, εξηγεί, με «ένα μίγμα από ακατανόητη θεολογική γλώσσα και ηθικολογικές κοινοτοπίες», ο Πάπας συνήθιζε να σκορπά «ψήγματα που και οι δύο πλευρές μπορούσαν να εκλάβουν ότι υποστηρίζουν τον σκοπό τους». Οι αναγνώστες που θα ανατρέξουν στις εγκυκλίους και τις ομιλίες του Πίου ΙΒ΄ θα μπουν στον πειρασμό να συμφωνήσουν. Σε μια συνάντηση με τον Γερμανό υπουργό Εξωτερικών Γιόαχιμ φον Ρίμπεντροπ στις 11 Μαρτίου 1940, ο Πάπας του υπενθύμισε ότι, σε αντίθεση με τον προηγούμενο Πάπα, «είχε φροντίσει να μην προσβάλει τους Γερμανούς» με την εγκύκλιό του. Η επίσκεψη του Ρίμπεντροπ στο Βατικανό, που είχαν προετοιμάσει οι μυστικές διαπραγματεύσεις με τον Χέσσεν, χρησιμεύει στο να αξιολογήσει κανείς τον τρόπο με τον οποίο οι δύο συγγραφείς αξιοποίησαν μια μόνο πηγή, συγκεκριμένα τις σημειώσεις που κράτησε μιλώντας με τον Πάπα μετά την αυστηρά ιδιωτική συνάντησή του με τον Ρίμπεντροπ ο μονσινιόρ Ντομένικο Ταρντίνι, μια σημαντική προσωπικότητα του Σεκρεταριάτου του Βατικανού. Ο Χέζεμαν επεξηγεί: Ο Πάπας ρώτησε ευθέως τον υπουργό αν πιστεύει στον Θεό. «Πιστεύω στον Θεό, αλλά δεν ανήκω σε καμία Εκκλησία», απάντησε ο Ρίμπεντροπ με αναίδεια. «Πιστεύεις πραγματικά στον Θεό;», επανέλαβε ο Πάπας την ερώτηση με δυσπιστία. … «Δεν μπορώ παρά ν’ αμφιβάλλω για την αλήθεια αυτών των λέξεων!». Ο Ρίμπεντροπ τον διαβεβαίωσε ότι ούτε αυτός ούτε ο Φύρερ ήταν εχθροί της Εκκλησίας, αλλά θα απέρριπταν τον «πολιτικό καθολικισμό». … Όλοι ανεξαιρέτως ήταν με τον Χίτλερ. «Ο πολιτικός καθολικισμός σίγουρα όχι», διέκοψε ψυχρά ο Πάπας. … Ο στρατιωτικός στόχος της Γερμανίας ήταν η ειρήνη, [είπε ο Ρίμπεντροπ]. … «Με τι μοιάζει αυτή η ειρήνη είναι προφανές στην Πολωνία, όπου σφαγιάζετε ιερείς και Εβραίους», απάντησε ο Πίος ΙΒ΄. Οι σημειώσεις του Ταρντίνι είναι διαθέσιμες στο διαδίκτυο στο Actes et documents du Saint-Siège relatifs à la période de la Seconde Guerre Mondiale. Τα σχετικά σημεία γράφουν: «[Ο Ρίμπεντροπ] είπε ότι πίστευε στον Θεό αλλά δεν ανήκε σε καμία Εκκλησία». Δεν γίνεται αναφορά σε άμεσες ερωτήσεις, αναίδεια ή εκφράσεις παπικής δυσπιστίας. Όταν ο Ρίμπεντροπ λέει ότι όλοι οι Γερμανοί είναι στο πλευρό του Χίτλερ, ο Πάπας απλώς παρατηρεί, λογικά, ότι σε αυτή την περίπτωση «δεν υπάρχει πολιτικός καθολικισμός» – δηλαδή καμία καθολική αντίθεση στον ναζισμό. Δεν γίνεται καμία αναφορά σε Εβραίους ή σφαγές. Εν ολίγοις, δεν υπάρχει καμία ένδειξη ότι ο Πάπας ήταν σκληρός με τον Ρίμπεντροπ. Η εκδοχή του Κέρτζερ παραθέτει κατά λέξη τις σημειώσεις του Ταρντίνι και στη συνέχεια εξετάζει τη συνάντηση του καρδινάλιου Λουίτζι Μαλιόνε με τον Γερμανό υπουργό. Ο Μαλιόνε, ο υπουργός Εξωτερικών του Πίου ΙΒ΄, φέρεται ν’ ανησυχούσε για την επιείκεια του Πάπα προς τον Χίτλερ. Αναφερόμενος στις δύο συναντήσεις, ο Ρίμπεντροπ παρατήρησε: «Βρήκα [τον Πάπα] εγκάρδιο, συγκαταβατικό, μορφωμένο και καλά ενημερωμένο. … Αντίθετα, στον Καρδινάλιο Υπουργό Εξωτερικών βρήκα έναν εχθρό του γερμανικού εθνικοσοσιαλισμού». Ο Αδόλφος Χίτλερ συνομιλεί με τον νούντσιο του Βατικανού στο Βερολίνο, αρχιεπίσκοπο Τσέζαρε Ορσένιγκο, 1η Μαΐου 1936. © Keystone / Alamy / Visual Hellas Οι εκκλήσεις του Πάπα για ειρήνη έπεσαν στο κενό: τον Απρίλιο του 1940 η Γερμανία εισέβαλε στη Δανία και τη Νορβηγία· τον Μάιο του 1940 στόχος του γερμανικού Βlitzkrieg [κεραυνοβόλος πόλεμος] ήταν η Γαλλία. Στις 10 Ιουνίου ο Μουσολίνι κήρυξε τον πόλεμο στη Γαλλία. «Ο Άγιος Πατέρας παραιτείται πολύ εύκολα παίζοντας μόνο έναν παθητικό ρόλο ενώπιον της συμφοράς που καταστρέφει τον Χριστιανισμό», παραπονέθηκε ο Βλαντιμίρ ντ’Ορμεσσόν, ο Γάλλος πρεσβευτής στο Βατικανό, όταν ο Πατσέλλι δεν καταδίκασε την εισβολή στη χώρα του. «Δεν μπορούμε να κατανοήσουμε τις ενέργειες του Πάπα», παραδέχεται ο Κέρτζερ, «χωρίς να αναγνωρίσουμε ότι είχε κάθε λόγο να πιστεύει ότι το μέλλον της Εκκλησίας θα ανήκε πιθανότατα σε μια Ευρώπη υπό τον έλεγχο του Χίτλερ και του Ιταλού συνεργάτη του». Εν ολίγοις, σε αυτό το σημείο του πολέμου το να θεωρήσει ότι θα υπερισχύσουν οι εχθροί της Γερμανίας απαιτούσε μια πράξη πίστης· επομένως, δεν υπήρξε δημόσια έκκληση προς τους Καθολικούς να διαχωρίσουν την θέση τους από τον ναζισμό και τον φασισμό. Αντίθετα, η κορυφαία καθημερινή καθολική εφημερίδα της Ιταλίας, Avvenire, δημοσίευσε την προτροπή του αρχιεπισκόπου της Μπολόνια κατά την οποία «όλοι οφείλουμε, ακολουθώντας τον νόμο της Πίστεώς μας, την πιο απόλυτη, πιο πλήρη υπακοή» στην πολεμική επιχείρηση. «Η ώρα του πολέμου», έγραψε η Rivista del Clero Italiano, «δεν είναι η ώρα για συζητήσεις ή για διαφωνίες, αλλά για αρμονία, υπακοή, δράση». Την ημέρα που η Ιταλία επιτέθηκε στη Γαλλία, το L’Osservatore Romano δημοσίευσε πολεμικά ανακοινωθέντα και από τις δύο πλευρές της σύγκρουσης, αλλά υπό την πίεση του Ιταλού πρεσβευτή, Μπερνάρντο Αττόλικο, ο Πίος διέταξε να πολτοποιηθούν τα αντίτυπα και να μην κυκλοφορήσει η έκδοση, με τη δικαιολογία ότι τα πιεστήρια υπέστησαν βλάβη. Γενικά, το αντικείμενο της εφημερίδας του Βατικανού είχε ήδη περιοριστεί σε μεγάλο βαθμό. Ο Βρετανός απεσταλμένος στο Βατικανό Σερ Φράνσις Όσμπορν σχολίασε επί τούτου ότι «οι στήλες του είναι πλέον σχεδόν εξ ολοκλήρου αφιερωμένες σε πληροφορίες θρησκευτικού χαρακτήρα και δεν κάνει πια καμία προσπάθεια διαφώτισης ή σχολιασμού των παγκόσμιων εξελίξεων». Στις 4 Σεπτεμβρίου 1940, μιλώντας στη λαϊκή οργάνωση Καθολική Δράση στο Βατικανό, ο Πίος κάλεσε τα μέλη της να είναι «τέλειοι πολίτες», έτοιμοι «να δώσουν τη ζωή τους για … την Πατρίδα». Είναι δύσκολο να καταλάβουμε πώς αυτό μπορεί να συνάδει με ισχυρισμούς περί ουδετερότητας. Στις 28 Οκτωβρίου ο Μουσολίνι διέταξε εισβολή στην Ελλάδα. Ο Χέζεμαν δεν περιλαμβάνει τίποτε από αυτό το υλικό, εστιάζοντας αντ’ αυτού στο Ολοκαύτωμα, στην υποστήριξη του Πίου στους Καθολικούς Εβραίους που προσπαθούσαν να δραπετεύσουν από τη Γερμανία και στις πολλές εκκλήσεις του για ειρήνη. Στις 26 Νοεμβρίου 1941, σε μια συνάντηση με τον Πάπα, ο στρατιωτικός ιερέας Ντον Πίρρο Σκαβίτσι κατέθεσε την πρώτη επιβεβαίωση αυτόπτη μάρτυρα ότι οι Ναζί σφαγιάζουν Εβραίους. Τα θύματα έπρεπε να σταθούν «στην άκρη … μπροστά από τάφους ή λάκκους, όπου στη συνέχεια εξολοθρεύονταν ανελέητα με πολυβόλα και μετά ρίχνονταν σε αυτούς τους λάκκους». Ο Πίος θορυβήθηκε. Ο Σκαβίτσι συνέχισε να στέλνει πληροφορίες για νέες σφαγές όλο το επόμενο έτος, κατά το οποίο ξεκίνησαν σε πολλές ευρωπαϊκές χώρες οι μεγάλης κλίμακας εκτοπισμοί των Εβραίων. Ο Πάπας δεν έκανε καμία δημόσια δήλωση. Ο Χέζεμαν αναφέρει τα γεγονότα στην Ολλανδία ως απόδειξη ότι στην πραγματικότητα επρόκειτο για μια «συνετή σιωπή». Τον Ιούλιο του 1942, ως απάντηση στην εκτόπιση Εβραίων με δύο τρένα, οι επικεφαλής της Καθολικής και της Προτεσταντικής Εκκλησίας διαμαρτυρήθηκαν στους Ναζί και απείλησαν ότι θα δημοσιεύσουν τη διαμαρτυρία τους σε κοινή ποιμαντική επιστολή. Οι Γερμανοί αντέδρασαν απαντώντας πως αν δεν το πράξουν τότε θα κάνουν μια εξαίρεση για τους βαφτισμένους Εβραίους· ο καθολικός αρχιεπίσκοπος Γιαν ντε Γιονγκ ζήτησε να δημοσιευτεί το κείμενο και να διαβαστεί στις εκκλησίες της επισκοπής του ούτως ή άλλως. Οι Γερμανοί συνέλαβαν αμέσως τους Καθολικούς Εβραίους και ισχυρίστηκαν ότι αυτό ήταν «μέτρο εναντίον της ποιμαντικής επιστολής της 26ης Ιουλίου». Ο Πάπας Πίος, υποστηρίζει ο Χέζεμαν, σοφά επέλεξε να σώσει ζωές αντί να επιδιώξει την δική του αναγνώριση καταδικάζοντας τις φρικαλεότητες. Αυτή είναι η ουσία της διαμάχης μεταξύ αυτών των δύο βιβλίων. Έχοντας καταλήξει στο συμπέρασμα ότι η αποκήρυξη θα ήταν στην καλύτερη περίπτωση μια άσκοπη επίδειξη αρετής και στη χειρότερη αφορμή για περαιτέρω σφαγή, στο υπόλοιπο του βιβλίου του ο Χέζεμαν απαριθμεί αναλυτικά τις πολλές συγκινητικές περιπτώσεις όπου οι Εβραίοι βρήκαν καταφύγιο σε εκκλησίες και μοναστήρια και στις οποίες ο Πάπας μπορεί να θεωρηθεί ότι είχε κάποια εμπλοκή. Ο Κέρτζερ, από την άλλη, προσφέρει μια εκτενή ανάλυση των συνθηκών υπό τις οποίες ελήφθησαν οι αποφάσεις του Πάπα καθ’ όλη τη διάρκεια του πολέμου, που παραπέμπει σε ένα μοτίβο συμπεριφοράς που κινούνταν μεταξύ του αξιολύπητου και του γκροτέσκου. Ο κανόνας ήταν ένας υφέρπων αντισημιτισμός. Το 1943 ο μονσινιόρ Άντζελο Ρονκάλλι κάλεσε τον Πίο να πείσει τη κυβέρνηση της Σλοβακίας να επιτρέψει σε χίλια εβραιόπουλα να μεταναστεύσουν στην Παλαιστίνη, αποφεύγοντας έτσι την εκτόπισή τους στα στρατόπεδα θανάτου. Ο Πίος, ωστόσο, ήταν αντίθετος στη δημιουργία εβραϊκού κράτους στην Παλαιστίνη και το επιτελείο του ζήτησε τη συμβουλή ενός άλλου μέλους του Σεκρεταριάτου, του μονσινιόρ Τζουζέπε ντι Μέλιο. Στη γνωμοδότησή του ο Μέλιο σημειώνει ότι μέχρι πρόσφατα οι Εβραίοι δεν ήθελαν να πάνε στην Παλαιστίνη, γιατί ενώ ανάμεσα στους Χριστιανούς ήταν εύκολο να κερδοσκοπούν, «αν, αντίθετα, όλοι και μόνο οι Εβραίοι ενωθούν μεταξύ τους, το αποτέλεσμα είναι μια τεράστια συγκέντρωση … απατεώνων, ενώ λείπουν αυτοί που μπορούν να εξαπατηθούν». Τέτοια αισθήματα δεν ήταν καθόλου παράξενα, δεδομένης της μακράς παράδοσης της Εκκλησίας να περιθωριοποιεί τους Εβραίους, μια πρακτική από την οποία ο Πίος δεν κράτησε ποτέ αποστάσεις. Τα γκέτο των παπικών κρατών είχαν ανοίξει μόνο με την ένωση της Ιταλίας και την απώλεια της κυριαρχίας του Πάπα. Αν και η Εκκλησία καταδίκαζε τον ρατσισμό, ωστόσο, όπως διαβεβαίωσε ο Γάλλος πρεσβευτής στο Βατικανό τον στρατάρχη Φιλίπ Πεταίν, τον αντισημίτη αρχηγό της κυβέρνησης του Βισύ, αναγνώριζε την ύπαρξη του «εβραϊκού προβλήματος». Ο πατέρας Τάκκι Βεντούρι, ένας Ιησουίτης που ενεργούσε ως σύνδεσμος μεταξύ του Βατικανού και του Μουσολίνι για θέματα που αφορούσαν τους ιταλικούς φυλετικούς νόμους, ενθάρρυνε τον Πάπα να μιλήσει ενάντια στη δολοφονία Ιταλοεβραίων, ισχυριζόμενος ότι τέτοια βαρβαρότητα ήταν περιττή ακριβώς επειδή οι νόμοι «κρατούσαν με επιτυχία τους Εβραίους στη θέση που τους αρμόζει». Σε ένα κήρυγμα τον Μάρτιο του 1941, το οποίο η Corriere della Sera επαίνεσε με ενθουσιασμό, ο επίσκοπος του Ρεκανάτι και του Λορέτο αναφέρθηκε στον Μουσολίνι ως τον «Άνθρωπο που έστειλε ο Θεός» και εξέφρασε τη λύπη του για το γεγονός ότι οι εχθροί της Ιταλίας υποστήριζαν «τους απογόνους εκείνων των Εβραίων που σταύρωσαν τον Ιησού». Κατ’ αυτόν τον τρόπο συνδέονταν η πολεμική επιχείρηση και το «εβραϊκό ζήτημα». Παρ’ όλο που δεν αναφέρθηκε ποτέ στη μεταχείριση των Εβραίων, τον Μάιο του 1941 ο Πίος έδωσε διάλεξη σε τέσσερις χιλιάδες μέλη της οργάνωσης Καθολική Δράση Κορασίδων σχετικά με «τους κινδύνους της ανηθικότητας στους τομείς της γυναικείας μόδας, του αθλητισμού, της υγιεινής, των κοινωνικών σχέσεων και της ψυχαγωγίας». Λαμβάνοντας υπόψη όλα τα στοιχεία συστηματικής γενοκτονίας που γνώριζε το Βατικανό μέχρι το 1942 από τον Σκαβίτσι και άλλες πηγές, είναι δύσκολο να φανταστούμε πώς μια καταγγελία ενάντια στις γερμανικές θηριωδίες θα μπορούσε να κάνει χειρότερη τη μοίρα των Εβραίων. Τον Δεκέμβριο του 1942 οι Σύμμαχοι ετοίμασαν μια κοινή δήλωση και ζήτησαν από τον Πίο να συνυπογράψει. «Από όλα τα κατεχόμενα εδάφη», έλεγε, Οι Εβραίοι μεταφέρονται κάτω από φρικτές, βάναυσες συνθήκες στην Ανατολική Ευρώπη. … Όσοι είναι σε θέση να εργαστούν αναγκάζονται να εργαστούν μέχρι θανάτου στα στρατόπεδα εργασίας. Οι αδύναμοι και οι άρρωστοι αφήνονται να πεθάνουν από το κρύο ή να λιμοκτονήσουν, ή δολοφονούνται μαζικά. Ο Πίος δεν υπέγραψε. Ο Αμερικανός απεσταλμένος Χάρολντ Τίτμαν, αφού συζήτησε με τον Πάπα για το ότι παρέλειψε να καταδικάσει τις ναζιστικές θηριωδίες στο Χριστουγεννιάτικο διάγγελμά του, ανέφερε ότι «θεωρούσε [πως] υπήρχε κάποια υπερβολή [στις αναφορές των Συμμαχικών Δυνάμεων] για λόγους προπαγάνδας» και ότι δεν πρέπει να φανεί ότι είναι με το μέρος των Συμμάχων. Τον ίδιο μήνα το Βατικανό παρουσίασε σε πρώτη προβολή την ταινία Pastor Angelicus, ένα ντοκιμαντέρ που παρουσίαζε τον Πίο ως ακάματο ειρηνοποιό. Ο Βρετανός απεσταλμένος Όσμπορν σχολίασε την ειρωνεία του γεγονότος της προθυμίας του Πάπα να διαπραγματευτεί με τον Χίτλερ, όταν «στον νέο κόσμο του Χίτλερ δεν θα υπάρχει χώρος για την Καθολική θρησκεία». Στη 24η σελίδα ενός ασυνήθιστα μεγάλου Χριστουγεννιάτικου διαγγέλματος εκείνο το έτος, ο Πίος αναφέρθηκε σε «εκατοντάδες χιλιάδες ανθρώπους που, χωρίς να φταίνε και αποκλειστικά λόγω του έθνους ή της φυλής τους, έχουν καταδικαστεί σε θάνατο ή σταδιακή εξόντωση». Δεν έκανε καμιά αναφορά για Ναζί ή Εβραίους. Σύμφωνα με τον Όσμπορν ο Πίος φαινόταν «πικραμένος και έκπληκτος» που τα λόγια του δεν ικανοποίησαν τους επικριτές του. Και από τα δύο βιβλία συνάγεται ότι ο Μουσολίνι και ο Χίτλερ πράγματι ανησυχούσαν για την αντίδραση του Πίου· προφανώς φοβούνταν μια αφύπνιση των χριστιανικών συνειδήσεων. Όπως επισημαίνει ο Κέρτζερ, «ένας μεγάλος αριθμός ανδρών που δολοφονούσαν τους Εβραίους … θεωρούσαν τους εαυτούς τους καλούς Καθολικούς». Αν ο στόχος ήταν να σωθούν ψυχές, σίγουρα θα έπρεπε να είχαν προειδοποιηθεί ότι αυτό ήταν πολύ μεγαλύτερο κακό από την «ανηθικότητα στη… γυναικεία μόδα». Ή μήπως ο Πάπας φοβόταν, όπως υποθέτει ο Κέρτζερ, «ότι η καταδίκη του ναζισμού θα αποξένωνε εκατομμύρια Καθολικούς με κίνδυνο να προκληθεί σχίσμα;». Οι περισσότερες προτεσταντικές εκκλησίες στη Γερμανία, τελικά, στήριζαν απολύτως τους Ναζί. Μήπως ο Πίος πίστευε ότι ο Χίτλερ θα μπορούσε να εξολοθρεύσει τα εκατομμύρια των Καθολικών στο Ράιχ και στα κατεχόμενα εδάφη του –ένα πολύ μεγάλο ποσοστό του πληθυσμού– όπως επιδίωκε να κάνει με τους Εβραίους, που αντιπροσώπευαν περίπου το ένα τοις εκατό; Ο Χέζεμαν παραθέτει την προειδοποίηση του Ρίμπεντροπ στον Χίτλερ το 1943, όταν η Γερμανία εισέβαλε στην Ιταλία, ότι «αν επιτεθούμε στο Βατικανό, σίγουρα θα ξεσπάσει εμφύλιος πόλεμος στη Γερμανία με τη ρίψη της πρώτης βόμβας». Αν το Καθολικό αίσθημα ήταν τόσο ισχυρό, δεν θα ήταν πιο παραγωγικό αν είχε ο Πάπας αναλάβει έναν πιο ενεργό πνευματικό ηγετικό ρόλο; Το ρεύμα του πολέμου άλλαξε. Η εισβολή του Χίτλερ στη Σοβιετική Ένωση αναχαιτίστηκε από τον Κόκκινο Στρατό. Τώρα ο Πάπας ανησυχούσε ότι μια νίκη των κομμουνιστών μπορεί να ήταν χειρότερη για την Εκκλησία από μια νίκη των Ναζί. Οι Σύμμαχοι προχώρησαν με γρήγορο ρυθμό στην Αφρική και αποβιβάστηκαν στη Σικελία. Ο Μουσολίνι καθαιρέθηκε και κηρύχθηκε ανακωχή μεταξύ της Ιταλίας και των Συμμάχων, στην οποία οι Γερμανοί απάντησαν εισβάλλοντας στην Ιταλία. Ο Πάπας, που δεν είχε πει κουβέντα για τον ανελέητο βομβαρδισμό του Λονδίνου, για να μην μιλήσουμε για πολλές άλλες ευρωπαϊκές πόλεις, ζήτησε από τον Πρόεδρο Ρούσβελτ να εξαιρεθεί τουλάχιστον η Ρώμη από τους βομβαρδισμούς και ρώτησε εάν η Ιταλία θα μπορούσε να γλιτώσει από την εισβολή των Συμμάχων. Στο μεταξύ συνέχιζε να δίνει την ευλογία του σε Γερμανούς στρατιώτες που τακτικά περνούσαν από την Αιώνια Πόλη. Στις 16 Οκτωβρίου 1943, οι Ναζί συνέλαβαν 1.259 Εβραίους της Ρώμης για να τους εκτοπίσουν και τους κρατούσαν στις εγκαταστάσεις μιας στρατιωτικής σχολής κοντά στα τείχη του Βατικανού. «Η Αγία Έδρα», είπε ο Μαλιόνε στον νέο Γερμανό πρεσβευτή, Ερνστ φον Βαϊτσέκερ, «δεν θα ήθελε να είναι αναγκασμένη να εκφράσει την αποδοκιμασία της». Ο Πάπας δεν έκανε καμία δημόσια δήλωση, αλλά το Βατικανό διαμαρτυρήθηκε για το ότι υπήρχαν και κάποιοι Καθολικοί Εβραίοι μεταξύ των θυμάτων· ουδέποτε υπήρξε κάποια ένδειξη ότι ο Πίος αναγνώρισε πόσο τερατώδεις ήταν τέτοιες διακρίσεις. Από τους 1.007 Εβραίους που επιβιβάστηκαν στις 18 Οκτωβρίου στα τρένα με προορισμό το Άουσβιτς επέζησαν δεκαέξι. Αργότερα τον ίδιο μήνα, ο Πάπας συμφώνησε στη δημοσίευση μιας κοινής δήλωσης Γερμανίας-Βατικανού στο L’Osservatore Romano που έλεγε ότι οι Γερμανοί «σεβάστηκαν τους θεσμούς και τη δραστηριότητα της Ρωμαϊκής Κουρίας καθώς και τα κυριαρχικά δικαιώματα και την ακεραιότητα της πόλης-κράτους του Βατικανού». Ο Χέζεμαν ισχυρίζεται πως η σύνεση του Πάπα εμπόδισε τους Γερμανούς να συνεχίσουν τις επιδρομές τους. «Πολλές εκατοντάδες ακόμη [Εβραίοι]», διευκρινίζει ο Κέρτζερ, «συνελήφθησαν από τις κρυψώνες τους κατά την διάρκεια των επόμενων μηνών της γερμανικής κατοχής». Στις 30 Νοεμβρίου οι φασιστικές αρχές, υποστηριζόμενες από τους Γερμανούς, διέταξαν τη σύλληψη όλων των Εβραίων στην Ιταλία. Απαντώντας στην έκκληση του αρχιεπισκόπου της Φερράρα που ζήτησε την παρέμβαση του Βατικανού, το Σεκρεταριάτο του Πάπα απάντησε: Η Αγία Έδρα, όπως έκανε και στο παρελθόν, προσπαθεί και στις παρούσες συνθήκες να βοηθήσει τους μη Άριους [δηλαδή τους Εβραίους] στον βαθμό που μπορεί, ιδιαίτερα αυτούς που ανήκουν σε μικτές οικογένειες. … Αν μη τι άλλο, πάντα θα μπορεί κανείς να πει ότι η Αγία Έδρα έκανε ό,τι ήταν δυνατό για να βοηθήσει αυτούς τους άτυχους. Ο Χέζεμαν ισχυρίζεται ότι ο Πάπας έδωσε εντολή στα εκκλησιαστικά ιδρύματα να ανοίξουν τις πόρτες τους στους Εβραίους. Αναφέροντας παραδείγματα Εβραίων στους οποίους μοναστήρια και μονές αρνήθηκαν την είσοδο ο Κέρτζερ σημειώνει ότι Δεν υπάρχουν στοιχεία ότι ο Πάπας έδωσε ποτέ εντολή στα εκκλησιαστικά ιδρύματα να δεχτούν Εβραίους, και πολλά δεν δέχονταν, [αν και] γνώριζε ότι μεταξύ του μεγάλου αριθμού προσφύγων που κρύβονταν στα θρησκευτικά κτίρια της Ρώμης ήταν πολλοί Εβραίοι. Η Ρώμη βομβαρδίστηκε και οι Σύμμαχοι κατέλαβαν τελικά την πόλη. Διαβάζοντας το χρονικό του Κέρτζερ και εξετάζοντας πάνω από εκατό σελίδες σημειώσεων στις οποίες παραθέτει τα λόγια καρδιναλίων και διπλωματών στο Βατικανό, αποκομίζει κανείς την εντύπωση ενός Πάπα που δεν διαθέτει σαφές όραμα, ηθικό ή πολιτικό, και που αποφασίζει πώς να συμπεριφερθεί από τη μια στιγμή στην άλλη, ενώ, παράλληλα, δίνει μεγάλη προσοχή στη δημόσια εικόνα του και τρέφει την ψευδαίσθηση ότι μπορεί μια μέρα να θεωρηθεί σημαντικός ειρηνοποιός. Τέσσερις ημέρες μετά την απόβαση των Συμμάχων σαράντα μίλια νότια της Ρώμης στο Άντσιο, ο Όζμπορν ανέφερε ότι ο Πίος ζήτησε να μην υπάρχουν «έγχρωμοι ανάμεσα στον μικρό αριθμό στρατιωτών του συμμαχικού στρατού που φρουρούσε τη Ρώμη». Ο Πάπας καταδίκασε τον βομβαρδισμό της πόλης από τους Συμμάχους, ιδιαίτερα μετά το χτύπημα που δέχθηκε η Βασιλική του Σαν Λορέντσο στις 13 Αυγούστου 1943, αλλά αργότερα ο μονσινιόρ Ταρντίνι τον προειδοποίησε ότι η αντίδραση αυτή έβλαπτε την αξιοπιστία του Βατικανού: «Μεταδίδουμε τις “ειδήσεις” στο Ραδιόφωνο του Βατικανού … αλλά μόνο τους θανάτους των αμάχων, χωρίς να λέμε τίποτα για τον στρατιωτικό στόχο που δέχεται χτύπημα. Παραμένει το Ραδιόφωνο του Βατικανού πραγματικά “αμερόληπτο” έτσι;». Κάθε απόφαση φαίνεται ότι λαμβανόταν με βάση μόνο τη σκοπιμότητα. Ο Ταρντίνι έπεισε τον Πίο ότι δεν θα ήταν συνετό να εμπλακεί σε ειρηνευτικές διαπραγματεύσεις με τους Συμμάχους μετά την κατάληψη της Σικελίας, καθώς οι Βρετανοί και οι Αμερικανοί αναμφίβολα θα «επιδίδονταν σε αμέτρητες αυθαίρετες και άδικες ενέργειες εναντίον των Γερμανών», οι οποίοι έπειτα θα κατηγορούσαν τον Πάπα ότι «συμμετείχε … στην ήττα της Γερμανίας», κάτι που θα καθιστούσε «τις συνθήκες για τον Καθολικισμό στη Γερμανία πολύ δύσκολες στο μέλλον». Και ούτω καθεξής. Αντί να χρησιμοποιήσει την ιδιότητά του με οποιονδήποτε θετικό, λογικό τρόπο και να αφήσει «τις συνέπειες … στην Θεία Πρόνοια», όπως είχε κάποτε προτείνει ο καρδινάλιος Mαλιόνε, ο Πάπας προτίμησε, όπως το έθεσε ο Όζμπορν, να ασχοληθεί «με ποικίλες φιλανθρωπικές δραστηριότητες και την τέρψη της αδυναμίας του για την ρητορική». «Φοβάμαι», είχε παρατηρήσει ο ντ’ Ορμεσσόν ήδη από το 1940, «ότι ο προσωπικός του χαρακτήρας δεν αίρεται στο ύψος της δραματικής κατάστασης στην οποία βρίσκεται η Ευρώπη σήμερα». Ολοκληρώνοντας το πυκνό, πειστικό και βαθιά αιχμηρό βιβλίο του, ο Κέρτζερ εκφράζει τη λύπη του για τη μεταπολεμική κατασκευή ενός «καλολουστραρισμένου ιστορικού αφηγήματος» που έχει στόχο να ξαναγράψει τις ενέργειες του Βατικανού κατά τη διάρκεια του πολέμου, με τον Πίο ΙΒ΄ «να παρουσιάζεται ως ο ηρωικός υπερασπιστής των καταπιεσμένων». Ο Χέζεμαν, ο οποίος υποστηρίζει πολύ αυτό το αφήγημα, λυπάται για «τα ψέματα για τον Πίο ΙΒ΄ [που] εξακολουθούν να διχάζουν Χριστιανούς και Εβραίους». Χωρίς αμφιβολία, η διαμάχη για το μητρώο του Πάπα και την εμπλοκή της Εκκλησίας στον πόλεμο θα συνεχιστεί, ειδικά ενόψει της απάντησης του σημερινού Πάπα στη ρωσική επίθεση στην Ουκρανία, της επιμονής του ότι το ΝΑΤΟ προκάλεσε σε μεγάλο βαθμό τη σύγκρουση και το σχόλιό του ότι «δεν υπάρχουν αφηρημένα καλοί και κακοί από μεταφυσική άποψη». Ωστόσο, αναρωτιέται κανείς τι αντίκτυπο μπορεί να έχει αυτό στους πιστούς. Στα σαράντα χρόνια που ζω στην Ιταλία, ποτέ δεν ένιωσα ότι τα άθλια πεπραγμένα του Βατικανού στον πόλεμο, η αποδεδειγμένη οικονομική του διαφθορά ή οι συγκαλύψεις εκτεταμένης σεξουαλικής κακοποίησης επηρεάζουν στο παραμικρό την αφοσίωση των υποστηρικτών του. Από το Δεκαήμερο του Βοκκάκιου θυμόμαστε την ιστορία εκείνου του Εβραίου, οι χριστιανοί φίλοι του οποίου επιθυμούσαν να προσηλυτίσουν. Εκείνος όμως επέμενε να πάει πρώτα στη Ρώμη και να δει τον ίδιο τον Πάπα. Κατά την επιστροφή του ο Εβραίος σχολίασε ότι στη Ρώμη συνάντησε μονάχα διαφθορά και παπάδες που επιδίωκαν «να μειώσουν μέχρι εκμηδενισμού τη χριστιανική θρησκεία» και να την εκριζώσουν από τον κόσμο. Ωστόσο η χριστιανική θρησκεία άκμασε. Αυτό ακριβώς το παράδοξο τον έπεισε ότι «το Άγιο Πνεύμα πρέπει να είναι … το θεμέλιο και το στήριγμά του . … Γι’ αυτό, είπε, ας πάω στην εκκλησία και … ας βαφτιστώ». © THE NEW YORK REVIEW OF BOOKS 2023 — Μετάφραση: Μιμή Βασιλάκη [1] Risorgimento: αναγέννηση, η ονομασία με την οποία είναι γνωστό το κίνημα της ιταλικής εθνικής ενοποίησης, 1796-1861.

Οι πολλές σιωπές του Πάπα

Σύνδεση