Η θυελλώδης «ιδιοσυστασία» του Άγγελου Δεληβορριά

Το παρακάτω κείμενο είναι η ομιλία της ιστορικού Τέχνης και Επιμελήτριας του Μουσείου Μπενάκη Φανής-Μαρίας Τσιγκάκου κατά την απονομή στον Άγγελο Δεληβορριά του Μεγάλου Βραβείου Πολιτισμού Gina Bachauer - Νικολάου Δούμπα 2017. Η εκδήλωση πραγματοποιήθηκε στον πολυχώρο της Βιβλιοθήκης Λίλιαν Βουδούρη στο Μέγαρο Μουσικής στις 18 Δεκεμβρίου 2017. Αυτό το κείμενο που δημοσιεύεται για πρώτη φορά ξεχωρίζει για την ευαισθησία και την αυθορμησία του και νομίζουμε ότι δίνει ένα σπάνιο πορτρέτο του αγαπημένου και αξέχαστου φίλου Άγγελου Δεληβορριά. (Οφείλουμε να σημειώσουμε ότι παραλείψαμε την πρώτη παράγραφο με τις απαραίτητες ευχαριστίες και προσφωνήσεις). Η βασική αιτία της παρουσίας μου εδώ είναι να εγκωμιάσω τον τιμώμενο με το Μεγάλο Βραβείο Πολιτισμού Gina Bachauer - Νικολάου Δούμπα. Πρώτα, όμως, θα μου επιτρέψετε μία εκ βαθέων εξομολόγηση: το να αποδεχθώ την εξαιρετική τιμή που μου έγινε, να αποτολμήσω το εγκώμιο του κ. Άγγελου Δεληβορριά, μου προκαλεί τεράστια αμηχανία, δεδομένου ότι το εγχείρημα είναι ασύμμετρο, αφενός ως προς το μέγεθος της προσωπικότητας του τιμωμένου, αφετέρου ως προς την κλίμακα ιεραρχίας που, αναπόφευκτα, έχει διαρθρώσει η πολυετής επαγγελματική μας σχέση: ο κ. Δεληβορριάς ήταν επί 35 χρόνια ο Διευθυντής μου. Θεώρησα ωστόσο ότι, σε αυτήν ακριβώς την ιδιαιτερότητα, θα έπρεπε να αναζητήσω την δίοδο στις συμπληγάδες της αμηχανίας και των δισταγμών, προκειμένου να αποκαλύψω –δημόσια– ένα λιγότερο γνωστό πορτρέτο του τιμωμένου. Εάν έχετε αναρωτηθεί με ποιον τρόπο ο κ. Άγγελος Δεληβορριάς κατόρθωσε να παραμένει ένας από τους κορυφαίους εκπροσώπους του πνευματικού μας κόσμου, ο οποίος έχει διακριθεί στην ελίτ της διεθνούς επιστημονικής κοινότητας, εξισορροπώντας ταυτόχρονα, επί σαράντα χρόνια, τις γραφειοκρατικές και οργανωτικές, Μουσειακές υποχρεώσεις, οι οποίες σημειωτέον επιβαρύνονταν από τις αναπόφευκτες εμπλοκές στα εκάστοτε πολιτικά δρώμενα, τις υποχρεώσεις δηλαδή που επιβάλλει η καθημερινή πιεστική πραγματικότητα ενός Μουσείου. Και όχι οποιουδήποτε Μουσείου, του Μουσείου Μπενάκη, του οποίου υπήρξε ο μακροβιότερος διεθνώς διευθυντής (επί 41 χρόνια), Μουσείο το οποίο ανάπλασε ριζικά και πολλαπλασίασε με πέντε διαφορετικά Παραρτήματα. Εάν, επαναλαμβάνω, αναρωτηθήκατε με ποιον τρόπο επιτέλεσε τους παραπάνω άθλους, ιδού μια άκρως απόρρητη πληροφορία «εκ των έσω»: επειδή ο κ. Δεληβορριάς ήταν μονίμως θυμωμένος. Ήταν θυμωμένος, καταρχήν, διότι κανείς από το προσωπικό του Μουσείου δεν ακολουθούσε το ωράριό του. Στις 5 το πρωί έπινε στο γραφείο του τον καφέ που του είχε ετοιμάσει ο νυχτοφύλακας. Έως ότου εμφανιστούμε οι Επιμελητές, εκείνος είχε ήδη: συντάξει το προσχέδιο της επιστολής προς τον Υπουργό διαμαρτυρόμενος για την καθυστέρηση της επιχορήγησης, είχε ήδη επεξεργαστεί το πλάνο της μελλοντικής έκθεσης του Μουσείου Μπενάκη στο εξωτερικό, είχε ήδη ξεκινήσει να γράφει άλλη μία συστατική επιστολή, ή μια ομιλία, ή μία εναρκτήρια εισήγηση, προκειμένου να υποστηρίξει το έργο κάποιου επαρχιακού Λαογραφικού Μουσείου, είχε ήδη βελτιώσει τον πρόλογο που είχε υποσχεθεί σε κάποιον συνάδελφο ή κάποιον καλλιτέχνη και, βέβαια, είχε ήδη στείλει στη γραμματέα του για δακτυλογράφηση ένα θυελλώδες δημοσίευμα στον Τύπο «περί εγκληματικής κακοδαιμονίας του Δημοσίου». Κατά τις ώρες κανονικής λειτουργίας του Μουσείου δεχόταν συνεχώς επισκέπτες, όχι μόνον συναδέλφους, αλλά συλλέκτες και φιλότεχνους που ζητούσαν τη συμβουλή και τη συμβολή του, δημοσιογράφους στους οποίους ουδέποτε αρνήθηκε συνέντευξη, και οποιονδήποτε επέμενε «να δει τον κύριο Δεληβορριά». Και ασφαλώς οποιονδήποτε από εμάς, που θα αποτολμούσε να αντιμετωπίσει την φορτισμένη ατμόσφαιρα του γραφείου του, προκειμένου να του μεταφέρουμε μία πρόσκληση για ένα κοσμικό γεγονός που πιθανόν θα διασφάλιζε κάποια δωρεά, είτε –το χειρότερο απ’ όλα– να διαμαρτυρηθούμε για τους «ενοχλητικούς, απρόοπτους επισκέπτες που εισέβαλλαν στα γραφεία» απαιτώντας να πραγματοποιήσουμε επιτόπου αποτιμήσεις των έργων τέχνης που έφερναν μαζί. Στην περίπτωση αυτή διαδραματιζόταν σε τόνο allegro furioso ένα λιμπρέτο όπου έχουμε συμπρωταγωνιστήσει εναλλάξ όλοι οι Επιμελητές: Ο κ. Διευθυντής ξεκινούσε με μία αγαπημένη το φράση: «Σας έχω πει, να αγαπάτε τους ανθρώπους». Οι τόνοι ανέβαιναν καθώς ακολουθούσε η διάλεξη για τον ρόλο του Επιμελητή σε ένα Μουσείο, το οποίο «δεν είναι απρόσιτο θησαυροφυλάκιο, δεν είναι αδιαπέραστο στις ανάγκες της κοινωνίας, διότι προορισμός των Μουσειακών Ιδρυμάτων είναι να προσελκύουν και να εξοικειώνουν το κοινό με τη σημασία του πολιτιστικού γίγνεσθαι». Το κρεσέντο κορυφωνόταν καθώς πλησιάζαμε στο φινάλε: «Μην βαυκαλίζεστε ότι είστε υπάλληλοι τιμαρίων που έχουν εκχωρηθεί με κάποιες απόλυτες εξουσίες... ούτε μπορείτε να θυσιάσετε το Μουσείο στις επιστημοκτόνες διαδρομές των γραφειοκρατικών λαβυρίνθων». Το μεσημέρι ο κ. Διευθυντής πήγαινε στο σπίτι του για να επιστρέφει νωρίς το απόγευμα. Όσοι από εμάς ξεμέναμε τις απογευματινές ώρες, που το Μουσείο ήταν κλειστό, αντιλαμβανόμασταν την παρουσία του από τους ήχους κλασικής μουσικής που έβγαιναν από το Γραφείο του. Αυτές τις ώρες ο κ. Δεληβορριάς απολάμβανε τη μοναξιά της δύσβατης διαδρομής στα μονοπάτια της έρευνας και της επιστημονικής παραγωγής, άλλοτε ενθαρρύνοντας τους προβληματισμούς γύρω από κάποια περίπλοκα αρχαιολογικά δεδομένα, άλλοτε ανασύροντας από τη λήθη δημιουργούς και δημιουργίες της νεοελληνικής παράδοσης, με καθοριστικές παρεμβάσεις που στόχευαν στην αναθεώρηση του απαξιωτικού όρου «λαϊκή τέχνη». Γύρω στις 8 το βράδυ κάποιος φύλακας τον πήγαινε με το μηχανάκι στο σπίτι του ή στο Μέγαρο Μουσικής. Το Μέγαρο Μουσικής ήταν η ευεργετική έξοδος/διέξοδος του κ. Διευθυντή. Όσοι τον έχετε συναντήσει εδώ, έχετε την εικόνα ενός Άγγελου Δεληβορριά ξένοιαστου –με την υπέροχη Μαρία, την «ήρεμη δύναμη» στο πλάι του–, έναν Άγγελο Δεληβορριά εγκάρδιο, πανευτυχή, με το γνωστό ενδυματολογικό του στερεότυπο (μπλου τζιν και κόκκινο φουλάρι) που σηματοδοτεί το ακαταμάχητο επίσημο πορτρέτο του. Εγώ, ωστόσο, δεν θα μπορούσα να ολοκληρώσω το άγνωστο πορτρέτο του κ. Διευθυντή δίχως να σας αποκαλύψω μία, ιδιαίτερης βαρύτητας, απόρρητη πληροφορία: Η καθημερινή, θυελλώδης «ιδιοσυστασία» του ουδόλως τον απέτρεπε από το να ενθαρρύνει τις πρωτόλειες επιστημονικές μας μελέτες, και –κυρίως– ουδέποτε περιόρισε το πλεόνασμα της ανθρώπινης ευαισθησίας του. Η ψυχική απλοχεριά και η ηθική συμπαράσταση του Διευθυντή ήταν δεδομένη για το προσωπικό του Μουσείου Μπενάκη. Θεωρώ αυτονόητη την κατανόησή σας για τη θυμική ιδιοσυστασία του κ. Διευθυντή, εάν λάβετε υπ’ όψιν σας –εκτός από την σωματική και ψυχική του ανάλωση στο μεγαλόπνοο όραμα της επέκτασης του Μουσείου Μπενάκη– το τεράστιο επιστημονικό του έργο, ένα έργο που προέκυψε μέσα από τον ασφυκτικό κλοιό της καθημερινής ενασχόλησης, όλα αυτά τα άπειρα κείμενα, όπου ο αναγνώστης, πέρα από τις πρωτότυπες, στοχαστικές προσεγγίσεις, απολαμβάνει ένα προσωπικό γλωσσικό ιδίωμα, με το οποίο ο συγγραφέας δίνει λυρική χροιά στις υψηλότερες θεωρητικές έννοιες· εάν λάβετε υπ’ όψιν σας την ανελλιπή παρουσία του ανάμεσα στις φωνές διαμαρτυρίας για τις αθλιότητες της δημόσιας ζωής, τις μαχητικές πρωτοβουλίες του για την αποκατάσταση αξιολογικών κριτηρίων στα επιστημονικά μας ήθη, ή τους ακάματους αγώνες του για την προστασία της νεοελληνικής κληρονομιάς. Διότι ο κ. Άγγελος Δεληβορριάς είναι, κατά δική του ομολογία, Ελληνομανής και διότι ανήκει σ’ εκείνους τους ελάχιστους –με γνήσιο φρόνημα, ακέραιους– Έλληνες, χάρη στους οποίους λειτουργεί το ελληνικό κράτος, εκείνους χάρη στους οποίους μπορούμε και εμείς να μην ντρεπόμαστε σήμερα που είμαστε Νεοέλληνες. Δεν ήταν στις προθέσεις μου, ούτε άλλωστε είναι στις δυνατότητές μου, να αρθρώσω έναν τιμητικό λόγο για τον Άγγελο Δεληβορριά ενώπιον των φίλων και των θαυμαστών του. Διότι ο κ. Άγγελος Δεληβορριάς δεν είναι φίλος μου. Είναι ο Διευθυντής μου, που τον σέβομαι βαθιά και τον αγαπώ. Και δεν θα έπαιρνα το θάρρος να πραγματοποιήσω αυτήν την προσωπική μου κατάθεση εάν δεν είχα τη βεβαιότητα ότι ο κ. Άγγελος Δεληβορριάς δεν έχει ανάγκη από εγκώμιο ή εάν κάτι τέτοιο ήταν επιβεβλημένο, προκειμένου να πλέξει κάποιος το εγκώμιό του θα αρκούσε είτε μια ανάγνωση του εντυπωσιακού επιστημονικού βιογραφικού του, είτε μια διεξοδική αναδρομή στην καταξιωμένη συμμετοχή του στην πολιτισμική μας ζωή. Μεταξύ μας, και νομίζω πως θα συμφωνήσετε, εγκώμιο για τον κ. Άγγελο Δεληβορριά είναι η λαμπερή παρουσία του ανάμεσά μας, που του εύχομαι, από την καρδιά μου, να είναι πολύ πολύχρονη.

Η θυελλώδης «ιδιοσυστασία» του Άγγελου Δεληβορριά

Σύνδεση