Ένα ελληνικό μοντέλο αστυνόμευσης. Κράτος και κοινωνία στον Μεσοπόλεμο

Αχιλλέας Φωτάκης, Αστυνομία Πόλεων. Τα πρώτα βήματα στην Ελλάδα του Μεσοπολέμου, Θεμέλιο, Αθήνα 2021, σελ. 369 Το βιβλίο Αστυνομία Πόλεων: Τα πρώτα βήματα στην Ελλάδα του Μεσοπολέμου, (1918-32), του Αχιλλέα Φωτάκη είναι αποτέλεσμα επίπονης, μεθοδικής και πειθαρχημένης έρευνας, με κεντρικό πεδίο αναφοράς την επιστήμη της ιστορίας. Θα επικεντρωθώ σε κάποιες συγκεκριμένες πτυχές του βιβλίου, καθώς και για το συνολικό του εγχείρημα, μέσα από μια περισσότερο διεπιστημονική, σίγουρα και κοινωνιολογική, ματιά. Κατά τη γνώμη μου, αυτό το βιβλίο, αν και σαφώς ιστορικό, συνομιλεί και με ενδιαφέροντα ευρύτερα ερωτήματα των κοινωνικών και ανθρωπιστικών επιστημών. Εδώ θα αναφερθώ μόνο σε κάποια από τα ζητήματα που θέτει το βιβλίο. Κατ’ αρχάς, είναι σημαντικό να διατυπώσουμε ρητά τη σημασία του εγχειρήματος του βιβλίου συνολικά. Γράφοντας μια ιστορία της Αστυνομίας Πόλεων, ο Φωτάκης βγάζει την αστυνομία και την αστυνόμευση από το πεδίο του αυτονόητου και του παντοτινού. Όχι, δεν υπήρχαν πάντοτε «πεζές περιπολίες» ούτε η διάκριση μεταξύ «πρωταιτίων» και «απλών διαδηλωτών» (σ. 48-50) σε μια διαδήλωση. Η αστυνομία έτσι βγαίνει, κατά κάποιον τρόπο, από τον κύκλο της λειτουργιστικής ταυτολογίας –«κάθε κράτος έχει μια αστυνομία, κάθε αστυνομία κάνει πάντα το ίδιο»– και παρουσιάζεται ως κάτι που γίνεται, ένα ιστορικό και κοινωνικό προϊόν, ένας θεσμός κρίσιμος για την επέκταση της κρατικής εξουσίας στο κοινωνικό σώμα. Επίσης, μελετώντας τη συγκρότηση της Αστυνομίας Πόλεων κατά τον Μεσοπόλεμο, ο συγγραφέας μελετά και τη διαμόρφωση της πόλης, η οποία αποτέλεσε ένα καινούριο –τότε– και εξαιρετικά δυναμικό για τις μέριμνες του κράτους, κοινωνικό πεδίο διακυβέρνησης. Μαζί με τη διαμόρφωση της σύγχρονης πολεοδομίας και των οικοδομικών τετραγώνων, τη διάδοση του οπλισμένου σκυροδέματος και τη συγκρότηση (από το 1914) ενός Υπουργείου Συγκοινωνιών, η Αστυνομία Πόλεων αποτέλεσε έναν αποφασιστικό κρίκο στη διαμόρφωση της «σύγχρονης πόλης» (Αθήνα, Πειραιάς, Κέρκυρα, Πάτρα). Πέρα από την καθαρή θέαση αυτής της συναρμογής, το βιβλίο του Φωτάκη προσφέρει και μια μοναδική, θα έλεγα, θέαση μιας ιδιαίτερης κοινωνικής επιφάνειας, ενός «άγριου τερέν», δηλαδή του πώς η πόλη εκείνη την ιστορική στιγμή μετατρέπεται σε αντικείμενο γνώσης και εξουσίας από το κράτος και, πιο συγκεκριμένα, από το κράτος στη φιλελεύθερη εκδοχή του. Με αφετηρία τη διαπίστωση πως αρχικά (μεταξύ 16ου και 18ου αιώνα) το νόημα της λέξης police συνέπιπτε περίπου με εκείνο της διακυβέρνησης (σ. 41), ο Φωτάκης φέρνει στο προσκήνιο τα καθήκοντα του συγκεκριμένου αστυνομικού σώματος που αφορούσαν τη διαχείριση μιας πλειάδας διαστάσεων της κοινωνικής ζωής στο αστικό περιβάλλον. Από τον τρόπο με τον οποίο οι άνθρωποι και τα οχήματα διέσχιζαν τους δρόμους μέχρι την παρουσία «πλανόδιων» αλλά και «στασίμων» μικροπωλητών (σ. 59) και από την καθαριότητα των οδών, την έκταση που καταλάμβαναν τα τραπεζοκαθίσματα και τον θόρυβο μέχρι την προσπάθεια «τακτοποίησης» του θέματος των εκδιδομένων γυναικών και την καταστολή εργατικών αγώνων, η Αστυνομία Πόλεων καλούνταν να επιτελέσει τον ρόλο ενός γενικού ρυθμιστή της καθημερινότητας εκ μέρους του κράτους. Μέσω της συνεχούς παρουσίας της στον αστικό χώρο, αποτέλεσε έναν κρίσιμο μηχανισμό τόσο άσκησης εξουσίας όσο και παραγωγής γνώσης για ένα κοινωνικό πεδίο σύνθετο και συγκρουσιακό. Ως μηχανισμός «επέμβασης» της κρατικής εξουσίας σε μια πολύπλοκη κοινωνική πραγματικότητα, η Αστυνομία Πόλεων αποτέλεσε έναν σημαντικό παράγοντα διαμόρφωσης αυτού ακριβώς του πεδίου. Μελετώντας την Αστυνομία, το βιβλίο μάς φέρνει ευρήματα που αφορούν τα μύχια του πώς, στην πράξη, οικοδομήθηκε –κατασκευάστηκε κοινωνικά δηλαδή– η αστική εκδοχή του ελληνικού έθνους. Ή, τουλάχιστον, πώς επιδιώχθηκε να οικοδομηθεί, εφόσον η αστυνόμευση αποτελεί μια ζωτικής σημασίας λειτουργία μέσω της οποίας το έθνος επιχειρεί να προσεγγίσει την ιδανική του αναπαράσταση, αφενός στρεφόμενο «προς τα μέσα», στον δικό του κορμό και, αφετέρου, αυτοπαρουσιαζόμενο στη διεθνή σκηνή. Αν και ο Φωτάκης δεν αναφέρεται στο εθνικό φαντασιακό, ένα μέρος της συμβολής του έργου αφορά, κατά τη γνώμη μου, ακριβώς αυτό το ζήτημα. Ιδιαίτερα, στο δεύτερο κεφάλαιο, «Η πόλις είναι πλέον μια έννοια νέα», ο συγγραφέας ιχνηλατεί, μαζί με τη συγκρότηση της εγχώριας μεσοπολεμικής φιλελεύθερης διακυβέρνησης, και τις αναπαραστάσεις για την πόλη που εμψύχωναν αυτή τη διακυβέρνηση. Εδώ εντοπίζεται η προσπάθεια η πόλη, κατά κύριο λόγο η Αθήνα, ως το πρόσωπο του έθνους, να αποκτήσει την όψη μιας σύγχρονης δυτικής (μητρό)πόλης. Όπως τίθεται και στο βιβλίο, το ζητούμενο ήταν «[η] τάξη, η καθαριότητα, ο ρυθμός, η υγιεινή», η «[η]συχία και [η] ευπρέπεια», δηλαδή εν ολίγοις να υποχωρήσουν οι «[β]άρβαρες παλιές συνήθειες» μπροστά στη δύναμη του «πολιτισμού» (σ. 55). Οι Λεονταρίτης και Βρανόπουλος το 1924 στην Κέρκυρα. (Αστυνομικά Χρονικά). Επιπλέον, και σε συνέχεια των παραπάνω, ο Αχιλλέας Φωτάκης δείχνει ερευνητική συνέπεια σε σχέση με ένα άλλο ζήτημα το οποίο ερευνώ και η ίδια εδώ και κάποια χρόνια – τις αρρενωπότητες και ειδικά το πώς εργαλειοποιούνται στο πλαίσιο εθνικιστικών εγχειρημάτων. Στην παρούσα μελέτη, βλέπουμε πως ακόμα και η ίδια η εμφάνιση των αστυνομικών αποτελεί αντικείμενο συνειδητής διαχείρισης και ότι συνιστά μια ορισμένη «ανανέωση» και έναν κάποιον «εξευρωπαϊσμό». Δεν είναι μόνον η απομάκρυνση από την χακί, στρατιωτική στολή της Χωροφυλακής και το πλησίασμα προς την πολιτική ενδυμασία που σηματοδοτούσε το σκούρο μπλε και το μαύρο της στολής της Αστυνομίας Πόλεων, αλλά και το σπάσιμο του ταμπού που αφορούσε το μουστάκι. Μια νέα, ευρωπαϊκή αρρενωπότητα σε κάποια απόσταση από τις στρατιωτικές βαλκανικές παραδόσεις έκανε την εμφάνισή της στο κράτος, όπως φαίνεται και στην εικόνα στο εξώφυλλο του βιβλίου –όπου βρίσκει κεντρική θέση και ένας… σκύλος– κάποιοι από τους φωτογραφιζόμενους (από την αστυνομική σχολή της Κέρκυρας) όχι μόνον δεν έχουν μουστάκι αλλά φορούσαν και παπιγιόν! Μέσα από το ξεδίπλωμα των διαφορετικών πτυχών συγκρότησης της Αστυνομίας Πόλεων, η μελέτη συμβάλλει, εντέλει, στη γνώση για ένα κομβικό, κατά τη γνώμη μου, ζήτημα. Φέρνει στην επιφάνεια και τις διαδικασίες διαμόρφωσης του θεμελιώδους πολιτικού υποκειμένου της φιλελεύθερης δημοκρατίας, το είδος υποκειμένου «ο πολίτης», ο οποίος, ως κάτοικος της πόλης είναι και ο αποδέκτης αυτής της νέου τύπου αστυνόμευσης. Δηλαδή, μέσα από τα τεκμήρια που ανασύρει ο Φωτάκης για το πώς το νέο αστυνομικό σώμα θα έπρεπε να συμπεριφέρεται στους πολίτες, ασκώντας την εξουσία του, οι αναγνώστες μετατρεπόμαστε και σε μάρτυρες μιας ιδιαίτερα χαρακτηριστικής ιστορικής στιγμής όσον αφορά τις αντιλήψεις για τους υπεύθυνους πολίτες και τη σχέση τους με τα όργανα του κράτους. Είναι χαρακτηριστικό πως από την αρχή διακρίνεται μια –να μου επιτραπεί ο όρος– «σχεσιακή» προσέγγιση μεταξύ πολιτών και αστυνομίας σύμφωνα με την οποία μόνο η κοινωνική αποδοχή μπορεί να οδηγήσει στην επιτυχία του θεσμού. Όπως δείχνει ο Φωτάκης, ο Βρετανός Frederick Halliday, πρώτος αρχηγός του σώματος, περιέγραφε τον ιδανικό αστυνομικό ως «υπόδειγμα του καλού πολίτου» (σ. 42), θεωρώντας ότι η επιτυχία του αστυνομικού σώματος εξαρτιόταν άμεσα από το «αν η κοινωνία διατεθή ευμενώς προς αυτό» (σ. 42). Ο συγγραφέας σημειώνει πως η κατεύθυνση προς την οποία κινήθηκε στις αρχές της η Αστυνομία Πόλεων, αντλώντας από τη Βρετανική εμπειρία της Μητροπολιτικής Αστυνομίας του Λονδίνου, ήταν αυτή της διαμόρφωσης ενός αυτοπειθαρχημένου πολίτη ο οποίος, με τον κατάλληλο συνδυασμό προτροπής και πίεσης –ενός είδους καταστολής δηλαδή– θα δεχόταν το πλαίσιο φιλελεύθερης διακυβέρνησης ως αυτονόητο και «φυσικό». Από αυτή την άποψη, οι κοινωνικές και ενδοκρατικές συγκρούσεις των δεκαετιών του 1920 και 1930 (το εργατικό κίνημα, το Ιδιώνυμο, ο Εθνικός Διχασμός, ακόμα και η αντιπαράθεση Αστυνομίας Πόλεων και Χωροφυλακής) αποτέλεσαν και το όριο της επιτυχίας αυτής της κατεύθυνσης. Για παράδειγμα, όσον αφορά τις δυσκολίες εμπέδωσης των κανόνων ακόμα και στο επίπεδο ρύθμισης της τροχαίας κίνησης στην Αθήνα, είναι εξαιρετικά γλαφυρό το περιστατικό «απαγωγής» του τροχονόμου από τα Χαυτεία (το 1918) γιατί «τόλμησε» να σταματήσει το αυτοκίνητο του φρούραρχου των Αθηνών (σ. 88). Τέλος, θα ήθελα να κάνω και μια αναφορά σχετικά με τη συμβολή του βιβλίου στη γνώση για τον ρόλο της Βρετανικής Αποστολής και των σχέσεών της με το ελληνικό κράτος, γιατί αγγίζει το διαρκώς ανακινούμενο ζήτημα των σχέσεων του ελληνικού κράτους με τις «Μεγάλες Δυνάμεις». Πέραν των συζητήσεων για τα διακόσια χρόνια από τον Πόλεμο της Ανεξαρτησίας (1821), τα τελευταία χρόνια, με την ενίσχυση και τις μετα-αποικιακής θεωρίας στις κοινωνικές επιστήμες, αναζωπυρώθηκαν τα παλιά ερωτήματα σχετικά με την φανερή ή κρυφή «εξάρτηση» της Ελλάδας από τους «ισχυρούς συμμάχους», στη συγκεκριμένη περίπτωση τη Βρετανία. Η ιστορική έρευνα του Φωτάκη, χωρίς να παραγνωρίζει το βάρος της Βρετανικής παρουσίας στην Ελλάδα, απομακρύνεται από μια απλουστευτική αντίληψη που θα έβλεπε τους Βρετανούς να κάνουν ό,τι θέλουν επιβάλλοντας στον θεωρούμενο ως «υποτελή» ή «εξαρτημένο» εγχώριο κρατικό μηχανισμό τη βούλησή τους. Αντίθετα, εδώ έχουμε την εκτύλιξη μιας σύνθετης κοινωνικής διαδικασίας κατά την οποία η βρετανική ισχύς και η φιλελεύθερη διακυβέρνηση που πρεσβεύει, προσκρούει σε σοβαρές αντιστάσεις στο εσωτερικό του ελληνικού κράτους. Το έργο της Βρετανικής Αποστολής δεν ματαιώθηκε και η Αστυνομία Πόλεων επιβίωσε των συγκρούσεων της δεκαετίας του 1920, αλλά αυτή η επιβίωση υπήρξε αποτέλεσμα συμβιβασμού. Όπως το θέτει ο συγγραφέας, η Αστυνομία Πόλεων «διαμόρφωσε έναν οριστικό χαρακτήρα πάνω στη βάση της βρετανικής τεχνικής καθοδήγησης και των ελληνικών κρατικών αναγκών. Με την κατάργηση του άοπλου παρακολουθούμε την εδραίωση ενός ελληνικού μοντέλου αστυνόμευσης, στο πλαίσιο της ρητορικής περί κομμουνιστικού κινδύνου, έστω και αν αυτό που φοβούνταν οι βενιζελικοί ήταν μια εκτροπή εκ μέρους των βασιλικών» (σ. 263). Από αυτή την άποψη, θεωρώ ότι το συγκεκριμένο βιβλίο φέρνει στο τραπέζι και μια εξαιρετικά ενδιαφέρουσα μελέτη περίπτωσης για τον ρόλο που μπορούν να παίξουν αποικιοκρατικοί μηχανισμοί σε χώρες που δεν υπήρξαν αποικίες, και για το πώς αποικιοκρατικές λογικές «συναντιούνται» παραγωγικά με συγκεκριμένες εθνικιστικές λογικές. Το συγκεκριμένο βιβλίο συνιστά μια ουσιαστική συμβολή στη γνώση των κοινωνικών και ανθρωπιστικών επιστημών όσον αφορά την κοινωνική παραγωγή του ίδιου του έθνους-κράτους –μέσω της μελέτης ενός κεντρικού σώματος ασφαλείας–, αλλά και του κοινωνικού σώματος και των ειδών υποκειμένων που το αποτελούν. Μια αρκετά λεπτεπίλεπτη κοινωνική και πολιτισμική διαδικασία αναδύεται, μέσα από την παράθεση των πηγών που ερευνά o Αχιλλέας Φωτάκης, εντός της οποίας αθέατες πτυχές των κοινωνικών σχέσεων και της κοινωνικής ζωής ξεπροβάλλουν ως κεντρικά θέματα κρατικής διαχείρισης για την εύρυθμη λειτουργία των «πόλεων». Από τον θόρυβο, και τον τρόπο κίνησης στα πεζοδρόμια, ως και τα ζώα της πόλης, γίνονται αντικείμενα διαχείρισης και ελέγχου τα μύχια, θα λέγαμε, της ζωής του κοινωνικού σώματος, μέσα από τις οδηγίες και τις διατάξεις που ακολουθούν οι άνδρες της Αστυνομίας Πόλεων. Αυτή η αναχαρτογράφηση του ιδιωτικού και του δημοσίου, την οποία ρητά θεματοποιεί το βιβλίο, αποτελεί μια μετατόπιση πολιτισμικών «τεκτονικών πλακών», κατά τη γνώμη μου, ιδιαίτερα σημαντική, και συντελεί στη διαμόρφωση ενός σχετικά νέου τότε υποκειμένου, της/του πολίτη κατοίκου πόλης. Κλείνοντας, αν και διατηρεί με αυστηρή πειθαρχία την εστίαση στο αντικείμενό του –την ιστορία της Αστυνομίας Πόλεων κατά τα πρώτα της βήματα στην Ελλάδα του Μεσοπολέμου– το βιβλίο του Αχιλλέα Φωτάκη παρουσιάζει συγχρόνως ενδιαφέροντα αποτελέσματα μιας σε βάθος διερεύνησης των κοινωνικών διαδικασιών συγκρότησης εθνικών υποκειμένων, στο συγκεκριμένο κοινωνικό πεδίο των πόλεων, καθώς και της σχέσης του κράτους με την «κοινωνία» σε μια ιδιαίτερη στιγμή της σχέσης τους.

Ένα ελληνικό μοντέλο αστυνόμευσης. Κράτος και κοινωνία στον Μεσοπόλεμο

Σύνδεση