Όταν ο νους έχει πρόβλημα με το σώμα

ARB – THE NEW YORK REVIEW OF BOOKS Melanie Challenger, How to Be Animal: A New History of What It Means to Be Human [Πώς να είναι κανείς Ζώο: Μια Νέα Ιστορία του Ανθρώπου], Penguin, 260 pp. Η πεποίθηση του ανθρώπου ότι διαφέρει από τους άλλους οργανισμούς μπορεί να είναι μια αθεράπευτη αυταπάτη. Σύμφωνα με τις μεγάλες μονοθεϊστικές θρησκείες –τον ιουδαϊσμό, τον χριστιανισμό και το ισλάμ– ο άνθρωπος χαίρει μιας ιδιαίτερης φύσης και μοίρας, που είναι διαφορετικές και ανώτερες από των άλλων ζώων. Πλασμένος από μια θεϊκή δύναμη, ο άνθρωπος τής μοιάζει κατά το ότι δεν ανήκει πλήρως στον φυσικό κόσμο. Διαθέτει ελευθερία βούλησης, κάτι που δεν διαθέτει κανένα άλλο ζώο, ενώ, χάρη στη μεταθανάτια ζωή, είναι απαλλαγμένος από τη θνητότητα. Στις δυτικές κοινωνίες οι μονοθεϊστικές αντιλήψεις δεν κυριαρχούν πια με τη σαφή, συγκεκριμένη μορφή που κυριαρχούσαν στο παρελθόν, ωστόσο, ο ισχυρισμός ότι ο άνθρωπος κατέχει προνομιακή θέση στον κόσμο δεν έχει ανακληθεί. Εξακολουθεί να διαμορφώνει την εικόνα που έχουμε για τον εαυτό μας και τον πλανήτη, αν και ως ειδοποιό γνώρισμα της ανθρώπινης φύσης δεν ορίζεται πλέον η ψυχή αλλά η έλλογη σκέψη ή η αυτογνωσία. Όπως γράφει η Μέλανι Τσάλεντζερ στο βιβλίο της Πώς να είναι κανείς Ζώο: Για όσους πιστεύουν βαθιά σε κάποιον δημιουργό, εμείς οι άνθρωποι έχουμε ψυχή, την οποία διαθέτει μόνο το ανθρώπινο σώμα. Για όσους ασπάζονται τον κοσμικό ανθρωπισμό, έχουμε πνευματικές ικανότητες, που μοιάζουν με τις ψυχικές, και τις οποίες διαθέτει μόνο ο ανθρώπινος εγκέφαλος. Και τα δύο δικαιολογούν το γιατί ο άνθρωπος δεν είναι πραγματικά ζώο. Τουλάχιστον, όχι με κάποιον καθοριστικό τρόπο. Από την εξελικτική βιολογία γνωρίζουμε ότι ο άνθρωπος προήλθε από τον φυσικό κόσμο. Παράλληλα, πολλοί θεωρούν πως έχουμε αποτινάξει τις ζωικές μας καταβολές· μερικοί θεωρούν πως μπορούμε να κατευθύνουμε τη μελλοντική μας εξέλιξη. Αυτή η ανακολουθία ανάμεσα στο τι γνωρίζουμε από την επιστημονική έρευνα και στην εικόνα που έχουμε διαμορφώσει για τον εαυτό μας αποτελεί και το κεντρικό θέμα της Τσάλεντζερ: «Η αλήθεια είναι ότι αν είσαι άνθρωπος, είσαι ζώο. Αυτό δύσκολα το παραδέχεται κανείς αν έχει μεγαλώσει με την πεποίθηση ότι είναι ον, διακριτό από όλα τα άλλα». Η Τσάλεντζερ, Βρετανίδα συγγραφέας που ασχολείται με περιβαλλοντικά ζητήματα, επισημαίνει ότι η πεποίθηση αυτή δεν εντοπίζεται μόνο στις μονοθεϊστικές θρησκείες. Στην ινδουιστική και τη βουδιστική παράδοση, οι άνθρωποι απεικονίζονται κάποιες φορές σαν να έχουν μεγαλύτερη πνευματική αξία από τα άλλα ζώα. «Στην Ταϊτιρίγια Ουπανισάντ,[1] ο θεός Σίβα διευκρινίζει ότι μόνο οι άνθρωποι έχουν την ικανότητα να αξιοποιούν τις γνώσεις τους. Σύμφωνα με ορισμένα ρεύματα του βουδισμού, μόνο οι άνθρωποι έχουν τη δυνατότητα να απελευθερωθούν από τον κύκλο της γέννησης, του θανάτου και της αναγέννησης. Οι αρχαίοι Έλληνες και οι Ρωμαίοι αναγνώριζαν παρόμοιες διαφοροποιήσεις. Ο Αριστοτέλης περιέγραψε μια ιεραρχική δομή του κόσμου, στην οποία ένας θείος νους αντικατοπτρίζεται στα ανθρώπινα όντα ατελώς και σε διαφορετικό βαθμό στο καθένα. Οι Στωικοί φιλόσοφοι πίστευαν ότι οι άνθρωποι έχουν πολύ μεγαλύτερη αξία από τα άλλα ζώα επειδή, χάρη στην ικανότητά τους να σκέφτονται λογικά, μπορούν ως κάποιο βαθμό να μετέχουν στη θεία λογική που διέπει το σύμπαν, δηλαδή στον Λόγο. Τόσο για τους Στωικούς όσο και για τους Αριστοτελικούς, ο άνθρωπος συνδέεται με κάποιον τρόπο με τον θεό, κι αυτό είναι που τον διακρίνει από τα άλλα είδη. Ωστόσο, η αντίληψη περί θεμελιώδους διάκρισης του ανθρώπου από τα άλλα ζώα ίσως να μην απαντά σε όλους τους πολιτισμούς. Στις ανιμιστικές παραδόσεις, ένας τέτοιος διαχωρισμός δεν δείχνει να έχει ζωτική σημασία. Γράφει η Τσάλεντζερ: Για τις κοσμοθεωρίες που συνδέονται χαλαρά υπό τον όρο «ανιμισμός», το χάσμα που πρέπει να ερμηνευτεί δεν είναι τόσο μεγάλο. … Οι άνθρωποι κατέχουν απλώς ένα μερίδιο σ’ ένα ιερό σύμπαν. Λιγοστά ίχνη αυτού του πρώιμου πνευματικού τοπίου διασώζονται μέχρι σήμερα – σε μια χούφτα από φυλές κυνηγών-τροφοσυλλεκτών και, πολύ αμυδρά, στις πολυθεϊστικές κοσμοθεωρίες. Γενικά όμως δεν φαίνεται να έχει επιβιώσει από τη μετάβαση στις μεγάλες αγροτικές κοινωνίες. Για τους ανιμιστές, δεν υπάρχουν δύο κόσμοι, ένας φυσικός και υλικός, ο άλλος υπερφυσικός και πνευματικός· ο κόσμος που εμείς αποκαλούμε φυσικό, γι’ αυτούς είναι γεμάτος πνεύματα. Οι κοσμικοί στοχαστές, που αντιλαμβάνονται τη θρησκεία ως πίστη σε μια υπερφυσική δύναμη, επικαλούνται μια διαφοροποίηση που δεν αναγνωρίζει ο ανιμισμός – η αρχέγονη, όπως ίσως μπορεί να χαρακτηριστεί, θρησκεία της ανθρωπότητας. Η ίδια η ιδέα της θρησκείας ως ιδιαίτερου τομέα δραστηριότητας, ξεχωριστού από την υπόλοιπη ζωή του ανθρώπου, αποτελεί μάλλον κληρονομιά μονοθεϊστικών παραδόσεων. Όμως αυτό είναι μια άλλη ιστορία. Οι κοσμικοί πολιτισμοί όπως ο δικός μας, υποστηρίζει η Τσάλεντζερ, έχουν απορρίψει σε μεγάλο βαθμό τις μονοθεϊστικές πεποιθήσεις, εξακολουθούν όμως να διατηρούν τη μονοθεϊστική αντίληψη περί ανωτερότητας του ανθρώπου. Αναλύοντας το πώς διαμορφώθηκε η κοσμική σκέψη από τον μονοθεϊσμό, η συγγραφέας εστιάζει σε δύο μέλη της δυναστείας Χάξλεϊ – τον βικτωριανό Τόμας Χένρι Χάξλεϊ, γνωστό ως «μπουλντόγκ του Δαρβίνου» επειδή υποστήριξε με πείσμα τη δαρβινική φυσική επιλογή, και τον εγγονό του Τζούλιαν Χάξλεϊ, βιολόγο και ευγονιστή του 20ού αιώνα, που επινόησε τον όρο «υπερανθρωπισμός» [transhumanism: υπερβατικός ανθρωπισμός]. Παραθέτει το ακόλουθο απόσπασμα από τον Τζούλιαν: «Το ανθρώπινο είδος μπορεί, εφόσον το επιθυμεί, να υπερβεί τον εαυτό του. … Ο άνθρωπος να παραμένει άνθρωπος, αλλά να υπερβαίνει τον εαυτό του, πραγματώνοντας νέες δυνατότητες που προκύπτουν από και για την ανθρώπινη φύση του». Βασικό ζήτημα για τους υπερανθρωπιστές είναι ποιες ανθρώπινες δυνατότητες θα πρέπει να αναπτυχθούν, πώς θα αποφασιστεί αυτό – και από ποιον. Περιέργως πώς, η σαφής ενασχόληση με τα θέματα αυτά στο έργο του Τζούλιαν Χάξλεϊ είναι ελάχιστη· λες και πίστευε ότι οι απαντήσεις ήταν προφανείς. Η ικανότητα του ανθρώπου να έχει επίγνωση του σύμπαντος και να διευρύνει τις γνώσεις του για το πώς λειτουργεί, εκλαμβάνεται απλώς ως το πιο πολύτιμο χαρακτηριστικό του. Τα ανθρώπινα όντα είναι πρωτίστως φορείς συνείδησης, και η ανθρώπινη αναβάθμιση έγκειται στην ενίσχυσή της. Το αν οι αποτελεσματικότεροι τρόποι για να επιτευχθεί αυτό συνάδουν με τις ανθρώπινες αξίες περί ισότητας και αλληλεγγύης, είναι ήσσονος σημασίας, αν βέβαια τίθεται τέτοιο ζήτημα. Αξίζει να δούμε πιο λεπτομερώς το πλαίσιο στο οποίο διατύπωσε ο Χάξλεϊ τον προαναφερθέντα ορισμό του υπερανθρωπισμού. Αυτή είναι ολόκληρη η πρόταση που παραθέτει η Τσάλεντζερ από το έργο του Χάξλεϊ New Bottles for New Wine (Νέες μποτίλιες για νέο κρασί, 1957): «Το ανθρώπινο είδος μπορεί, εφόσον το επιθυμεί, να υπερβεί τον εαυτό του – όχι μόνο σποραδικά, ένα άτομο εδώ με αυτόν τον τρόπο, ένα άτομο εκεί με άλλον τρόπο, αλλά στο σύνολό του, ως ανθρωπότητα». Και ο Χάξλεϊ συνεχίζει: «Πιστεύω στον υπερανθρωπισμό»: όταν μαζευτούν αρκετοί που θα μπορούν να το πουν και να το εννοούν, τότε το ανθρώπινο είδος θα βρεθεί στο κατώφλι της δημιουργίας μιας νέας μορφής ύπαρξης, τόσο διαφορετικής από τη δική μας, όσο η δική μας από τον Άνθρωπο του Πεκίνου. Επιτέλους, ο άνθρωπος θα αρχίσει να εκπληρώνει συνειδητά το πραγματικό του πεπρωμένο.[2] Αυτά τα πρόσθετα αποσπάσματα δίνουν μια πιο ξεκάθαρη εικόνα για το πώς οι θεολογικές κατηγορίες εξακολουθούσαν να διαποτίζουν τη σκέψη του Χάξλεϊ. Η προσδοκία ενός ανθρώπινου είδους που υπερβαίνει τον εαυτό του «στο σύνολό του, ως ανθρωπότητα» μπορεί να έχει νόημα αν τη σκεφτεί κανείς από μια θεϊστική οπτική, κατά την οποία ο άνθρωπος έχει συγκεκριμένο «πεπρωμένο» και μέσω αυτού αποκαλύπτεται ο προορισμός του ως θεϊκού εκπροσώπου. Όμως, σύμφωνα με τη δαρβινική θεωρία της εξέλιξης, ένα είδος δεν μπορεί να αυτενεργεί. Τα γονίδια αλληλεπιδρούν μεταξύ τους σύμφωνα με τη φυσική επιλογή, που δεν έχει κανέναν συνολικό στόχο ή προορισμό. Για έναν δαρβινιστή, οιαδήποτε αναφορά σε «ανθρωπότητα» που ενεργεί «στο σύνολό της» συνιστά κατηγοριακό σφάλμα. Τσιγιούν Σιν, Ελέφαντας – Ρ, 2009, γλυπτό, Μουσείο Κορεατικής Τέχνης, Σεούλ. Οι κοσμικoί στοχαστές θα απαντήσουν ότι οι άνθρωποι, αξιοποιώντας την ικανότητά τους για συνειδητή σκέψη και συλλογική δράση, μπορούν «να εγερθούν πάνω» από τη δαρβινική εξέλιξη. Έστω κι αν εμφανίστηκε στον κόσμο τυχαία, το ανθρώπινο είδος μπορεί να θέσει στόχους για τη μελλοντική του ανάπτυξη. Στην πραγματικότητα, ωστόσο, αυτοί θα είναι οι στόχοι συγκεκριμένων ομάδων. Αντί η ανθρωπότητα να λειτουργήσει ως ενιαίος φορέας, κάποια ανθρώπινα όντα θα αυτοδιοριστούν εκπρόσωποί της και στη συνέχεια θα ορίσουν ως αξίες της ανθρωπότητας, τις δικές τους. Σχεδόν αναπόφευκτα, όσοι δεν θα ενστερνίζονται τις συγκεκριμένες αξίες, θα θεωρηθούν λιγότερο άνθρωποι. Το έργο του Χάξλεϊ απεικονίζει την τάση αυτή. Στο βιβλίο του Africa View (1931), που το έγραψε αφού επισκέφθηκε την αφρικανική ήπειρο για λογαριασμό του Βρετανικού Γραφείου Αποικιών, ισχυρίστηκε ότι «ορισμένα στοιχεία μαρτυρούν πως ο νέγρος αποτελεί πρωιμότερο προϊόν της ανθρώπινης εξέλιξης από τον Μογγόλο ή τον Ευρωπαίο, και ως εκ τούτου ενδέχεται να έχει εξελιχθεί λιγότερο, τόσο σωματικά όσο και πνευματικά». Με την άνοδο του ναζισμού, ο Χάξλεϊ τροποποίησε τις απόψεις του, διατεινόμενος ότι η ιδέα της φυλής ήταν αντιεπιστημονική, συνέχισε ωστόσο να υποστηρίζει τις θεωρίες και τις τακτικές της ευγονικής, που ουσιαστικά απανθρωποποιούσαν μεγάλες ομάδες του είδους μας. Τριάντα και πλέον χρόνια μετά την έκδοση του Africa View, σε μια Διάλεξη Γκάλτον[3] που έδωσε στο Λονδίνο, με τίτλο «Η Ευγονική από την προοπτική της Εξέλιξης», έγραψε: [Ο άνθρωπος] δεν είναι μόνο υπερβολικά νεαρός· είναι επίσης υπερβολικά ελλιπής, ένα ατελές και συχνά κακοφτιαγμένο προϊόν εξελικτικού αυτοσχεδιασμού. … Η διαδικασία της ανθρωπoποίησης απέχει πολύ από την ολοκλήρωσή της. … Στην πραγματικότητα, ο άνθρωπος χρήζει περαιτέρω βελτίωσης, επειγόντως. Και εδώ μπαίνει στο παιχνίδι η ευγονική. Στη συνέχεια της ομιλίας του γίνεται πιο συγκεκριμένος αναφορικά με ορισμένες ομάδες που χρήζουν περαιτέρω «ανθρωποποίησης». Η αισθητή απόκλιση αύξησης των ομάδων, τάξεων και κοινοτήτων χαμηλότερου εισοδήματος κατά τα τελευταία εκατό χρόνια είναι αδύνατον να έχει ευγονικά αποτελέσματα. Η εξαιρετικά υψηλή γονιμότητα της λεγόμενης κοινωνικά προβληματικής ομάδας στις παραγκουπόλεις των βιομηχανικών πόλεων είναι αναμφίβολα αντι-ευγονική. Τόσο εδώ όσο και σε άλλα κείμενα του Χάξλεϊ, η ευγονική αφορά μια σειρά από πρακτικές που έχουν στόχο να διορθώσουν το πρόβλημα της υποτιθέμενης φυσικής υπερ-αναπαραγωγής όσων θεωρούνταν κατώτερα ανθρώπινα όντα. Ένα κριτήριο κατωτερότητας που επικαλείται ο Χάξλεϊ είναι το IQ. Στη Διάλεξη Γκάλτον αναφέρει: Αναλογιστείτε τη διαφορά νοημοσύνης που υπάρχει ανάμεσα στα πλήθη των μέσων ανδρών και γυναικών με IQ γύρω στο 100 και τη λειψή συντροφιά των … επονομαζόμενων ευφυών με IQ 160 ή και παραπάνω … και μετά σκεφτείτε ότι, μια που η καμπύλη συχνότητας της ευφυίας είναι σχεδόν συμμετρική, οι ηλιθιέστεροι άνθρωποι με IQ κάτω του 100 είναι σχεδόν όσοι και οι εξυπνότεροι με IQ πάνω από 100. Με αυτή τη λογική, η ανθρώπινη αναβάθμιση θα μπορούσε να προωθηθεί με τη στείρωση των ανθρώπων που έχουν χαμηλό IQ και την αύξηση της γονιμότητας όσων έχουν υψηλότερο. Όσον αφορά την πρώτη δυνατότητα, ο Χάξλεϊ τάσσεται υπέρ της εθελοντικής στείρωσης, αν και παρατηρεί ότι οι «πιστοποιημένοι φρενοβλαβείς δεν μπορούν πλέον να αναπαραχθούν, όντας έγκλειστοι σε ψυχιατρικές κλινικές». Όσον αφορά τις πιο θετικές τακτικές της ευγονικής, προτιμά την επιλεκτική αναπαραγωγή μέσω μιας μεθόδου τεχνητής γονιμοποίησης –«ευγονική γονιμοποίηση από προσεκτικά επιλεγμένους δότες», το «ανώτερο σπέρμα» των οποίων έχει καταψυχθεί– μεθόδου παρόμοιας με αυτή που οραματίστηκε ο αδερφός του, Άλντους Χάξλεϊ, στο βιβλίο του Brave New World (Θαυμαστός Καινούργιος Κόσμος). Τα ερωτήματα που προκύπτουν από τον υπερανθρωπισμό του Χάξλεϊ αφορούν κάθε εκδοχή υπερανθρωπιστικής σκέψης, είτε περιλαμβάνει την ευγονική είτε όχι. Πώς μπορεί ορισμένοι άνθρωποι να κριθούν ως λιγότερο άνθρωποι από άλλους; Μοιάζει προφανές ότι, σε πρακτικό επίπεδο, αυτές οι κρίσεις θα αντικατοπτρίζουν την εξιδανικευμένη αυτοεικόνα των κριτών. Η εκτίμησή τους για το ποια είναι τα πιο θεμελιώδη γνωρίσματα του ανθρώπου, και ως εκ τούτου για το ποιες είναι οι σημαντικότερες δυνατότητές του, θα είναι μια βελτιωμένη εκδοχή τού πώς φαντάζονται οι ίδιοι τον εαυτό τους. Αντί η ανθρωπότητα να λειτουργεί στο σύνολό της, σε αυτό το υπερανθρωπιστικό όραμα κάποια ανθρώπινα πλάσματα θα ασκούν εξουσία σε άλλα, πολλά από τα οποία θα θεωρούνται τροχοπέδη στην ανθρώπινη ανάπτυξη. Η Τσάλεντζερ αναφέρεται στους κινδύνους της φυλετικής και κοινωνικής ιεραρχίας όταν αναλογίζεται τη θεωρία του Τζον Λοκ, του Άγγλου φιλοσόφου του 17ου αιώνα, ότι αυτό που συνιστά ένα πρόσωπο είναι κάτι το πνευματικό ή διανοητικό – «μια ψυχή ή res cogitans [σκεπτόμενη υπόσταση]». Γράφει λοιπόν: Αν ένα πρόσωπο είναι ένα σύνολο από σπάνιες πνευματικές δεξιότητες, τότε μπορούμε να έχουμε ανθρώπους που δεν είναι πρόσωπα, και ανθρωποειδή που είναι. Οι γυναίκες στη Σαουδική Αραβία έχουν στερηθεί της ικανότητας δικαίου ως φυσικά πρόσωπα, με το σκεπτικό ότι δεν είναι αρκετά ικανές να διαχειριστούν τις προσωπικές τους υποθέσεις. Σε ανάλογες προκαταλήψεις βασίστηκε το κίνημα κατά της ψήφου των γυναικών, που εμφανίστηκε στη Βρετανία στις αρχές του 20ού αιώνα. … Τα ίδια περίπου υποστήριζαν όσοι εναντιώνονταν στο δικαίωμα ψήφου των μαύρων στην Αμερική. Όσοι άνθρωποι υστερούν τάχα σε γνωρίσματα ειδοποιά της ανθρώπινης φύσης, αντιμετωπίζονται ως υποδεέστεροι όσων είναι τάχα πιο προικισμένοι. Ο Αριστοτέλης υποστήριξε ότι αυτό που θεωρούσε ως το υπέρτατο αγαθό –η ευδαιμονία, δηλαδή η διανοητική ενατένιση του σύμπαντος– μπορούσε να κατακτηθεί μόνο από Έλληνες άρρενες που διέθεταν περιουσία. Ωστόσο, στόχος της Τσάλεντζερ δεν είναι τόσο οι ιεραρχικές επιπτώσεις του δυϊσμού νου-σώματος, όσο ο ίδιος ο δυϊσμός. Στη φιλοσοφία του υπερανθρωπισμού, αυτό που ξεχωρίζει τους ανθρώπους από τα άλλα ζώα είναι η νόηση· ο φυσικός οργανισμός στον οποίον έχει ενσωματωθεί ο νους έχει σημασία μόνο ως πηγή ευπάθειας. Για ορισμένους υπερανθρωπιστές, αυτό σημαίνει ότι το ανθρώπινο σώμα πρέπει να βελτιωθεί ώστε να γίνει καλύτερος φορέας του νου· για άλλους, ότι ο νους πρέπει να αποδεσμευτεί από τους περιορισμούς του βιολογικού οργανισμού. Ούτως ή άλλως, η ουσία της ανθρώπινης φύσης βρίσκεται στον νου. Η εν-σωμάτωση του ανθρώπου είναι ένα τυχαίο γεγονός, και προκειμένου να σημειωθεί πρόοδος θα πρέπει να μειωθεί η σημασία του σώματος στη ζωή. Ενάντια στην άποψη αυτή, η Τσάλεντζερ υποστηρίζει ότι οι άνθρωποι είναι στην ουσία ενσώματα όντα. Αν ένας ανθρώπινος νους χωριστεί από το βιολογικό του σώμα και τοποθετηθεί σε έναν κυβερνοοργανισμό ή προβληθεί στον κυβερνοχώρο, η οντότητα που θα προκύψει δεν θα είναι κάποιο ανθρώπινο ον. Θα μοιάζει μάλλον με άγγελο. Σε μια έξυπνη, προκλητική ενότητα με τίτλο «Οι σύγχρονοι αγγελολόγοι», η Τσάλεντζερ υπαινίσσεται ότι οι αντιλήψεις των υπερανθρωπιστών περί ασώματου νου αναπαράγουν μεσαιωνικές θεολογικές αντιλήψεις: Οι άγγελοι μαρτυρούσαν κάτι αδιαφιλονίκητο για το ζωικό βασίλειο. Αν στην κατάταξη των έμβιων όντων, οι ασώματες οντότητες, όπως οι άγγελοι, βρίσκονταν πάνω από τους ανθρώπους, τότε η νόηση δεν είχε ανάγκη το σώμα. Η εξέλιξη προς ένα ανώτερο στάδιο συνίστατο στην εγκατάλειψη της σάρκας. Σήμερα, έχουμε τους δικούς μας σύγχρονους αγγελολόγους. Ο ρομποτιστής Χανς Μoράβετς βλέπει ένα μέλλον γεμάτο «πρώην» (πρώην ανθρώπους), σ’ έναν κόσμο μετα-βιολογικό. «Η σωματική δραστηριότητα», εξηγεί, «σταδιακά θα μετασχηματιστεί σ’ ένα δίκτυο από όλο και πιο καθαρές σκέψεις, όπου η παραμικρή αλληλεπίδραση θα αντιπροσωπεύει κάποιον υπολογισμό γεμάτο νόημα». Υπάρχουν πλέον πολλοί αρνητές της σάρκας σαν αυτόν. Για έναν φουτουριστή όπως ο Τζούλιο Πρίσκο, τα όρια του Διαστήματος «δεν θα αποικιστoύν από μαλακούς, ευπαθείς και βραχύβιους ανθρώπους, πλασμένους από σάρκα και οστά. Θα ανήκουν στα μετα-βιολογικά πνευματικά μας παιδιά». Ο διαφωτισμός μας, υποστηρίζουν οι άνθρωποι αυτοί, έγκειται στην απελευθέρωση από το ζωικό μας σώμα. Στον κύκλο των υπερανθρωπιστών, η θεωρία ότι το επόμενο στάδιο της ανθρώπινης εξέλιξης συνεπάγεται αποδέσμευση από τη σάρκα δεν είναι καινούργια. Αν και η Τσάλεντζερ δεν τον αναφέρει, ο Ιρλανδός φιλόσοφος των επιστημών και κρυσταλλογράφος του 20ού αιώνα, Τζ. Ντ. Μπερνάλ, περιέγραψε ένα παρόμοιο μετα-βιολογικό μέλλον. Στο έργο του Ο Κόσμος, η Σάρκα και ο Διάβολος. Μια έρευνα για τη μελλοντική εξέλιξη των τριών εχθρών της ορθολογικής ψυχής[4] (1929), ο Μπερνάλ έγραψε ότι καθώς οι άνθρωποι θα εξελίσσονταν, θα έπαυαν να είναι ξεχωριστοί οργανισμοί και θα «εξαϋλώνονταν πλήρως» σε ακτίνες φωτός. Πιο πρόσφατα, ο Ρέι Κέρζουελ αναφέρθηκε σε ένα αντίστοιχο μέλλον στο έργο του The Singularity Is Near: When Humans Transcend Biology (Η μοναδικότητα είναι κοντά: Όταν ο άνθρωπος υπερβαίνει τη βιολογία, 2005), όπου μιλά για αντιστροφή της διαδικασίας της γήρανσης, διασύνδεση του εγκεφάλου με υπολογιστές και άλλες τεχνολογικές βελτιώσεις του ανθρώπινου οργανισμού. Τσιγιούν Σιν, Λαγός – Ρ, γλυπτό, Μουσείο Κορεατικής Τέχνης, Σεούλ. Η Τσάλεντζερ αφιερώνει μεγάλο μέρος της επιχειρηματολογίας της για να δείξει πώς ο νους είναι άρρηκτα συνδεδεμένος όχι μόνο με τον εγκέφαλο αλλά και με το υπόλοιπο σώμα μας, με το νευρικό σύστημα και τα εσωτερικά μας όργανα. Αναφέρει το έργο του Πορτογαλοαμερικανού νευροεπιστήμονα Αντόνιο Νταμάσιο, κατά τον οποίο «η νοητική διαδικασία πηγάζει από “σωματικές αισθήσεις, αρχέγονες και εξελιγμένες”».[5] Φιλόσοφοι όπως ο Καρτέσιος διαχώρισαν ρητά τον νου από το σώμα. Άλλοι, όπως ο Μπαρούχ Σπινόζα, με καθοριστική επιρροή στο έργο του Νταμάσιο, υποστήριξαν ότι ο νους και το σώμα δεν είναι δύο ανεξάρτητες ουσίες, αλλά δύο πλευρές της ίδιας. Σύμφωνα με την άποψη αυτή, ο ανθρώπινος νους δεν είναι απλώς ένα εργαλείο συνειδητής γνώσης το οποίο δύναται να αποκοπεί από την οργανική του βάση. Είναι ένας τόπος αισθήσεων και συναισθημάτων, συνειδητών και ασυνείδητων, που αναβλύζουν απευθείας από μια σωματική πηγή. Αν ο νους μας συνδέεται με το σώμα μας κατ’ αυτόν τον τρόπο, τότε η «υπέρβαση της βιολογίας» θα μπορούσε να εξαλείψει μεγάλο μέρος όσων μας καθιστούν ανθρώπους. Οι διαδικασίες προ-συνειδητής σκέψης, από τις οποίες ίσως πηγάζουν πολλά είδη δημιουργικότητας, θα μπορούσαν να εγκαταλειφθούν πίσω με το σώμα. Κάποιες μορφές καλλιτεχνικής δημιουργίας, όπως ο χορός και η μουσική, εξαρτώνται από τις σωματικές αισθήσεις. Δεν είναι διόλου σαφές το πώς αυτές οι μορφές αυτοέκφρασης θα μπορούσαν να διατηρηθούν ή να αναπαραχθούν στα σχέδια των υπερανθρωπιστών για διαχωρισμό του νου από το σώμα. Τα συναισθήματα που μας συνδέουν με άλλα έμβια όντα, συμπεριλαμβανομένων των άλλων ανθρώπων, θα μπορούσαν επίσης να χαθούν. Η ενσυναίσθηση δεν περιλαμβάνεται συνήθως στη λίστα με τις ανθρώπινες ιδιότητες που σκοπεύουν να βελτιώσουν ή να διαφυλάξουν οι υπερανθρωπιστές. Εύκολα συμπεραίνει κανείς ότι, αν κάτι επιβίωνε από τον διαχωρισμό νου και βιολογικού οργανισμού, δεν θα ήταν κάποιο ανθρώπινο ον. Αντί «ο άνθρωπος να παραμένει άνθρωπος», όπως αξίωσε ο Χάξλεϊ, θα δημιουργούνταν ένα μετα-ανθρώπινο είδος. H Τσάλεντζερ συντάσσει μια ενδελεχή κριτική ανάλυση για την εδραιωμένη αίσθηση που έχουμε εμείς οι άνθρωποι ότι δεν είμαστε πλήρως ζώα. Το σκεπτικό της δημιουργεί δύο μεγάλα ερωτήματα. Πρώτον, πώς αυτή η αντίληψη ρίζωσε τόσο βαθιά μέσα μας. Δεύτερον, τι μπορεί να γίνει, αν μπορεί, ώστε να απαλλαχθούμε από αυτήν. Σε μια εξαιρετικά ενδιαφέρουσα υποενότητα, αναρωτιέται μήπως ο δυϊσμός νου-σώματος αποτελεί άμυνα απέναντι στην επίγνωση της θνητότητας. Ο Αμερικανός Έρνεστ Μπέκερ, ειδικός στην πολιτισμική ανθρωπολογία, πίστευε ότι η ανθρωπότητα είναι παγιδευμένη «σ’ ένα υλικό σαρκώδες περίβλημα, που της είναι ξένο … με πολλούς τρόπους – από τους οποίους ο πιο περίεργος και αποκρουστικός είναι ότι πονάει και ματώνει, και ότι θα αποσυντεθεί και θα πεθάνει». Για τον Μπέκερ, που αντλεί από τον Φρόιντ και μεταγενέστερους θεωρητικούς της ψυχανάλυσης, όπως ο Ρόλο Μέι, αυτό που τροφοδοτεί τις περισσότερες θρησκείες και μεγάλο μέρος του πολιτισμού των ανθρώπων είναι η άρνηση του θανάτου.[6] Η υπερανθρωπιστική ιδεολογία εκφράζει την ίδια τάση. Ο Κέρζουελ έχει πει: «Ο θάνατος είναι μεγάλη τραγωδία … μια βαρύτατη απώλεια … αρνούμαι να τον δεχτώ». Το ενδιαφέρον του για τον υπερανθρωπισμό έχει συνδεθεί με την επιθυμία του να «μετενσαρκώσει» τον αποβιώσαντα πατέρα του μέσω ενός εικονικού ομοιώματος με το οποίο θα μπορούσε να συνομιλεί. Η προσπάθεια αποκατάστασης της επικοινωνίας με τους νεκρούς είναι ένα από τα κοινά σημεία του υπερανθρωπισμού με το κίνημα του πνευματισμού και τις παραψυχολογικές έρευνες, που εμφανίστηκαν κατά τον 19ο και στις αρχές του 20ού αιώνα, και που επίσης προσπαθούσαν να διαψεύσουν την πραγματικότητα του θανάτου. Η άρνηση της θνητότητας τροφοδοτεί τη θρησκεία, που με τη σειρά της καλλιέργησε τον δυϊσμό. Αλλά αν ο φόβος του θανάτου είναι η βασική αιτία διαχωρισμού του νου από το σώμα, τότε είναι δύσκολο να φανταστούμε πώς θα μπορούσαν οι άνθρωποι να αποδεχθούν ποτέ ότι είναι όντως ζώα. Πολλοί από αυτούς που ασπάζονται μια δήθεν υλιστική κοσμοθεωρία, εξακολουθούν να θεωρούν ότι η υπέρβαση της θνητότητας είναι εφικτή. Παρ’ όλο που δεν έχουμε αθάνατη ψυχή, υποστηρίζουν οι υπερανθρωπιστές, μπορούμε να κατασκευάσουμε ένα τεχνολογικό της υποκατάστατο. O Κέρζουελ και άλλοι έχουν εισηγηθεί ότι ο θάνατος μπορεί να αποφευχθεί με τη μεταφόρτωση του περιεχομένου του εγκεφάλου στον κυβερνοχώρο. Και η οντότητα που θα δημιουργούνταν; Θα ήταν άραγε μια συνέχεια, ή απλώς ένα αντίγραφο του ανθρώπινου όντος που προϋπήρχε; Θα είχε αισθητηριακές ικανότητες όπως ο προκάτοχός της; Τίθεται επίσης το ερώτημα αν αυτός ο εικονικός νους θα απέφευγε τελικά τον θάνατο. Ο κυβερνοχώρος είναι προβολή από μια υλική υποδομή, που μπορεί να πληγεί και να καταστραφεί από τυχόν οικονομική κατάρρευση, τρομοκρατική ενέργεια, πόλεμο, επανάσταση. Η κλιματική αλλαγή ή άλλες περιβαλλοντικές καταστροφές θα μπορούσαν να καταστήσουν μη λειτουργική αυτή την υποδομή. Όταν η υποδομή αχρηστευθεί, όλα τα εικονικά μυαλά που έχει δημιουργήσει θα αφανιστούν. Η θεωρία ότι ο θάνατος μπορεί να ηττηθεί με τη χρήση κάποιας τεχνολογίας που θα υπερβεί τη βιολογία είναι ουτοπία. Παρ’ όλα αυτά, η υπέρβαση της θνητότητας είναι ένας διακαής πόθος του ανθρώπου που δεν εκλείπει. Η αίσθηση του ανθρώπου ότι διαφέρει από τα άλλα έμβια όντα μπορεί να είναι μια αθεράπευτη αυταπάτη. Βασική πηγή αυτής της αυταπάτης, εικάζει η Τσάλεντζερ, μπορεί να είναι η εμπειρία της αυτοσυνείδησης. Όταν συγκεντρωνόμαστε, μας απορροφούν τόσο πολύ οι σκέψεις μας που μπορεί στιγμιαία να ξεχάσουμε ότι έχουμε σώμα. Μετά κάτι μας επαναφέρει στην πραγματικότητα. Ένα έντονο αίσθημα πείνας. Ένας θόρυβος. Και αυτή η εκτεταμένη, ρευστή προβολή σκέψεων διαχέεται στο σώμα μας και αποκτούμε πάλι πλήρη επίγνωση του εαυτού μας και του δωματίου. Αυτό είναι ταυτόχρονα συναρπαστικό και αλλόκοτο. Η διαίσθησή μας μάς λέει ότι δεν είμαστε πραγματικά αυτό το πλάσμα από σάρκα και οστά που μας κοιτάζει από τον καθρέφτη. Είμαστε αυτό το ενσυνείδητο πράγμα που υπάρχει μέσα στο κεφάλι μας. Έτσι, δεν είναι ανάγκη να πιστεύουμε στον δυϊσμό για να ζούμε με την ψευδαίσθησή του. Είμαστε παγιδευμένοι στην αίσθηση που μας δημιουργεί η προσωπική μας εμπειρία. Το συμπέρασμα της ανάλυσης αυτής είναι παράδοξο: η ροπή του ανθρώπου προς την αυταπάτη αυξάνει μαζί με την αυτοσυνείδησή του. Αν αλλάξουμε πεποιθήσεις, δεν σημαίνει ότι θα απαλλαγούμε από την αίσθηση πως είμαστε πνευματικά όντα που βρέθηκαν τυχαία μέσα σε φυσικά σώματα. Όσο αυξάνεται η αυτοσυνείδησή μας, τόσο ενισχύεται και η τάση μας να πιστεύουμε ότι διαφέρουμε ουσιαστικά από τα άλλα ζώα. Η εξελικτική βιολογία, ωστόσο, μας έχει δείξει ότι οι διαφοροποιήσεις στην αυτεπίγνωση είναι ζήτημα βαθμού. Η μεγαλύτερη διαφορά του ανθρώπου από τα άλλα ζώα ενδέχεται να είναι η ικανότητα και η ανάγκη του για ψευδαισθήσεις. Ούτως ή άλλως, μια κάποια αίσθηση ότι είμαστε νους ξέχωρος από σώμα μπορεί να είναι συνυφασμένη με την ανθρώπινη φύση. Οι ανιμιστικοί πολιτισμοί, αν και δεν θεωρούν την προοπτική μιας μεταθανάτιας ζωής αποκλειστικό προνόμιο των ανθρώπων, εφαρμόζουν πρακτικές που υποδηλώνουν ότι κάτι από το ανθρώπινο ζώο εξακολουθεί να υπάρχει μετά τον σωματικό θάνατο. Στους σημερινούς κοσμικούς πολιτισμούς, πολλοί άνθρωποι ενδίδουν σε ανάλογες σκέψεις όταν πενθούν. Ίσως να μην διαφέρουμε από τους ανιμιστές τόσο όσο θέλουμε να πιστεύουμε. Η επιστημονική έρευνα μπορεί να μας δείξει ότι ο νους είναι μια όψη του σώματός μας. Το ίδιο μπορεί να μας δείξει και η καθημερινότητα. Η απώλεια της νοημοσύνης που επέρχεται ως αποτέλεσμα εγκεφαλικού τραυματισμού, άνοιας ή γήρατος είναι ένα σύνηθες κομμάτι της ανθρώπινης εμπειρίας. Ωστόσο δεν μπορούμε να απαλλαγούμε πλήρως από την αίσθηση ότι δεν είμαστε αποκλειστικά και μόνο φυσικά όντα. Οι γνώσεις μας και η αυτοκατανόησή μας βρίσκονται σε αντίπαλα στρατόπεδα. Το συμπέρασμα της επιχειρηματολογίας της Τσάλεντζερ μοιάζει να είναι ότι δεν μπορούμε να ζήσουμε όπως ζουν τα υπόλοιπα ζώα. Από όσο γνωρίζουμε, οι συγγενείς μας στο ζωικό βασίλειο δεν φαντάζονται τους εαυτούς τους ξεχωριστούς από τα ευάλωτα και θνητά σώματά τους. Από την άλλη μεριά, οι άνθρωποι τείνουν να έλκονται από μια ιδέα για τον εαυτό τους που πολλοί γνωρίζουν ότι είναι εσφαλμένη. © THE NEW YORK REVIEW OF BOOKS 2022 — Μετάφραση: Μιράντα Λεωνίδου Σημ. ARB: Ευχαριστούμε τον καθηγητή Αντώνη Χατζημωυσή για τις παρατηρήσεις του. [1] Oι Ουπανισάδες είναι ινδουιστικά ιερά κείμενα, επεξηγηματικά στις Βέδες. (Σ.τ.Μ.). [2] Julian Huxley, New Bottles for New Wine (Harper and Brothers, 1957), σ. 17. Ο «Άνθρωπος του Πεκίνου» είναι υποείδος του Homo erectus, τα απολιθώματα του οποίου βρέθηκαν στην Κίνα. Θεωρείται ότι έζησε πριν από σχεδόν μισό εκατομμύριο χρόνια. [3] Στη μνήμη του Φράνσις Γκάλτον. (Σ.τ.Μ.). [4] Στα ελληνικά κυκλοφορεί με τον τίτλο: Τζον Ντέσμοντ Μπερνάλ, Ο κόσμος, η σάρκα και ο διάβολος. Μια έρευνα για τη μελλοντική εξέλιξη των τριών εχθρών του λογικού όντος, μτφρ. Στράτος Κακαδέλης, εκδόσεις Parsec, Αθήνα 2002. (Σ.τ.Μ.). [5] Για την επιχειρηματολογία του Νταμάσιο ενάντια στον δυϊσμό νους-σώμα, βλ. Descartes’ Error; Emotion, Reason and the Human Brain (G.P. Putnam, 1994) [Το λάθος του Καρτέσιου: Συγκίνηση, λογική και ανθρώπινος εγκέφαλος, μτφρ. Κώστας Παπακωνσταντίνου, Σύναλμα, 2000] και Looking for Spinoza: Joy, Sorrow, and the Feeling Brain (William Heinemann, Λονδίνο 2003). [6] Βλ. Ernest Becker, The Denial of Death (Free Press, 1973).

Όταν ο νους έχει πρόβλημα με το σώμα

Σύνδεση