Οικονομία και ενσυναίσθηση

ARB – THE NEW YORK REVIEW OF BOOKS Η Αριστερά ασχολείται ακόμα με μια αντιπαράθεση ηλικίας δεκαετιών, γύρω από το τι είναι σημαντικότερο: η αναγνώριση της ταυτότητάς μας ή η υλική αναδιανομή. Ο Άνταμ Σμιθ έβαλε τέρμα σε αυτή τη συζήτηση προτού καν αρχίσει. Samuel Fleischacker, Being Me Being You: Adam Smith and Empathy [Είμαι το ον που είσαι εσύ. Ο Άνταμ Σμιθ και η ενσυναίσθηση], University of Chicago Press, 2019, σελ. 216 Ένα καλοκαιρινό απόγευμα στο Μανχάταν, η Βίβιαν Γκόρνικ (Vivian Gornick) προσπαθεί να στερεώσει ένα ψεκαστήρα στη βρύση του νεροχύτη της. Έχει καταφέρει να βάλει το εξάρτημα μέσα στη βρύση, αλλά αυτό δεν στέκεται στη θέση του. Ο διαχειριστής του κτιρίου τής λέει ότι οι ίνες του εξαρτήματος έχουν φθαρεί. Η Γκόρνικ αποκολλά τη βρύση και κατευθύνεται στο κατάστημα υλικών προκειμένου να προμηθευτεί ένα καινούργιο εξάρτημα, αγχωμένη ότι δεν θα καταφέρει να βρει αυτό που χρειάζεται. Ο υπάλληλος στο ταμείο την πληροφορεί ότι δεν φταίνε οι ίνες για το πρόβλημα· φταίει η ροδέλα, που είναι φτιαγμένη από πλαστικό. Τοποθετεί μια μεταλλική ροδέλα κατάλληλα στο εξάρτημα και τη βιδώνει στη βρύση. Η Γκόρνικ μένει εκστασιασμένη. «Τα κατάφερες!», αναφωνεί. Αυτός τη χρεώνει 2,15 δολάρια, τα οποία εκείνη πληρώνει με χαρά: «Είναι τεράστια η ευχαρίστηση να φεύγουν από πάνω σου οι μικρές σκοτούρες. Τώρα χάρη σε σας είμαι πλέον ελεύθερη για τις μεγάλες». «Όπως τα λέτε», απαντάει αυτός. «Αλήθεια είναι». Αργότερα το βράδυ, ο φίλος της Λέοναρντ τής λέει ότι πλήρωσε παραπάνω απ’ όσο έπρεπε. Όπως συμβαίνει με πολλά από τα σκηνικά που συνηθίζει να περιγράφει η Γκόρνικ, έτσι κι ετούτο, από το βιβλίο της του 1996, Πλησιάζοντας στο ύψος των ματιών (Approaching Eye Level), είναι ένα αυτοβιογραφικό κομμάτι γύρω από τις συνάψεις σχέσεων – η ευχαρίστησή μας με την επίτευξή τους, η δυσαρέσκειά μας εξαιτίας της αποτυχίας τους. Αυτό που ξεχωρίζει την ιστορία αυτή από τις άλλες της αφηγήσεις, είναι ότι η εν λόγω σύναψη συμβαίνει μέσω μιας χρηματικής συναλλαγής, όπου εξαρτήματα και εργασία ανταλλάσσονται για ένα χρηματικό ποσό. Οι περισσότερες ιστορίες με θέμα την κοινωνική επαφή μοιάζουν με το βιβλίο Επιστροφή στο Χάουαρντς Εντ (Howards End)[1], όπου η περιουσία και τα χρήματα θέτουν εμπόδια στην ανάπτυξη στενής οικειότητας μεταξύ δύο ψυχών. Η παράδοση αυτή επηρεάζει την αντίληψη των περιστάσεων τόσο δραστικά, ώστε ακόμη και η Γκόρνικ, η αναστοχαστικότερη των συγγραφέων, δεν δίνει προσοχή στην οικονομική διάσταση της αφήγησής της. Η αγορά συγκροτεί το σκηνικό όπου σοφά λόγια ανταλλάσσονται στο ταμείο· οι ανάγκες της Γκόρνικ αναγνωρίζονται και ικανοποιούνται μέσω μιας πράξης συναλλαγής. Η ιδέα της αγοράς ως κοινωνίας ψυχών ήταν κάποτε η κοινή γλώσσα (lingua franca) του ευρωπαϊκού πολιτισμού, συνδράμοντας στη γέννηση της επιστήμης των οικονομικών, από τον δέκατο έβδομο αιώνα στον δέκατο όγδοο. Το εμπόριο ήταν γενικά αντιληπτό ως πηγή κοινωνικότητας, τραβώντας τον μονήρη εαυτό από την απομόνωσή του, φέρνοντας τις απομακρυσμένες κοινότητες σε επαφή μεταξύ τους. Ο Θεός επιθυμεί «οι αμοιβαίες ανάγκες και οι αμοιβαίοι πόροι να προξενούν τις ανθρώπινες φιλίες», έγραφε ο Ολλανδός στοχαστής της πολιτικής φιλοσοφίας Ούγκο Γκρότιους (Hugo Grotius), «ειδάλλως το κάθε άτομο, θεωρώντας εαυτόν απόλυτα αυτάρκη, θα γίνει ακοινώνητο ακριβώς για αυτόν τον λόγο». Σύμφωνα με τον Καντ, το εμπόριο άλατος και σιδήρου ήταν το πρώτο που διαμεσολάβησε στην «επίτευξη αμοιβαίας κατανόησης» των λαών με «τους πιο απομακρυσμένους συνανθρώπους τους». Ο πολλαπλασιασμός των αναγκών και η επέκταση των αγορών φέρνουν την αύξηση – όχι μόνο των προϊόντων αλλά και των διαφορετικών προοπτικών, του διαλόγου και των απόψεων. Όσο περισσότερο αναπτύσσεται η οικονομία, γράφει ο Ντέιβιντ Χιουμ (David Hume), «τόσο περισσότερο γίνονται οι άνθρωποι κοινωνικά όντα». Τα αγαθά που ανταλλάσσονται κατά την οιαδήποτε συναλλαγή είναι τόσο πολυπληθή και διαφοροποιημένα, ώστε το «εμπόριο» κατέληξε να λάβει τον εξής ορισμό, στο Λεξικό (Dictionary) του Σάμιουελ Τζόνσον (Samuel Johnson): «ανταλλαγή του οποιουδήποτε πράγματος». Δεν αποτελεί τυχαίο γεγονός ότι ο Άνταμ Σμιθ ήταν ο πρώτος σπουδαίος οικονομολόγος αλλά και ο πιο οξυδερκής ψυχολόγος της διευρυμένης μορφής του συναισθήματος που λέγεται «συμπόνια για τον συνάνθρωπο», το οποίο, κατά τον δέκατο όγδοο αιώνα, ονομαζόταν συμπάθεια (sympathy). Μια φορά κι έναν καιρό, τα οικονομικά και η συμπάθεια ήταν ένα και το αυτό. Εντούτοις, κάτι χάθηκε στην πορεία προς την αγορά. Το βιβλίο του Σμιθ, Έρευνα για τη φύση και τις αιτίες του Πλούτου των Εθνών (An Inquiry into the Nature and Causes of the Wealth of Nations), αρχίζει με ευχάριστες ιστορίες εργατών που συνεργάζονται σε ένα εργοστάσιο παραγωγής καρφιών και πανέξυπνων αγοριών που σκαρφαλώνουν σε ατμομηχανές, επινοώντας μηχανισμούς για τα πιστόνια και τους λέβητες που τους καθιστούν περισσότερο αυτόνομους, προκειμένου να αφήσουν τις μηχανές δίχως εποπτεία και να τρέξουν να παίξουν με τους φίλους τους. Κλείνει με σκηνές καχεκτικών και κλονισμένων εργατών, αποικιακών δουλεμπόρων, με την προαίσθηση αιματηρών εξεγέρσεων των ιθαγενών λαών που έχουν απολέσει με τη βία τη γη τους, και με μια τερατώδη και νεωτερική μορφή κυριαρχίας ονόματι Βρετανική Εταιρεία Ανατολικών Ινδιών (East India Company). Ούτε λόγος για συμπάθεια· όλα συσκοτίζονται από το κέρδος. Αν μία κατάληξη της κοινωνίας του εμπορίου ήταν η τύφλωση του εαυτού απέναντι στην ετερότητα, μια δεύτερη απόληξη ήταν ο αφανισμός του εαυτού από τον άλλο. Ένας άνθρωπος μόνος του σε ένα ερημονήσι, παρατηρεί ο Σμιθ, έχει εναργή αντίληψη της συνεισφοράς των υλικών αγαθών στην ψυχαγωγία και τη βολή του. Εν απουσία του καθρέφτη της κοινωνίας, στον οποίο ένα απλό μπιχλιμπίδι αντανακλάται στα μάτια μας ως χρήσιμο αγαθό, ο ναυαγός έχει λιγότερες πιθανότητες να παραγνωρίσει την ευκολία που του παρέχουν μια οδοντογλυφίδα ή ένας νυχοκόπτης και να προτιμήσει την επιβράβευση που του προσφέρει ο πλούτος. Μόνο στο πλαίσιο της κοινωνίας, τα πλούτη αποκτούν αξία και τίθενται ως σκοποί των κόπων μας – όχι επειδή μας φέρνουν μεγαλύτερη υλική ικανοποίηση αλλά επειδή «πληρούν με πολύ μεγαλύτερη αποτελεσματικότητα την επιθυμία του ανθρώπου να διακριθεί μεταξύ των ομοίων του, μια επιθυμία η οποία ανήκει στην ανθρώπινη φύση». Ετούτη η ταλάντευση του εκκρεμούς, από το παθολογικά ανεπαρκές στο παθολογικά υπέρμετρο συναίσθημα για τον άλλο και τανάπαλιν, στοιχειώνει τη νεωτερική επιστήμη των οικονομικών. Το υπερβολικά λίγο συναίσθημα προκαλεί την απώλεια και τη στέρηση περιουσιών και ιδιοκτησίας. Το υπέρμετρο συναίσθημα εγκαθιστά μια στρεβλή σχέση του εαυτού με τα υλικά αγαθά. Ο Σμιθ και ο Τζων Μέυναρντ Κέυνς (John Maynard Keynes) αποτελούν τους μεγάλους θεωρητικούς μελετητές αυτής της δυναμικής. Επίσης και ο Καρλ Μαρξ, ο Γ. Ε. Μπ. Ντι Μπουά (W.E.B. Du Bois), η Σάρλοτ Πέρκινς Γκίλμαν (Charlotte Perkins Gilman) και ο Θόρστιν Βέμπλεν (Thorstein Veblen) έγραψαν γι’ αυτήν. Αλλά ο Σμιθ και ο Κέυνς είναι μοναδικοί. Έχοντας πλήρη συνείδηση των παθολογιών της συμπάθειας, εξακολουθούν, ωστόσο, να θεωρούν το ιδεώδες της αγοράς ως τη σφαίρα της κοινωνικότητας. Πράγμα το οποίο προσδίδει στο έργο τους μια ειδική συναισθηματική βαρύτητα σήμερα, καθώς θέτουμε ξανά το ερώτημα που κάποτε αναστάτωσε τόσο πολλούς: Τι σκοπό εξυπηρετεί η οικονομία και σε ποιο βαθμό αντανακλά τον κοινωνικό μας εαυτό; Ως συγγραφέας πλήθους βιβλίων και άρθρων πάνω σε οικονομικά και ηθικά ζητήματα, ο φιλόσοφος Σάμιουελ Φλαϊσχάκερ (Samuel Fleischacker) είναι ο πλέον κατάλληλος για να αποκωδικοποιήσει το νόημα της θεωρίας του Σμιθ για την συμπάθεια και τη θέση της στο σύστημα της σκέψης του. Στο Περί του «Πλούτου των Εθνών» του Άνταμ Σμιθ (On Adam Smith’s “Wealth of Nations”, [2004]) ιχνηλατεί την ιδέα της συμπάθειας διατρέχοντας ολόκληρη την ανάλυση του Σμιθ για την οικονομία. Στο πρόσφατο βιβλίο του, Είμαι το ον που είσαι εσύ, εισάγει τη θεωρία του Σμιθ για την συμπάθεια σε αντιπαραθέσεις περί της ηθικής ψυχολογίας και της πολυπολιτισμικότητας. Ο Φλαϊσχάκερ, όπως άλλωστε και πολλοί σύγχρονοι φιλόσοφοι, αναφέρεται στην Σμιθιανή συμπόνια με τον όρο «ενσυναίσθηση» (empathy) αντί για «συμπάθεια». Μολονότι η συμπάθεια συνεπάγεται τη μέριμνα και την επίδειξη ενδιαφέροντος για τους άλλους, η ενσυναίσθηση προϋποθέτει μια απαιτητικότερη ταύτιση. Μας ζητείται να μπούμε στη θέση των άλλων. Αν και ο όρος «empathy» (ενσυναίσθηση) δεν εμφανίζεται στην αγγλική γλώσσα πριν το 1909, η λέξη αυτή συλλαμβάνει καλύτερα το ενδιαφέρον του Σμιθ για τον τρόπο που συμπονούμε τους άλλους. Παρότι η ενσυναίσθηση μας φέρνει πλησιέστερα στο πώς αισθάνεται ο άλλος, δεν μας εμποδίζει να εξετάσουμε προσεκτικά αυτό το συναίσθημα. Ο Φλαϊσχάκερ προβαίνει εδώ σε μια χρήσιμη διάκριση της θεωρίας του Σμιθ για την ενσυναίσθηση από την αντίστοιχη θεωρία του Χιουμ. Ο Χιουμ βασίζεται σε ένα «μεταδοτικό» μοντέλο της ενσυναίσθησης, στο πλαίσιο του οποίου κολλάμε, δίχως να το θέλουμε, τη διάθεση του άλλου, όπως κολλάμε ένα κρύωμα. Όταν βρισκόμαστε σε κοντινή φυσική απόσταση από ένα άτομο, η δυσαρέσκειά του μετατρέπεται σε δική μας δυσαρέσκεια, η ευτυχία του γίνεται και δική μας ευτυχία. Αυτός είναι ο λόγος για τον οποίο η Χιουμιανή ενσυναίσθηση τείνει να μην ξεφεύγει από τα όρια της οικογένειας και της γειτονιάς. Η Σμιθιανή ενσυναίσθηση συνεπάγεται ένα περιπλοκότερο ενέργημα της φαντασίας, περιλαμβάνει διαβούλευση και κρίση, κατά την οποία η εμπειρία του άλλου μας προσελκύει και μας απομακρύνει ταυτόχρονα. Για να αισθανθώ ενσυναίσθηση για μια φίλη, πρέπει να γνωρίζω τις λεπτομέρειες της κατάστασής της. Παρατηρώ τι φαίνεται να αισθάνεται. Επειδή τα αισθητηριακά τεκμήρια ενδέχεται να είναι παραπλανητικά –η φίλη μου ίσως δεν έχει ένα εκφραστικό πρόσωπο ή έναν εκφραστικό τόνο στη φωνή της– εικάζω τι μπορεί να αισθάνεται, δεδομένων των όσων γνωρίζω για τον χαρακτήρα και την κατάστασή της. Φαντάζομαι πώς θα αισθανόμουν εγώ. Συλλογίζομαι πάνω σ’ αυτό που ο Σμιθ ονομάζει «αμερόληπτο θεατή» – ένα σοφό και καλόβολο υπερεγώ που μας διδάσκει ποια συναισθήματα αρμόζουν σε κάθε περίπτωση. Μέσα από αυτό το σύμπλεγμα φαντασιακών ενεργημάτων νιώθω ένα συναίσθημα που φαίνεται σωστό. Αν αυτό που νιώθω συμπλέει με όσα νιώθει η φίλη μου, θα βιώσουμε από κοινού μια αίσθηση σύμπνοιας, είτε ως την αλληλεγγύη στα βάσανά της ή μια συντροφικότητα χαράς. Αν όσα νιώθουμε δεν συμπλέουν, ο καθένας μας θα βιώσει μια τρομακτική απόγνωση. Κάτι τέτοιο μας παρωθεί πιεστικά να ρίξουμε μια δεύτερη ματιά στον τρόπο με τον οποίο ανταποκριθήκαμε στην κατάσταση, αν μη τι άλλο για να αποκαταστήσουμε τη σύνδεσή μας με τον άλλον. Ενδεχομένως παραβλέψαμε κάποιο γεγονός αναφορικά με την κατάσταση το οποίο θα μας βοηθούσε να κατανοήσουμε ο ένας τον άλλον καλύτερα. Οι αστοχίες ως προς το τι νιώθουμε δίνουν λαβή για τροποποιήσεις των συναισθημάτων μας. Προκειμένου να κερδίσουμε την ενσυναίσθηση των άλλων, λέει ο Σμιθ, «ισοπεδώνουμε … την αιχμηρότητα» των συναισθημάτων μας, «χαμηλώνουμε την ένταση των πανίσχυρων αισθημάτων μας» σε σημείο που η «ένταση» αυτή να «επιτρέπει στον άλλο να συμβαδίσει» με μας. Ο Σμιθ θα μπορούσε να αφηγείται την χορογραφία της Ελίζαμπεθ Μπένετ με τον κύριο Ντάρσυ[2]. Θα μπορούσε, επίσης, να περιγράφει τις διαπραγματεύσεις για την τιμή του ψωμιού. Αμφότερα γεννώνται από μια διαφορά που κινείται, μέσα από τη λογική και την ευαισθησία, στην σύμπνοια. Στον Πλούτο των Εθνών ο Σμιθ γράφει: «Δεν αναμένουμε ότι θα έχουμε βραδινό φαγητό επειδή ο χασάπης, ο ζυθοποιός ή ο φούρναρης είναι όντα καλόβολα, αλλά επειδή σκέφτονται το συμφέρον τους». Αυτό το χωρίο διαβάζεται συχνά ως μια περιγραφή του εγωισμού ή της ιδιοτέλειας που χαρακτηρίζει την αγορά, αλλά στην πραγματικότητα πρόκειται για κάτι εντελώς διαφορετικό: η δήλωση του Σμιθ συνιστά προτροπή να προσανατολιστούμε προς τους άλλους. Η αγορά ζητάει από εμάς να μιλήσουμε στους άλλους μετόχους της αγοράς όχι «για τις δικές μας ανάγκες αλλά για τα δικά τους προνόμια». Επιβάλλει την αλλαγή της οπτικής μας γωνίας, πιέζοντάς μας να δούμε τον κόσμο με τα δικά τους μάτια. Αν αποτύχουμε στο έργο αυτό, θα αποτύχουμε να αποκτήσουμε αυτό που θέλουμε να αποκομίσουμε από την αγορά. Έτσι η αγορά μάς επιβάλλει να δράσουμε σύμφωνα με την αρχή της ενσυναίσθησης. Την τελευταία εικοσαετία, έχουμε γίνει μάρτυρες της ανάπτυξης μιας πλούσιας δευτερεύουσας γραμματείας γύρω από τις ιδέες του Σμιθ για την ενσυναίσθηση, την κοινωνία του εμπορίου και την αναπτυσσόμενη παγκόσμια οικονομία της νεωτερικής εποχής. Η γραμματεία αυτή, ως επί το πλείστον, έχει θέσει στο επίκεντρο της προσοχής της την αποικιοκρατική διάσταση που βρίσκεται πίσω από τη σκέψη του – τουτέστιν, το αχανές συνονθύλευμα μονοπωλίων, εταιρειών, εποίκων και αδικημένων λαών που βρέθηκαν υπό το λάβαρο της Βρετανικής Αυτοκρατορίας. Ενώ οι υποσχέσεις του εμπορίου αποσκοπούσαν να δελεάσουν τις απομονωμένες κοινότητες, προκειμένου αυτές να έρθουν σε στενότερες σχέσεις αμοιβαιότητας με τους λαούς ανά την υφήλιο, η πρακτική του διεθνούς εμπορίου παρήγαγε το αντίθετο: την εξαθλίωση, την κυριαρχία και τον φόνο των μη ευρωπαϊκών λαών. Σύμφωνα με τον πολιτικό αναλυτή Σανκάρ Μουθού (Sankar Muthu), ετούτη η πρακτική «προκάλεσε βαθιές επιφυλάξεις» για το διεθνές εμπόριο στον Σμιθ και τους άλλους στοχαστές του Διαφωτισμού.[3] Παρότι οι μελετητές που ρέπουν προς την ανάλυση με όρους πολιτικής οικονομίας, όπως ο Ονούρ Ουλάς Ινς (Onur Ulas Ince), αμφισβητούν την ειλικρίνεια αυτών των επιφυλάξεων, υπάρχουν θεωρητικοί, όπως η Τζένιφερ Πιτς (Jennifer Pitts), που δείχνουν ότι ο Σμιθ, χάρη στη θετική του αποτίμηση της οπτικής του άλλου, και στην ενσωμάτωση αυτής της οπτικής στην οποία προέβη για να κατανοήσει τον αμερόληπτο θεατή, είναι στην προνομιακή θέση να μπορεί να ασκήσει κριτική σε πολλές, αν όχι σε όλες, τις αποικιοκρατικές πρακτικές.[4] Όπως και η Πιτς, έτσι και ο Φλαϊσχάκερ ισχυρίζεται ότι η Σμιθιανή ενσυναίσθηση μπορεί να συμπεριλάβει την ευρύτερη αναγνώριση της αξίας της διαφοράς, περικλείοντας τις διαφοροποιήσεις ως προς την κουλτούρα, το φύλο, τη φυλή και την κοινωνική τάξη. Ένα σημαντικό μέρος της γραμματείας αυτής περιστρέφεται γύρω από αυτό που η Έμμα Ρότσιλντ (Emma Rothschild) ονομάζει «πολιτική της απόστασης», σύμφωνα με την οποία η κοινωνία των αγορών θεωρείται ευάλωτη στις περιπέτειες που επιφέρουν οι κατακτήσεις και η αυτοκρατορία στις μακρινές χώρες. Η θέση αυτή δέχεται τρία πράγματα. Πρώτον, ο τραυματισμός και η βλάβη έπονται της αποτυχίας να δούμε τα πράγματα από τη θέση του άλλου ή να συμπάσχουμε με αυτόν. Δεύτερον, το γεγονός της απόστασης –είτε φυσικής είτε πολιτισμικής– δημιουργεί τις συνθήκες της αποτυχίας αυτής. Τέλος, τέτοιες αποτυχίες φανερώνονται όταν οι άνθρωποι του εμπορίου ανταλλάσσουν την τέχνη της εμπορικής συναλλαγής με τα όπλα της εξουσίας, όταν οι λογαριασμοί της εμπορικής κοινωνίας διαστρέφονται από τις φιλοδοξίες και τα πάθη της πολιτικής ζωής. Επειδή οι διεθνείς αγορές απαιτούν πολιτικά ιδρύματα για την προστασία τους, τα παραμορφωτικά αποτελέσματα της πολιτικής βρίσκουν εύφορο έδαφος και στην πρακτική του διεθνούς εμπορίου. Εκτός από τη συνδρομή της στην κατανόηση από εμάς του Σμιθ και του δεκάτου ογδόου αιώνα, η θέση της πολιτικής της απόστασης παρέχει επιπλέον μια σταθερή βάση για τον σύγχρονο σχολιασμό της παγκόσμιας οικονομίας. Τα «διλήμματα της αυτοκρατορίας», γράφει η Ρότσιλντ, «ή της ανασφάλειας που ενέχει το εμπόριο από απόσταση και η φαντασία από απόσταση μοιάζουν πολύ με τα διλήμματα που εξακολουθούν να ταλανίζουν τους καιρούς μας».[5] Η ερμηνεία, ωστόσο, που έδωσε ο Σμιθ για την εμπορική κοινωνία και τις αστοχίες της, δεν μπορεί να εξηγηθεί με αναφορά σε αποτυχημένα οράματα, την εισαγωγή της φυσικής και της πολιτισμικής απόστασης, ή την παρεμβολή των πολιτικών παθών και των αυτοκρατορικών συμφερόντων. Μια προσεκτική ανάγνωση του Σμιθ δείχνει ότι τα ελαττώματα αυτά και τα πάθη είναι συνυφασμένα με όλες τις εμπορικές συναλλαγές, καθώς προκύπτουν τη στιγμή που η ενσυναίσθηση ανάγεται σε σύντροφο της ανταλλαγής. Άραγε, τι είναι αυτό που καθιστά δυνατό τον απομονωμένο άνθρωπο στο ερημονήσι να σκέφτεται τόσο εναργώς και δίχως αναστάτωση τα υλικά αγαθά και τη συνεισφορά τους στην καλή του ζωή; Ο Σμιθ είναι σαφής: πρόκειται για την απουσία των άλλων ανθρώπων. Μόνο σε μια οικονομία αποτελούμενη από ένα και μόνο μέλος, όπου δεν υπάρχει απολύτως καμία ανταλλαγή, παίρνουμε τις αποφάσεις μας όπως το ορθολογικό δρων υποκείμενο που περιγράφεται στα πανεπιστημιακά συγγράμματα των οικονομικών – πράγμα το οποίο εξηγεί γιατί ο Ροβινσώνας Κρούσος κάνει πάντοτε την εμφάνισή του σ’ αυτά. Μόλις κάνουμε την είσοδό μας στην κοινωνία και αρχίσουμε τις εμπορικές ανταλλαγές με τους άλλους, τότε, σύμφωνα με τον Σμιθ, τα υλικά αγαθά αποκτούν κοινωνική σημασία. Τώρα, μαζί με το ενδιαφέρον μας για τα ίδια τα αγαθά, μας ενδιαφέρει εξίσου πώς τα αγαθά αυτά επιδρούν στον τρόπο που παρουσιαζόμαστε στους άλλους. Όταν εισέλθουμε σε οικονομικές σχέσεις με τους άλλους, πράγμα που συνιστά το μόνο είδος οικονομίας που υπάρχει, παύουμε να συλλογιζόμαστε και να δρούμε με τρόπο αποκλειστικά και αυστηρά οικονομικό. Όταν «οι πάντες άρχισαν να κοιτούν ο ένας τον άλλο και να επιθυμούν κι οι ίδιοι να γίνουν αντικείμενο της άλλης ματιάς», έγραφε ο Ρουσσώ, «η δημόσια εκτίμηση κοστολογήθηκε». Η θεωρία του Σμιθ επιχειρεί να κατανοήσει τι σημαίνει η κοστολόγηση αυτή. Πρόσφατα, ορισμένοι μελετητές έδειξαν τη μεγάλη οφειλή του Σμιθ στον Ρουσσώ, για το έργο του οποίου ο Σμιθ παρείχε μεταφράσεις και βιβλιοκριτικές.[6] Στο κέντρο της θεωρίας του Ρουσσώ, σύμφωνα με τον ιστορικό των ιδεών Ίστβαν Χοντ (István Hont), βρίσκεται το φαινόμενο της «εντυπωσιοκρατίας» (lookism), δηλαδή η τάση των ανθρώπων να προσέχουν ο ένας τον άλλο, να βλέπουν τον εαυτό τους σε σύγκριση με τους άλλους, να προσμετρούν την αξία τους αναλόγως της εκτίμησης που τους έχουν οι άλλοι.[7] Ο Σμιθ, όπως και ο Ρουσσώ, θεωρούσε ότι η «εντυπωσιοκρατία» ήταν ένα γεγονός της ανθρώπινης κατάστασης, και, όπως ο Ρουσσώ, πίστευε ότι ήταν συνυφασμένο με τα γεγονότα της υλικής μας ζωής. Όλοι μας θέλουμε να κοιτάμε, διότι όλοι μας είμαστε υλικά εξαρτημένοι ο ένας από τον άλλον προκειμένου να ικανοποιήσουμε τις ανάγκες μας. Αυτό μας καθιστά τα πιο κοινωνικά ευαίσθητα όντα, συντονισμένα το ένα στις ανάγκες του άλλου· ο συντονισμός αυτός όμως είναι δίκοπο μαχαίρι. Μπορεί να αποτελέσει αιτία χαράς, σύμφωνα με την οποία καταγινόμαστε με τις ανάγκες των άλλων με πνεύμα συνεργασίας, αμοιβαιότητας και συλλογικής εργασίας. Αυτό το είδος ενσυναίσθησης βρίσκει τη σωστή του θέση, για τον Ρουσσώ στην πολιτική ζωή, και για τον Σμιθ στην οικονομία. Μπορεί να είναι επίσης πηγή δυστυχίας. Ανταγωνιζόμαστε τους άλλους για να κερδίσουμε την προσοχή τους, ζητάμε απεγνωσμένα να επιβεβαιώσουμε ότι μας βλέπουν και ότι οι ανάγκες μας δεν παραμελούνται και ότι εκείνες των άλλων έρχονται μετά από τις δικές μας. Κι αυτό, επίσης, εκδηλώνεται στην συλλογική μας ζωή – όχι μόνο στην πολιτική αλλά και στην οικονομία. Επειδή η υλική ζωή μας εμπλέκεται με την κοινωνική μας ζωή και αντιστρόφως, η πολιτική της απόστασης αποτελεί μονάχα μία παθολογία του εμπορίου μεταξύ πολλών άλλων. Δεν μπορεί να υπάρξει οικονομικό εγχείρημα που δεν θίγεται από την αναζήτησή μας για τον σεβασμό και την αναγνώριση των άλλων. Ιδανικά, αυτό ανοίγει τον δρόμο για να υπάρξει μια οικονομική δημοκρατία αμοιβαιότητας και συνεργασίας· αυτό θα είναι ο δρόμος της σοσιαλιστικής αριστεράς. Αλλά δεν είναι ο κόσμος του Άνταμ Σμιθ. Ούτε είναι ο δικός μας κόσμος. Έχοντας, από τη μία πλευρά, μία ομάδα αναγνωστών του Σμιθ που προσελκύεται από τα οικονομικά του της ενσυναίσθησης, και, από την άλλη, μία άλλη ομάδα που αξιολογεί θετικά τη νηφαλιότητα της κριτικής του στην αποικιοκρατία, θα μπορούσαμε να νομίσουμε ότι, αν δεν ήταν για το δουλεμπόριο και τον ιμπεριαλισμό, οι αγορές θα μπορούσαν να πραγματοποιήσουν όσα υπόσχονται αναφορικά με την ενσυναίσθηση. Ο Σμιθ δεν προσφέρει κανένα σοβαρό έρεισμα για την άποψη αυτή. Πολύ προτού ασχοληθεί με τις περιπλοκότητες του δουλεμπορίου ή της αποικιοκρατίας, ο Σμιθ επιδίδεται σε μια εκτενή ανάλυση του χρήματος, της φτώχειας και της αγοράς εργασίας, ανάλυση η οποία καθιστά αδύνατο τον διαχωρισμό της προόδου από την οπισθοδρόμηση μιας εμπορικής κοινωνίας. Η εμπορική κοινωνία μικραίνει αλλά και μεγαλώνει τις αποστάσεις μεταξύ των λαών. Μας εμποδίζει να δούμε ο ένας τον άλλον· θέτει επίσης τους όρους υπό τους οποίους μας βλέπουν οι άλλοι. Σε ορισμένες οικονομικές περιστάσεις, το να μην βλέπουμε ο ένας τον άλλον θέτει τους όρους τού να μας δουν οι άλλοι. Σε άλλες περιστάσεις, δεν έχει σημασία αν θα μας δουν ή όχι· και πάλι βλάπτουμε τους άλλους. Ας αναλογιστούμε τη μετάβαση από μια ανταλλακτική οικονομία σε μια χρηματική οικονομία στον Πλούτο τον Εθνών. Τα πρώτα κεφάλαια του βιβλίου απεικονίζουν σκηνές συνεργατικής εργασίας, όπου τα άτομα ανταλλάσσουν ό,τι έχουν αποκτήσει με το κυνήγι, την καλλιέργεια ή το έχουν φτιάξει οι ίδιοι. Αυτή είναι μια κοινωνία που χαρακτηρίζεται από τη διαφάνεια και την έμφαση στο συγκεκριμένο. Από την άποψη της ενσυναίσθησης και των οικονομικών, ωστόσο, είναι εξαιρετικά περιορισμένη. Τι συμβαίνει όταν ο ένας από τους συμμετέχοντες στην ανταλλαγή δεν χρειάζεται αυτό που προσφέρει για ανταλλαγή ο άλλος; Η ανταλλαγή είναι αδύνατη, άρα κανενός η ανάγκη δεν θα ικανοποιηθεί. Όταν αρκετά άτομα βρεθούν στην κατάσταση αυτή, θα καταλάβουν ότι χρειάζονται κάποιο αγαθό τέτοιο ώστε που «λίγοι άνθρωποι θα το απέρριπταν στις ανταλλαγές των προϊόντων του κόπου τους». Το αγαθό αυτό είναι το χρήμα, το οποίο, εν καιρώ, συναινούν όλοι να μεσολαβεί τις ανταλλαγές τους. Αυτή είναι μια στιγμή γνήσιας προόδου, η οποία επιτρέπει να ικανοποιηθεί ένας μεγαλύτερος αριθμός επιθυμιών και αναγκών. Αλλά στην πορεία, οι χασάπηδες, οι ζυθοποιοί και οι αρτοποιοί δίνουν τη θέση τους στον γενικό όρο «άνθρωποι», για τις συγκεκριμένες ανάγκες των οποίων οι άλλοι άνθρωποι δεν γνωρίζουν παρά ελάχιστα. «Όταν ένας αγοραστής φτάνει στην αγορά», λέει ο Σμιθ στις Διαλέξεις περί της Νομικής Επιστήμης (1762-1763), «δεν ρωτάει ποτέ τον πωλητή τι του κόστισε η παραγωγή» των εμπορευμάτων του. Το χρήμα καθιστά δυνατό εμείς να μην ασχοληθούμε καθόλου με τη γνώση αυτή αναφορικά με τον άλλο, κι όμως το χρήμα καθιστά επίσης δυνατό εμείς να ικανοποιήσουμε τις ανάγκες που έχει ο άλλος. Το χρήμα φέρνει μαζί του και τη δυνατότητα της απάτης και της εξαπάτησης μεταξύ κοντινών εμπόρων του ίδιου πολιτισμού. Τα πολύτιμα μέταλλα μπορούν να αναμιχθούν με ευτελέστερα υλικά, πράγμα που καθιστά ικανούς τους ανθρώπους να εκμεταλλευτούν ο ένας τον άλλον, κατά τρόπο απορριπτέο στην ανταλλακτική οικονομία του Σμιθ. Αυτό οδηγεί τους ανθρώπους στην απαίτηση το εμπόριο να διεξάγεται με νομίσματα που φέρουν μια «δημόσια σφραγίδα» που εγγυάται την αξία τους. Ξεκινήσαμε με μια ανταλλακτική οικονομία ανοικτή και διάφανη, όπου ο κάθε ένας από μας ανταποκρίνεται στην ιδιαιτερότητα των αναγκών των άλλων. Τώρα το εμπόριό μας διεξάγεται με τη διαμεσολάβηση ενός χρηματικού συστήματος δημιουργημένου από το κράτος, σύστημα το οποίο είναι «εκ φύσεως εξαιρετικά αφηρημένο» και η εξήγηση του οποίου θα παραμείνει, κατά πάσα πιθανότητα, «ως ένα βαθμό δυσνόητη και σκοτεινή». Εντούτοις, κι αυτό είναι πρόοδος. Σύμφωνα με την Χάνα Άρεντ (Hannah Arendt), οι αρχαίοι Έλληνες πίστευαν ότι η επικράτεια της πολιτικής ήταν «η σφαίρα του φαίνεσθαι». Μέσω της πολιτικής δράσης οι άνθρωποι απέκτησαν μια δημόσια ταυτότητα ορατή στους άλλους ανθρώπους· στην αρχαία πόλη έβλεπαν τους άλλους και ήταν και οι ίδιοι ορατοί. Η καινοτομία του Σμιθ ήταν να εντοπίσει αυτή τη σφαίρα του φαίνεσθαι εντός της οικονομίας. Γιατί αναζητούμε τον πλούτο, αναρωτήθηκε, χάνοντας τον εαυτό μας «στα βάσανα και τη φασαρία του κόσμου ετούτου;». Δεν επιδιώκουμε να προμηθευτούμε απλά τα βασικά, διότι «η αμοιβή ακόμη και του χειρότερου εργάτη είναι αρκετή για να τα προμηθευτεί». Αυτό που θέλουμε από τον πλούτο είναι «να μας παρατηρήσουν, να μας προσέξουν, να μας λάβουν υπόψη με συμπάθεια». Ο λόγος για τον οποίο ο πλούσιος άνθρωπος «χαίρεται τα πλούτη του» είναι ότι «νιώθει πως τραβούν επάνω του, με φυσικό τρόπο, την προσοχή του κόσμου». «Αγαπάει περισσότερο τον πλούτο του, σύμφωνα με την εξήγηση αυτή, από όλα τα άλλα πλεονεκτήματα με τα οποία τον εφοδιάζει». Ο φτωχός, αντιθέτως, ζει «μακριά από τα μάτια της ανθρωπότητας». Ενώ μια εμπορική κοινωνία δίνει την ευκαιρία σε νέους μετόχους να φανερωθούν στον κόσμο, η οικονομική θεωρία του Σμιθ για την «ενεργό ζήτηση» αποτελεί μια ολέθρια θεώρηση του κόστους που έχουν οι ευκαιρίες αυτές στους υπόλοιπους από εμάς. Οι αγορές δεν ανταποκρίνονται στις ανάγκες όλων, θέτοντας αρμονικά και τακτοποιημένα τη ζήτηση σε ισορροπία με την προσφορά. Οι αγορές ανταποκρίνονται στους «ενεργώς ζητούντες», εκείνους που είναι πρόθυμοι και ικανοί να πληρώσουν για την παραγωγή ενός αγαθού. Οι επιθυμίες των λιγότερο ευκατάστατων δεν καταγράφονται πάντοτε από την αγορά. Ο Σμιθ εδώ έχει στον νου του την αγορά αγαθών πολυτελείας, και φαντάζεται έναν φτωχό που επιθυμεί να αποκτήσει μια άμαξα έξι αλόγων. Η επιθυμία του ανθρώπου αυτού κάθε άλλο παρά μπορεί να ικανοποιηθεί, σε σημείο μάλιστα ώστε δεν μπορεί καν να διαπεράσει το «πέπλο» των τιμών. Μπορεί να φθονεί όποιον έχει μια τέτοια άμαξα, όπως έγραψε ο Μπέρναρντ Μάντεβιλ (Bernard Mandeville) στο Παραμύθι των μελισσών (The Fable of the Bees) το 1714, αλλά «ο φθόνος του δεν θα έχει ποτέ εκείνη τη βίαιη ένταση, ούτε θα του προκαλέσει εκείνη την αναστάτωση που μπορεί να προκαλέσει στον άνθρωπο που, μολονότι ο ίδιος έχει άμαξα, δεν μπορεί ωστόσο να συντηρήσει παραπάνω από μια άμαξα τεσσάρων αλόγων». Η μικρή ένταση του φθόνου που τρέφει ο φτωχός άνθρωπος, η αδυναμία της επιθυμίας του, εξασφαλίζει ότι η επιθυμία του δεν θα κάνει ποτέ την εμφάνισή της στην αγορά. Μπορεί εδώ να θεωρήσουμε πως δραστηριοποιείται μια καλοδεχούμενη εκδοχή της Σμιθιανής ενσυναίσθησης. Το χάσμα μεταξύ των επιθυμιών του φτωχού ανθρώπου και των ανταμοιβών που προσφέρει η αγορά είναι σαν το χάσμα ανάμεσα σε όσα μπορεί να νιώθει μια κυρία υπερβολικά εύθικτη και στον τρόπο που ανταποκρίνεται στα συναισθήματά της η λογική της φίλη. Όπως ακριβώς το χάσμα αυτό παρωθεί το εύθικτο άτομο να αναθεωρήσει όσα αισθάνεται, προκειμένου να εξασφαλίσει τη συμπάθεια του λογικού ατόμου, έτσι και το χάσμα ανάμεσα στις επιθυμίες του φτωχού ανθρώπου και τις απαιτήσεις της αγοράς θα μετριάσει τις επιθυμίες του, υποχρεώνοντάς τον να τις αναθεωρήσει σύμφωνα με την πραγματικότητα της αγοράς. Ίσως ο φτωχός άνθρωπος αναπτύξει μια επιθυμία που είναι περισσότερο ικανή να ικανοποιηθεί. Όταν επιτευχθεί η εν λόγω ικανοποίηση, θα βιώσει σύμπνοια μεταξύ του ιδίου και του κόσμου, τη σύμπνοια που όλοι μας αναζητούμε. Στις Διαλέξεις περί της Νομικής Επιστήμης, ωστόσο, ο Σμιθ επεκτείνει τη θεωρία του για την ενεργό ζήτηση σε οποιοδήποτε τεμάχιο σπανίζει, αδιαφορώντας για το πόσο απαραίτητο μπορεί να είναι για την καλή μας ζωή. Θα μπορούσε να είναι το νερό, τα υποδήματα ή το ψωμί. Σε κατάσταση σπανιότητας, «μόνο η τύχη των μετόχων από την πλευρά της προσφοράς ρυθμίζει τις τιμές». Οι άνθρωποι με μικρότερη ικανότητα συντήρησης της παραγωγής παραμερίζονται εξαιτίας της μη δυνατότητας κάλυψης του κόστους. Οι αγορές, εν τέλει, μπορεί να προσαρμόζονται με τρόπο ώστε να ικανοποιήσουν τις ανάγκες τους στην περίπτωση των βασικών αγαθών, αλλά στην περίπτωση πιο σύνθετων αγαθών, όπως η υγειονομική πρόνοια και η εκπαίδευση, η απόσταση των ανθρώπων με χαμηλό εισόδημα από ένα σωστό νοσοκομείο ή σχολείο μπορεί να παραμείνει τόσο μεγάλη, όσο αυτή που τους κρατάει μακριά από την άμαξα των έξι αλόγων. Η προβληματική σχέση της ενσυναίσθησης με την οικονομία δεν είναι πάντοτε ζήτημα απόστασης, είτε πρόκειται για την απόσταση του αφηρημένου, του αόρατου, του δυσνόητου και σκοτεινού. Ενίοτε, όπως συμβαίνει στις συναλλαγές μεταξύ εργοδοτών και εργατών, οι ανάγκες αμφότερων των μερών είναι κάλλιστα ορατές, κι όμως η ενσυναίσθηση απουσιάζει. Ο πλούτος είναι η «δύναμη αγοράς», λέει ο Σμιθ, συμπεριλαμβανομένης της δύναμης να αγοράσεις την εργασία ενός άλλου ανθρώπου. Αν και δεν είναι ταυτόσημη με την πολιτική δύναμη, η δύναμη αγοράς δίνει στον εργοδότη το δικαίωμα να ελέγξει άλλους ανθρώπους, να συνάψει μαζί τους, εν είδει συμβολαίου, μια σχέση υποταγής στην εξουσία του. Οι στόχοι του εργοδότη και του εργάτη ξεκάθαρα συγκρούονται: «Οι εργαζόμενοι επιθυμούν να λάβουν όσο το δυνατόν περισσότερα, τα αφεντικά να δώσουν όσο το δυνατόν λιγότερα». Το πρόβλημα εντοπίζεται στην ανισότητα των δυνάμεων των δύο πλευρών. Σε οποιαδήποτε ανταλλαγή μισθού για εργασία, ο εργοδότης έχει το πλεονέκτημα. Εξαιτίας του πλούτου του, μπορεί να παραμείνει μάχιμος για περισσότερο χρόνο από τους εργαζόμενους, οι οποίοι έχουν ανάγκη τις απολαβές τους αμεσότερα απ’ ό,τι εκείνος χρειάζεται την εργασία τους. Οι εργαζόμενοι εξαναγκάζονται «να συμμορφωθούν» με τους δικούς του όρους. Μονάχα οι αλλαγές της νομοθεσίας, που είναι απίθανο να συμβούν, διότι οι κυβερνητικοί «σύμβουλοι είναι πάντοτε τα αφεντικά», ή το τυχαίο συμβάν μιας αναπτυσσόμενης οικονομίας, στο πλαίσιο της οποίας η ανάγκη για περισσότερη εργασία δίνει στους εργαζόμενους ένα πλεονέκτημα στις διαπραγματεύσεις, μπορούν να μετριάσουν την αδυναμία τους, καθιστώντας εφικτή την ικανοποίηση των αναγκών τους. Όπως δείχνει η απόφαση της Ομοσπονδιακής Τράπεζας των ΗΠΑ να ανεβάσει τα επιτόκια για να μειώσει τον πληθωρισμό –πράγμα που μειώνει τη ζήτηση για προϊόντα και εργαζομένους–, υπό το καθεστώς του καπιταλισμού οι σφιχτές εργασιακές αγορές και η διαπραγματευτική δύναμη των εργαζομένων γίνονται ανεκτές μόνον υπό όρους. Ο Φλαϊσχάκερ ίσως επιχειρήσει να δικαιολογήσει αυτές τις αποτυχημένες απόπειρες ανεύρεσης ενσυναίσθησης στον χώρο των οικονομικών, επικαλούμενος τη διάκριση ανάμεσα σε ό,τι ονομάζει «γνωσιακή» (cognitive) και «συναισθηματική» (affectional) ενσυναίσθηση. Η πρώτη είναι ένας τρόπος γνώσης, η δεύτερη μια μορφή συναισθήματος. Είναι δυνατόν να έχεις ταλέντο στην επίδειξη ενσυναίσθησης χωρίς να έχεις ενσυναίσθηση. Σκεφτείτε τους ηθοποιούς, τους ποιητές ή τους απατεωνίσκους. Ο κάθε ένας από αυτούς έχει βαθιά γνώση της εμπειρίας των άλλων ανθρώπων. Ένας ηθοποιός μπαίνει, με την ίδια ευκολία, τόσο στη θέση των φαύλων ανθρώπων (της Γκονερίλ και της Ρέγκαν στον Βασιλιά Ληρ) όσο και των καλών ατόμων (της Κορντέλια). Ο ποιητής, όπως λέει ο Κητς, «συλλαμβάνει με την ίδια ευχαρίστηση έναν Ιάγο στον Οθέλλο και μια Ιμογένη στον Κυμβελίνο». Κανείς από τους δύο δεν χρειάζεται να νοιαστεί για τη μοίρα ή την καλοζωία των δημιουργημάτων τους. Ο απατεωνίσκος δεν νοιάζεται για το θύμα του· θέλει απλώς να το ξαφρίσει. Όπως αναγνωρίζει ο Φλαϊσχάκερ, η ενσυναίσθηση μπορεί να μας βοηθήσει να φροντίσουμε καλύτερα εκείνους για τους οποίους ήδη ενδιαφερόμαστε, ή να διευρύνουμε τον κύκλο των ανθρώπων για τους οποίους μεριμνούμε, αλλά δεν μπορεί να δημιουργήσει μέσα μας την επιθυμία για μέριμνα. Η γνώση του άλλου και η συμπόνοια γι’ αυτόν μπορεί το ίδιο εύκολα να υπηρετήσει ιδιοτελείς σκοπιμότητες ή να λάβει μια εργαλειακή χρήση, από την πλευρά εκείνου που φέρει την αντίστοιχη γνώση ή το αντίστοιχο συναίσθημα. Η διάκριση του Φλαϊσχάκερ ανάμεσα στην γνωσιακή και την συναισθηματική ενσυναίσθηση δεν είναι διόλου άστοχη. Αλλά υπονομεύει τον ισχυρισμό ότι μια εμπορική κοινωνία –ή ό,τι ονομάζουμε καπιταλισμό– έχει ως επακόλουθο το είδος της οικονομίας της ενσυναίσθησης που θέλουν οι θιασώτες του Σμιθ να βρουν εκεί. Άλλωστε, ο όρος «ενσυναισθητικοί χωρίς ενσυναίσθηση» (empaths without empathy) περιγράφει αρκετά καλά τους επιτυχημένους μετόχους της αγοράς στον καπιταλισμό. Ο Σμιθ έτρεφε την ελπίδα ότι η αγορά θα μπορούσε να καλλιεργήσει μια εντυπωσιοκρατία πειθαρχημένη, ότι θα μας έκανε να συντονιστούμε με τους άλλους δίχως την απώλεια του εαυτού μας μέσα σε διαγωνισμούς κύρους ή καταστρέφοντας άλλους ανθρώπους δρώντας απέναντί τους σαν αρπακτικά. Ο Πλούτος των Εθνών επιχειρεί να δείξει πώς η εμπορική κοινωνία παράγει όντα τα οποία είναι ικανά να αυτορυθμίζονται και να λαμβάνουν υπ’ όψιν τους άλλους, τα οικονομικά συνεπακόλουθα των ενάρετων πολιτών της δημοκρατίας του Ρουσσώ, δίχως ροπή στην κυριαρχία ή το δουλεμπόριο, πρόθυμα για συνεργασία και διάλογο. Η χρηματική αξία, για τον Σμιθ, συνιστά τον μηχανισμό επίτευξης υλικής και ηθικής προόδου. Για να κερδίσουμε την αναγνώριση στην κοινωνία, συναγωνιζόμαστε στο πλαίσιο της οικονομίας, συσσωρεύοντας πλούτο και ιδιοκτησίες. Αλλά για να διατηρήσουμε την οικονομική μας θέση, πρέπει να ρυθμίσουμε αναλόγως την ανάγκη μας για αναγνώριση. Πρέπει να αποφύγουμε τη ματαιοδοξία και τις άκοπες επιδοκιμασίες, να βασιστούμε στην εσωτερική πυξίδα μας και τον φρόνιμο υπολογισμό για να ικανοποιήσουμε τις ανάγκες των άλλων με τιμιότητα και ειλικρίνεια. Ο Τζον Μέυναρντ Κέυνς, φωτογραφία του Γουόλτερ Στόουνμαν, 1930. Εθνική Πινακοθήκη Πορτρέτων, Λονδίνο. Σύμφωνα με τη θέση του Σμιθ, η πτώση του φεουδαρχισμού αποτελεί μια ιστορία με πολλά διδάγματα, αφού εξηγεί τι συμβαίνει στους πλούσιους ανθρώπους που αποτυγχάνουν να ακολουθήσουν τους οικονομικούς κανόνες, πάνω στους οποίους στηρίζεται το κοινωνικό τους κύρος. Ο φεουδάρχης είχε στην ιδιοκτησία του τεράστια κομμάτια γης, τα οποία αντιλαμβανόταν περισσότερο ως εργαλείο άσκησης εξουσίας παρά ως πηγή οικονομικών απολαβών. Όπως «περίπου ένας πρίγκιπας μικρόψυχος», έφτιαχνε τους νόμους, έκανε πολέμους και έλυνε τις διενέξεις. Εντούτοις, το θεμέλιο της εξουσίας του ήταν οικονομικό. Η γη του παρήγαγε το πλεόνασμα που χρησιμοποιούσε για να προσλάβει βοηθούς και μακροχρόνιους υπηρέτες, οι οποίοι του απέδιδαν την υπακοή τους. Από την υπακοή αυτή, εκείνος σώρευε εξουσία. Άπαξ και δημιουργήθηκαν οι διεθνείς αγορές, ο φεουδάρχης απέκτησε καινούργιο τρόπο για να ξοδέψει το πλεόνασμά του: σε «ανούσια και άχρηστα» πράγματα, όπως χρυσά κοσμήματα και διαμαντένιες πόρπες. Το κόστος τούτων των πραγμάτων ήταν μεγάλο· η λάμψη τους ακόμη μεγαλύτερη. Για χάρη τους, οι φεουδάρχες πούλησαν τη γη τους και έχασαν το πλεόνασμά τους. «Παζάρεψαν όλη τους την εξουσία και όλη τους τη δύναμη», και τα μέλη μιας άλλοτε σπουδαίας κυρίαρχης τάξης μειώθηκαν σε σημαντικό βαθμό. Το δίδαγμα της ιστορίας αυτής είναι ξεκάθαρο. Το κοινωνικό κύρος εξαρτάται από την οικονομική θέση. «Όσα επιφέρουν» η δύναμη κι η εξουσία «πρέπει να πηγάζουν πάντοτε από αιτίες όπως αυτές». Το κοινό στο οποίο απευθύνεται ο Σμιθ αποτελείται από εμπόρους και τα αυτοκρατορικά κράτη της Ευρώπης, ιδιαιτέρως η Βρετανία. Ανησυχούσε ότι οι έμποροι και το βρετανικό κράτος θα έχαναν το κύρος τους σπαταλώντας τις οικονομικές τους πηγές ένεκα μιας απερίσκεπτης αναζήτησης κύρους και αίγλης. Αν δεν τους κατάφερνε η αγορά να πειθαρχήσουν στις απαιτήσεις της πραγματικότητας, είχε την ελπίδα ότι θα το κατάφερνε ο ίδιος με το συγγραφικό έργο του. Η αποτυχία του σχεδίου αυτού φανερώνεται εξίσου σαφέστατα στα γραπτά του Σμιθ όσο και η αποτυχημένη δημοκρατία των ενάρετων πολιτών στα γραπτά του Ρουσσώ. Σύμφωνα με τον Σμιθ, το δουλεμπόριο είναι λιγότερο προσοδοφόρο από την ελεύθερη εργασία. Κι όμως, το δουλεμπόριο δεν εξέλιπε επ’ ουδενί σε κανένα μήκος και πλάτος του κόσμου, των αμερικανικών αποικιών συμπεριλαμβανομένων. Γιατί δεν κατανοεί ο ιδιοκτήτης των σκλάβων το επισφαλές της οικονομικής του θέσης, σε σχέση με αυτή των εργοδοτών της ελεύθερης εργασίας, αντλώντας το σωστό συμπέρασμα προς όφελος της χειραφέτησης των σκλάβων; Διότι «η αλαζονεία του ανθρώπου τον κάνει να αγαπά να εξουσιάζει, και τίποτε δεν τον τρομάζει περισσότερο από την υποχρέωση να ταπεινωθεί για να πείσει τους κατωτέρους του». Το δουλεμπόριο προσέφερε μια ξεκάθαρη επιλογή, ανάμεσα στην οικονομική κερδοφορία και το κοινωνικό κύρος. Η αποικιοκρατία δραστηριοποιούσε ένα σκοτεινότερο σύμπλεγμα κινήτρων. Ο Πλούτος των Εθνών εκδόθηκε το 1776 και η ελευθερία των βορειοαμερικανών αποίκων ρίχνει βαριά τη σκιά της πάνω στις σελίδες του. Η θέση του Σμιθ είναι σαφέστατη. Η υπεράσπιση των συμφερόντων της αυτοκρατορίας κοστίζει ακριβά· οι ανταμοιβές είναι χαμηλές· οι άποικοι πρέπει, λοιπόν, να ελευθερωθούν ή να λάβουν ίσα δικαιώματα αντιπροσώπευσης στο πλαίσιο του βρετανικού συστήματος. Αν ελευθερωθούν, η Βρετανία θα είναι σε θέση να διαπραγματευτεί μαζί τους όρους ελεύθερου εμπορίου, πράγμα που θα αποβεί «πλεονεκτικότερο στο μεγαλύτερο κομμάτι του λαού … από τη μονοπωλιακή οικονομική πολιτική που απολαμβάνει η αυτοκρατορία αυτή τη στιγμή». Γιατί οι ηγέτες της Βρετανίας δεν φτάνουν σ’ αυτό το συμπέρασμα; Τι τους εμποδίζει; Εν μέρει, τους επηρεάζει δραστικά η ίδια αλαζονεία της κυριαρχίας που εμποδίζει και τους ιδιοκτήτες σκλάβων να υιοθετήσουν την πρακτική της ελεύθερης εργασίας. Αλλά τα οικονομικά της αποικιοκρατίας είναι και πιο περίπλοκα από εκείνα που διέπουν το δουλεμπόριο. Μολονότι ο βρετανικός λαός και το βρετανικό κράτος θα ωφελούνταν από τη σύναψη σχέσεων ελεύθερου εμπορίου με μια αυτοδύναμη χώρα, οι έμποροι και οι κατασκευαστές κερδίζουν από τον έλεγχο που ασκεί μονόπλευρα η Βρετανία στο αποικιακό εμπόριο. Όπως και οι εργοδότες στη Βρετανία, έτσι και αυτοί λαμβάνονται σοβαρά υπ’ όψιν από τους ηγέτες της Βρετανίας. Επιπλέον, τα κέρδη από τις αποικίες, σε αντίθεση με τα κέρδη του εγχώριου εμπορίου, προσφέρουν «πλήθος ευκαιριών για να αποκτήσει κανείς πλούτο και διακρίσεις, πράγματα που ακόμη και η κατοχή της πιο ταραχώδους, και, στην πλειονότητα του λαού, της λιγότερο προσοδοφόρας επαρχίας, σπανίως συμβαίνει να μην τα παράσχει». Όσο πιο δύσκολο και αβέβαιο είναι το κέρδος, τόσο πιο ξεχωριστή και ένδοξη είναι η επίτευξή του. Οι αποικίες προσφέρουν τον τόπο εκείνο όπου όσοι έχουν χρήμα μπορούν να διακριθούν, σωρεύοντας κέρδη, λάμψη και θέσεις. Αυτά τα σκοτεινά νέφη του δουλεμπορίου και της αποικιοκρατίας, που αμαυρώνουν τον ορίζοντα του Πλούτου των Εθνών, υποβάλλουν την εντύπωση ότι το κέρδος και η αλαζονεία δεν μπορούν να σταθούν ξεχωριστά το ένα από το άλλο. Βουτηγμένη μέσα σε αυτόν τον συρφετό κινήτρων, πώς να μπορέσει καν η αγορά να επιδείξει ενσυναίσθηση; Αν πράγματι δεν μπορεί κανείς να εμπιστευθεί τις αγορές για την επιβολή των κανόνων της ενσυναίσθησης σε όσους συμμετέχουν σ’ αυτήν, οι αγορές θα χρειαστούν, τότε, κάποιον να τις διαφεντέψει – όχι, όμως, ιδιοκτήτες σκλάβων αλλά κυβερνητικούς αξιωματούχους. Το δουλεμπόριο μπορεί να μην ήταν εξίσου κερδοφόρο με την ελεύθερη εργασία, αλλά, σύμφωνα με τον Σμιθ, ένας τρόπος διακυβέρνησης της φυτείας, λιγότερο βίαιος και περισσότερο συμπονετικός, θα μπορούσε να αποδώσει μεγαλύτερα κέρδη. Πίστευε ότι οι Γάλλοι δουλέμποροι της Καραϊβικής, παρά οι δουλέμποροι της Βορείου Αμερικής, ήταν αυτοί που, κατά πάσαν πιθανότητα, θα επεδείκνυαν μια χαλαρότερη μεταχείριση των σκλαβωμένων λαών. Το γεγονός ότι η Γαλλία ήταν μια αυταρχική μοναρχία και ότι οι ιδιοκτήτες φυτειών είχαν συνηθίσει να δέχονται την επιβολή εξωτερικών ρυθμίσεων των υποθέσεών τους, διευκόλυνε την κυβέρνηση να τους περιορίσει και να τους διδάξει τους κανόνες της προσοδοφόρας διαχείρισης των οικονομικών τους. Αυτό δεν ίσχυε στις βρετανικές αποικίες της Βορείου Αμερικής, όπου η επιβολή εξωτερικών ρυθμίσεων ήταν σπανιότερη και οι αποικίες δρούσαν περισσότερο ελεύθερα. Οι κυβερνήτες θα ήταν υποχρεωμένοι, επίσης, να αναλάβουν να κάμψουν την τάση των εμπόρων και των κατασκευαστών να δίνουν προτεραιότητα στα κέρδη τους αντί για την εθνική εξουσία. Τα εκπληκτικά ποσά που αποκόμιζαν οι άνθρωποι αυτοί χάρη στη μονοπωλιακή οικονομική πολιτική της Βρετανίας επί του αποικιακού εμπορίου έβλαπτε τον χαρακτήρα τους και έθετε σε κίνδυνο την οικονομία τους. Η φιλαργυρία κι η τσιγγουνιά, στις οποίες είχαν μάθει να ζουν όσο συσσώρευαν τον πλούτο τους, κινδύνευαν να εξαφανιστούν μέσα στο έξαλλο κυνήγι της πολυτέλειας και της επίδειξης αυτού του πλούτου. Οι εργαζόμενοί τους ακολουθούσαν το παράδειγμα που έθεταν εκείνοι, επιλέγοντας τη σπατάλη αντί για την αποταμίευση. Μόνο η κρατική παρέμβαση θα μπορούσε να εμποδίσει την ισοπέδωση όλων τους κάτω από ένα καταστροφικό κύμα ταχύτατα εξανεμιζόμενου πλούτου. Και για τις δύο περιπτώσεις –εκείνη του αλαζονικού δουλέμπορου και του επιχειρηματία με τον νου του στο κέρδος– ο Σμιθ θεωρούσε ότι ήταν δουλειά του κράτους να δημιουργήσει τις συνθήκες που ήταν αναγκαίες για την ανάπτυξη της ενσυναίσθησης, συνθήκες που υποτίθεται ότι θα εγκαθιστούσε η ίδια η αγορά. Και όχι απαραίτητα ένα άκακο κράτος-νυχτοφύλακας, αλλά, όπως δείχνει η περίπτωση της Γαλλίας, ίσως μάλιστα και ένα κράτος αυταρχικό. Το γεγονός ότι δεν ήταν ευθύνη της αγοράς αλλά του κράτους να διδάξει αυτούς τους κανόνες της ενσυναίσθησης φέρνει τη συνεισφορά του Σμιθ πολύ πιο κοντά σ’ αυτήν του Ρουσσώ απ’ όσο συνήθως νομίζουμε. Και στην περίπτωση που το κράτος αποτύγχανε; Στο άλλο άκρο της αλυσίδας που κρατούσε η αποικιοκρατική κυριαρχία βρίσκονταν οι ιθαγενείς λαοί της Βορείου και Νοτίου Αμερικής, της Αφρικής και της Ασίας, για τους οποίους η εμπορική κοινωνία ήταν σκέτη καταστροφή. Πώς θα μπορούσαν να επιτύχουν αυτοί οι λαοί την ενσυναίσθηση του ευρωπαϊκού κόσμου; Ο Σμιθ ήλπιζε πως αυτό θα συνέβαινε χάρη στην εξισωτική δύναμη του ίδιου του εμπορίου, από τη συσσώρευση πλούτου στα χέρια των ίδιων των ιθαγενών. Αλλά προέβλεψε επίσης ένα άλλο μονοπάτι προς την ενσυναίσθηση, πιο βίαιο, το οποίο θα γινόταν αντικείμενο θεωρητικής μελέτης από τον Χέγκελ και τον Φραντς Φανόν στις επερχόμενες δεκαετίες. Γράφει στον Πλούτο των Εθνών: Ενδεχομένως, οι ιθαγενείς των χωρών αυτών θα γίνουν ισχυρότεροι, ή οι λαοί της Ευρώπης ασθενέστεροι· και οι κάτοικοι όλων των διαφορετικών γωνιών του κόσμου μπορεί να κατορθώσουν αυτή την ισότητα του θάρρους και της δύναμης, η οποία, εμπνέοντας τον αμοιβαίο φόβο, μπορεί, μονάχα αυτή, διά του εκφοβισμού, να μετατρέψει την αδικία των ανεξάρτητων εθνών σε κάποιο είδος σεβασμού για τα δικαιώματα των άλλων. Στο ίδιο μήκος κύματος, οι Γάλλοι φιλόσοφοι του εμπορίου προφήτευσαν στα γραπτά τους την έλευση ενός «Μαύρου Σπάρτακου» στις αποικίες, ως την απελευθερωτική απάντηση στις παραμορφώσεις του διεθνούς εμπορίου. Προέκυπτε, λοιπόν, πως, είτε επειδή χρειαζόταν η γροθιά του κράτους για να περιορίσει ή να εξοντώσει τον δουλέμπορο, είτε επειδή ήταν απαραίτητο το βίαιο ξέσπασμα των υπόδουλων λαών για να δώσει ένα μάθημα στους αποίκους, η ενσυναίσθηση δεν μπορούσε να εγκαταλειφθεί στα χέρια της οικονομίας. Δεν θα μπορούσε το «αβρό εμπόριο» (doux commerce) να δημιουργήσει τις συνθήκες της αμοιβαίας αναγνώρισης και κατανόησης μεταξύ των ατόμων, των τάξεων και των λαών. Αυτός ο ρόλος ανήκε στην αφτιασίδωτη εξουσία, όχι μόνο στο εξωτερικό και σε απόσταση, αλλά και κοντά, μέσα στο ίδιο μας το σπίτι. Τα τελευταία τριάντα χρόνια, η Αριστερά προσπαθεί αδιάκοπα να καταλήξει ποια αξία είναι σπουδαιότερη: η αναγνώριση της ταυτότητάς μας, συχνά στο πλαίσιο της μεταβολής της γλώσσας ή της αντιπροσώπευσης, είτε η αναδιανομή των υλικών αγαθών. Ο Σμιθ έβαλε τέρμα σ’ εκείνη τη διένεξη προτού αυτή ξεκινήσει. Σε μια εμπορική κοινωνία, η κατοχή αγαθών και πλούτου αποτελεί την κύρια πηγή της ταυτότητας και του σεβασμού. Ο δικός μας τρόπος παραγωγής, ανταλλαγής, κατανομής και κατανάλωσης δεν αποτελεί απλώς ένα οικονομικό ζήτημα αναφορικά με την αποτελεσματικότητα ή τις συνθήκες διαβίωσης. Συνιστά επίσης θέμα κουλτούρας και αναγνώρισης, πώς σχετιζόμαστε ο ένας με τον άλλον και δημιουργούμε τον εαυτό μας. Η οικονομία είναι για τη νεωτερικότητα ό,τι ήταν η πόλις για την Αρχαία Ελλάδα: ένας τρόπος τού είναι και του φαίνεσθαι μέσα στον κόσμο, ένας τόπος όπου μπορεί κανείς να κάνει κάτι «μεγαλειώδες και όμορφο και ευγενές» που θα αναγνωριστεί τώρα και θα παραμείνει στη μνήμη αργότερα. Το γεγονός ότι εξακολουθούμε να θέτουμε την αναγνώριση στον αντίποδα της ανακατανομής, την ταυτότητα απέναντι στα οικονομικά, είναι ένδειξη του πόσο πολλά ακόμη έχουμε να διδαχθούμε από τον Σμιθ, συμπεριλαμβανομένου του διδάγματος που προσφέρει η αποτυχία του. Ο Σμιθ ήλπιζε ότι ο καπιταλισμός θα μπορούσε, ίσως, να κάμψει την αναζήτησή μας για αναγνώριση, αφήνοντας πίσω πλέον τις πολιτικές ανατροπές και την επιθυμία για κυριαρχία, οι οποίες αποτελούσαν μόνιμη απειλή της πολιτικής δράσης στον αρχαίο και τον μεσαιωνικό κόσμο. Όπως τελικά κατάλαβε, ο καπιταλισμός αντ’ αυτού έδινε την ευκαιρία στους ανθρώπους να συνεχίσουν με καινούργιο τρόπο την παλιά πολιτική. Ο Σμιθ δεν ήταν ο μόνος που συνειδητοποίησε το γεγονός αυτό. Σύμφωνα με τον Φρανκ Νάιτ (Frank Knight), έναν από τους θεμελιωτές της Σχολής του Σικάγου στα οικονομικά, «το πραγματικό κίνητρο» του καπιταλιστή είναι η ασίγαστη «επιθυμία του να διακριθεί, να κερδίσει το παιχνίδι» – να επισκιάσει τους αντιπάλους του στις ομηρικές πεδιάδες της οικονομίας. Η ένταση της επιθυμίας αυτής συχνά υπερβαίνει αυτό που οι αρχαίοι ονόμαζαν ἀγών, στοχεύοντας «στο μεγαλύτερο και συναρπαστικότερο παιχνίδι που είχε ποτέ επινοηθεί, χωρίς να εξαιρούμε ούτε την κρατική διακυβέρνηση ούτε τον πόλεμο». Στον καπιταλισμό, έγραψε ο οικονομολόγος Γιόζεφ Σουμπέτερ (Joseph Schumpeter), τα άτομα έχουν ακόμη «το όνειρο και τη βούληση να θεμελιώσουν ένα ιδιωτικό βασίλειο, συνήθως, αν και όχι απαραίτητα, και μια δυναστεία». Ο μόνος τρόπος για να πραγματοποιηθεί το όνειρο αυτό είναι μέσω της «επιτυχίας στη βιομηχανία και το εμπόριο», που προσφέρει «ό,τι πλησιέστερο στον μεσαιωνικό τίτλο του άρχοντα είναι δυνατόν να έχει ο νεωτερικός άνθρωπος». Ο καπιταλισμός, όπως και οι πολιτικές συγκρούσεις που θα άφηνε τάχα πίσω του, δομείται στη βάση της αποκλειστικότητας ορισμένων αγαθών – στην εν λόγω περίπτωση, την ικανότητα να ξεχωρίζω, να είμαι ορατός στον κόσμο. Αν η οικονομική επιτυχία είναι η συνθήκη του φαίνεσθαι, η οικονομική αποτυχία απειλεί τον άνθρωπο με την εξαφάνιση της ύπαρξής του. Αυτή ήταν η ετυμηγορία του Σμιθ για την εμπορική κοινωνία. Αιώνες μετά και σε πολύ διαφορετική θέση του ιδεολογικού φάσματος, η ετυμηγορία αυτή συμπίπτει με εκείνη του Μπρεχτ: Διότι κάποιοι βρίσκονται στο σκοτάδι Και άλλοι είναι βουτηγμένοι στο φως Και βλέπεις εκείνους μες στη λάμψη Οι άλλοι στο σκοτάδι χάνονται από προσώπου γης. Αν εκείνοι στο σκοτάδι δεν αρπάξουν οι ίδιοι το φως, η τύχη των πολλών θα παραμείνει η αφάνεια· η αναγνώριση θα είναι προνόμιο των λίγων. Κι αυτό, επίσης, είναι ένα από τα διδάγματα του Σμιθ. © THE NEW YORK REVIEW OF BOOKS 2023 — Μετάφραση: Μιλτιάδης Θεοδοσίου Σημ. Το ανά χείρας είναι το πρώτο από δύο άρθρα. [1] Το βιβλίο του Ε. Μ. Φόρστερ, Επιστροφή στο Χάουαρντς Εντ, κυκλοφορεί στα ελληνικά από τις εκδόσεις Μεταίχμιο, Καστανιώτη και Λιβάνη, με πιο πρόσφατη έκδοση εκείνη από το Μεταίχμιο 22011 [2007], σε μετάφραση Γωγώς Αρβανίτη. (Σ.τ.Μ.) [2] Διάσημοι χαρακτήρες στο έργο της Jane Austen, Pride and Prejudice. Κυκλοφορεί σε πολλές εκδόσεις στα ελληνικά. Π.χ. Τζέιν Όστεν, Περηφάνια και Προκατάληψη, μτφρ. Αργύρης Χιόνης, Πατάκης, 1997. (Σ.τ.Μ.) [3] Sankar Muthu, “Conquest, Commerce, and Cosmopolitanism in Enlightenment Political Thought”, στο Sankar Muthu (επιμ.), Empire and Modern Political Thought (Cambridge University Press, 2012), σ. 205. [4] Βλ. Onur Ulas Ince, “Adam Smith, Settler Colonialism, and Limits of Liberal Anti-Imperialism”, στο The Journal of Politics, τόμ. 83, αρ. 2 (Ιούλιος 2021)· και Jennifer Pitts, A Turn to Empire: The Rise of Imperial Liberalism in Britain and France (Princeton University Press, 2005), σ. 43. [5] Emma Rothschild, “Adam Smith in the British Empire”, στο Empire and Modern Political Thought, ό.π., σσ. 188-189, 197; βλ. επίσης Muthu, ό.π., σσ. 208-210· Pitts, ό.π., σημ. 96 στη σ. 275. [6] Βλ. Smith, “A Letter to the Authors of the Edinburgh Review”, The Edinburgh Review, αρ. 2 (Ιούλιος 1755 - Ιανουάριος 1756)· István Hont, Politics in Commercial Society: Jean-Jacques Rousseau and Adam Smith, σε επιμέλεια των Béla Kapossy και Michael Sonenscher (Harvard University Press, 2015)· Dennis C. Rasmussen, The Problems of Commercial Society: Adam Smith’s Response to Rousseau (Pennsylvania State University Press, 2008)· Pierre Force, “Rousseau and Smith: On Sympathy as a First Principle”, στο Thinking with Rousseau: From Machiavelli to Schmitt, σε επιμέλεια των Helena Rosenblatt και Paul Schweigert (Cambridge University Press, 2017)· και Force, “Self-Love, Identification, and the Origin of Political Economy”, στο Yale French Studies, αρ. 92 (1997). [7] István Hont, Politics in Commercial Society, σ. 59.

Οικονομία και ενσυναίσθηση

Σύνδεση