Πολιτιστική κοινή στην ελληνορωμαϊκή οικουμένη

Άγγελος Χανιώτης, Η εποχή των κατακτήσεων. Ο ελληνικός κόσμος από τον Αλέξανδρο στον Αδριανό 336 π.Χ. - 138 μ.Χ., Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, Ηράκλειο 2021, σελ. 525 Το βιβλίο του Άγγελου Χανιώτη Η εποχή των κατακτήσεων χαρακτηρίζεται από μια ολιστική και εντούτοις καθόλου κουραστική προσέγγιση του σύνθετου και συναρπαστικού κόσμου που αναδύεται από τις κατακτήσεις του Αλέξανδρου και συνεχίζει την ύπαρξή του για αρκετούς αιώνες, ακόμη και όταν οι πολιτικές συνθήκες μεταβάλλονται και οι περιοχές περνούν στην εξουσία της Ρώμης. Αυτή η μακρά εποχή διακρίνεται από εντυπωσιακές, καθοριστικές συνέχειες, ενώ συγχρόνως ο κόσμος ή –ακριβέστερα– οι κόσμοι της Ανατολικής Μεσογείου αποκτούν καθοριστικά ενοποιητικά χαρακτηριστικά (που εκτείνονται πέρα από το πολιτικό σύστημα και την πολιτική εξουσία). Υπάρχει, επομένως, αναμφίβολα το υπόβαθρο που επιτρέπει την εξέταση αυτής της μακράς περιόδου και των διαφορετικών περιοχών ως σύνολο (με πολλά, βεβαίως, υποσύνολα). Θα λέγαμε μάλιστα ότι αυτή η προσέγγιση επιβάλλεται, αν θέλει κανείς να καταλάβει τι πραγματικά συμβαίνει στον χώρο της ευρύτερης Μεσογείου σε εποχές που καθόρισαν αποφασιστικά την συνέχεια και τον κόσμο στον οποίο ζούμε σήμερα. Το βιβλίο διατρέχουν βασικές έννοιες, οι οποίες χαρακτηρίζουν την μακρά ελληνιστική και ρωμαϊκή εποχή. Αντιστοιχούν σε φαινόμενα που φέρνουν τη συγκεκριμένη περίοδο αρκετά κοντά στην εποχή μας, όπως επισημαίνει επανειλημμένα ο συγγραφέας: οικουμενικότητα, πολιτιστική κοινή, δικτυώσεις, κινητικότητα, επαγγελματισμός. Οι γιορτές και οι αγώνες, το θέατρο και η μουσική, καθώς και οι άνθρωποι που δραστηριοποιούνται σε αυτά –θέματα στα οποία ο Άγγελος Χανιώτης έχει αφιερώσει πολλές επιμέρους μελέτες του[1]– αποτελούν στο παρόν βιβλίο πεδία στα οποία ο συγγραφέας ανιχνεύει και αναδεικνύει με επιτυχία τα παραπάνω φαινόμενα διατρέχοντας την μακρά περίοδο των ελληνιστικών και ρωμαϊκών χρόνων. Πάνω: Το αρχαίο θέατρο Ταορμίνας. Κάτω: Γυμνάσιο στο Άι Χανούμ του Αφγανιστάν (πιθανόν η Αλεξάνδρεια επί του Ώξου). Ένα σημαντικό χαρακτηριστικό της περιόδου είναι η εντυπωσιακή αύξηση του αριθμού των γιορτών και των αγώνων. Ο Άγγελος Χανιώτης δίνει ιδιαίτερη έμφαση στο θέμα αυτό σε πολλά σημεία του βιβλίου (βλ. «αγών» και «γιορτή» στα ευρετήρια) τονίζοντας την ίδρυση νέων γιορτών από βασιλείς, πόλεις, συμπολιτείες, σωματεία και στη συνέχεια από Ρωμαίους αξιωματούχους και αυτοκράτορες, αλλά και την αναδιοργάνωση και αναβάθμιση παλαιών γιορτών σε γιορτές υπερτοπικού χαρακτήρα και μεγαλύτερης εμβέλειας. Στόχος των διοργανωτών (συνήθως πόλεων) είναι να ενισχύσουν τις δικτυώσεις και το κύρος τους στην ελληνορωμαϊκή οικουμένη ελκύοντας κατά το δυνατόν περισσότερους μετέχοντες και επισκέπτες. Είναι ενδιαφέρον ότι οι πιο σημαντικές από τις γιορτές και τους αγώνες φέρουν κατά την ρωμαϊκή αυτοκρατορική περίοδο το επίθετο «οικουμενικός». Μια πρόσθετη σημαντική παράμετρος είναι ότι μέσα από τις συγκεκριμένες γιορτές και τους θεατρικούς, μουσικούς, αλλά και αθλητικούς αγώνες που τις εμπλουτίζουν, ακούγονται σε περιοχές πολύ απομακρυσμένες από την παραδοσιακή Ελλάδα θεατρικά έργα και ποιήματα σε ελληνική γλώσσα, διαγωνίζονται άνθρωποι σε ελληνικά μουσικά είδη (αυλητές, κιθαρωδοί, κιθαριστές) και σε ελληνικού τύπου αθλήματα. Έτσι, καλλιεργείται (τουλάχιστον στα ανώτερα κοινωνικά στρώματα και στους πληθυσμούς των πόλεων) κοινό πολιτιστικό υπόβαθρο και τρόπος ζωής και σφυρηλατείται με πολιτιστικούς και βιωματικούς όρους η συνοχή. Όπως πολύ σωστά καταγράφεται στο βιβλίο, αυτή η πολιτιστική κοινή αποτυπώνεται και στο αρχιτεκτονικό τοπίο των πόλεων της ελληνορωμαϊκής οικουμένης: σχεδόν καμία ελληνικού τύπου πόλη, παλαιά ή νεοϊδρυμένη, δεν μένει χωρίς θέατρο, όπως εξάλλου ούτε χωρίς γυμνάσιο. Η περίπτωση του Άι-Χανούμ, μιας από της πολυάριθμες Αλεξάνδρειες που βρίσκεται στο σημερινό Αφγανιστάν και διέθετε θέατρο και γυμνάσιο, είναι χαρακτηριστική (σσ. 437-438). Πληθώρα μνημειακών θεάτρων κτίζονται, ανακαινίζονται και διατηρούνται λειτουργικά έως και την υστερορωμαϊκή περίοδο σε Ανατολή και Δύση.[2] Γιορτές και αγώνες αποτελούν το περιβάλλον όπου αναδεικνύεται πολύ καλά ένα ακόμη χαρακτηριστικό της ελληνιστικής και ρωμαϊκής περιόδου: η πολιτική αξιοποίηση του πολιτιστικού στοιχείου και η μετατροπή του πολιτιστικού κεφαλαίου σε πολιτικό. Οι ίδιες οι προσπάθειες πόλεων, βασιλέων και ιερών να καθιερώσουν νέες γιορτές και να αναβαθμίσουν παλαιές έχουν σαφείς πολιτικούς στόχους. Μέσω των γιορτών και των αγώνων οι διοργανωτές κατοχυρώνουν το κύρος και τη σημασία τους σε ένα κόσμο που διαρκώς διευρύνεται και επιτυγχάνουν την προστασία τους σε ένα περιβάλλον που –τουλάχιστον στην ελληνιστική εποχή– βιώνει διαρκώς αυξανόμενους κινδύνους. Η ασυλία που αποκτούν ιερά και πόλεις (όπως η Κως και η Μαγνησία του Μαιάνδρου, σσ. 466-467) μέσω των γιορτών και αγώνων που διοργανώνουν αποτελεί ακριβώς μια τέτοια «ομπρέλα» προστασίας. Επιπροσθέτως, οι γιορτές αυτής της περιόδου έχουν εκτός από πολιτική στόχευση σαφές πολιτικό περιεχόμενο. Όπως επισημαίνει ο συγγραφέας (σ. 467), μπορεί τα Παναθήναια της Αθήνας των αρχαϊκών και κλασικών χρόνων να μνημόνευαν τη μυθική νίκη της Αθηνάς ενάντια στον Ποσειδώνα, όμως τα Σωτήρια που ιδρύουν οι Αιτωλοί στους Δελφούς τον 3ο αι. π.Χ. μνημονεύουν την δική τους νίκη ενάντια στους Γαλάτες, μια νίκη που αξιοποιήθηκε σε πολιτικό επίπεδο.[3] Στο πεδίο των γιορτών και των αγώνων εκδηλώνεται και ένα άλλο βασικό χαρακτηριστικό της ελληνορωμαϊκής οικουμένης: η κινητικότητα. Οι άνθρωποι που αναγγέλλουν τις εκδηλώσεις αυτές (ιεροί πρεσβευτές ή αλλιώς θεωροί), καθώς επίσης οι επίσημοι απεσταλμένοι πόλεων, βασιλέων, Κοινών στις γιορτές και τους αγώνες (επίσης θεωροί), οι συμμετέχοντες καλλιτέχνες και αθλητές, οι έμποροι και οι απλοί επισκέπτες, μετακινούνται σταθερά όλο και πιο συχνά σε όλο και μεγαλύτερες αποστάσεις και συμβάλλουν στην επιτυχία των εκδηλώσεων, αποδεικνύοντας την εμβέλεια και ενισχύοντας το κύρος τους. Ειδικά χωρίς τις μετακινήσεις καλλιτεχνών και αθλητών το σύστημα των γιορτών –τουλάχιστον όσων περιλάμβαναν αγώνες– θα κατέρρεε. Η κινητικότητα των καλλιτεχνών και αθλητών εντός της οικουμένης και το κύρος που αντλούν από τις δραστηριότητές τους και το οποίο αποτυπώνεται στα πολυάριθμα τιμητικά κείμενα που τους αφορούν[4] αναδεικνύεται συστηματικά από τον συγγραφέα. Ιδιαίτερη μνεία γίνεται στις περιπτώσεις των γυναικών-καλλιτεχνών (σσ. 445-446). Μέσα σε αυτό το πλαίσιο αναδεικνύεται ένας ακόμη σημαντικός παράγοντας των εποχών που εξετάζει το βιβλίο: ο επαγγελματισμός. Οι μουσικές και οι θεατρικές παραστάσεις, οι οποίες χρειάζονται συμμετοχή και συντονισμό πολλών συντελεστών (μουσικών, ποιητών, ηθοποιών, χορευτών, εκπαιδευτών, κατασκευαστών μασκών και προμηθευτών εξοπλισμού) παύουν να είναι υπόθεση ερασιτεχνών πολιτών και γίνονται αντικείμενο επαγγελματιών της μουσικής και του θεάτρου που εργάζονται συνήθως εκτός των ορίων των πόλεών τους, μετακινούμενοι εκεί που υπάρχει εργασία.[5] Αυτοί οι επαγγελματίες οργανώνονται μάλιστα σε σωματεία. Τα σωματεία των περὶ τὸν Διόνυσον τεχνιτῶν, πολυσυλλεκτικά ως προς τις ειδικότητες αλλά και ως προς τη γεωγραφική προέλευση των μελών τους, με μεγάλη πολιτική δύναμη (ενίοτε «κράτος εν κράτει») προβάλλονται στο βιβλίο –πολύ σωστά– ως ένα χαρακτηριστικό φαινόμενο της εποχής στην οποία δημιουργήθηκαν και άνθισαν (σσ. 429-430). Συνενώνουν ανθρώπους διαφορετικής γεωγραφικής προέλευσης αλλά και ανόμοιας κοινωνικής θέσης (π.χ. κιθαρῳδούς και ιματιομίσθες). Ενοποιητικό στοιχείο είναι η κοινή επαγγελματική δραστηριότητα και η εύνοια του Διονύσου, καθώς επίσης των βασιλέων και αργότερα των αυτοκρατόρων στη λατρεία των οποίων επιδίδονται και τις γιορτές των οποίων στελεχώνουν. Τα σωματεία αυτά προσφέρουν ταυτότητα και συγχρόνως προστασία στα μέλη τους εξασφαλίζοντάς τους προνόμια σημαντικά για τις μετακινήσεις τους, όπως ασυλία, ασφάλεια, ατέλεια, αφορολογησία. Πόσο τα σωματεία αυτά αντιστοιχούν στις συνθήκες του κόσμου στον οποίο υπάρχουν, προκύπτει χαρακτηριστικά από το γεγονός ότι κατά τη ρωμαϊκή αυτοκρατορική περίοδο τα μεγάλα υπερτοπικά σωματεία δίνουν τη θέση τους σε ένα κεντροπαγές σωματείο: την οικουμενική σύνοδο των Διονυσιακών τεχνιτών.[6] Στις γιορτές και τους αγώνες επαληθεύεται επίσης μια ενδιαφέρουσα αντίφαση που χαρακτηρίζει γενικότερα τον ελληνιστικό και ρωμαϊκό κόσμο σε διάφορες εκφάνσεις του: το γεγονός ότι παρά την συνεχή κινητικότητα και την συστηματική επιδίωξη της υπερτοπικότητας και της οικουμενικότητας οι τοπικότητες έχουν ιδιαίτερη σημασία. Επιδίωξη των διοργανωτών γιορτών και αγώνων ήταν, όπως είπαμε, οι μετέχοντες να προέρχονται από διαφορετικές περιοχές, καθώς το κύρος των γιορτών μετριόταν με βάση την ευρεία συμμετοχή καλλιτεχνών και κατ’ επέκταση τον υπερτοπικό ή πανελλήνιο χαρακτήρα τους. Και ωστόσο, μέσα σε αυτό το περιβάλλον τα έργα που παρουσιάζονταν συχνά αναπαρήγαγαν μύθους και ιστορίες που ενίσχυαν την ταυτότητα των τοπικών κοινοτήτων.[7] Επίσης, οι τεχνίτες του Διονύσου ανήκαν, όπως αναφέρθηκε ήδη, σε σωματεία που συγκέντρωναν μέλη από διαφορετικές γεωγραφικές περιοχές. Και ωστόσο, τα εθνικά τους, που δήλωναν τις πόλεις από τις οποίες προέρχονταν, συνέχιζαν να έχουν μεγάλη σημασία όχι μόνο για τους διοργανωτές (που επιβεβαίωναν μέσω αυτών το κύρος της γιορτής τους) αλλά και για τις πόλεις προέλευσης, στις οποίες η νίκη τους έφερνε δόξα.[8] Γιορτές και αγώνες, θέατρο και αθλητισμός συγκροτούν, λοιπόν, μαζί με πολλούς άλλους παράγοντες το πλαίσιο μέσα στο οποίο γίνεται η μετάβαση από τον κόσμο των πόλεων στο δίκτυο της οικουμένης. Αποτελούν στοιχεία με τα οποία οικοδομείται ο νέος κόσμος, για τον οποίο το βιβλίο του Άγγελου Χανιώτη επιτυγχάνει να δώσει μια πολύ συγκροτημένη και συγχρόνως ζωντανή και παραστατική εικόνα. [1] Αντιπροσωπευτικά ας αναφερθούν τα Θεατρικότητα και δημόσιος βίος στον Ελληνιστικό Κόσμο, Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, Ηράκλειο 2009 και “Festivals and Contests in the Greek World”, στο Thesaurus Cultus et Rituum Antiquorum VII, The J. Paul Getty Museum, Λος Άντζελες 2011, 1-43, 160-172. [2] Χρήσιμο κατάλογο θεάτρων δίνει πρόσφατα ο E. Harris σε παράρτημα του άρθρου του “Many Ancient Greek Occupations, but Few Professions”, στο E. Stewart - E. Harris - D. Lewis (eds.), Skilled Labour and Professionalism in Ancient Greece and Rome, Καίμπριτζ 2020, σσ. 56-57. [3] Για αυτή τη σημαντική γιορτή βλ. G. Nachtergael, Les Galates en Grèce et les Sôtéria de Delphes: recherches d'histoire et d'épigraphie hellénistiques, Βρυξέλλες 1977. [4] Το υλικό είναι πλέον σημαντικά περισσότερο από αυτό που είχε συγκεντρώσει ο L. Moretti, Iscrizioni Agonistiche Greche, Ρώμη 1953. [5] Για την ανάλυση του επαγγελματισμού τους βλ. S. Aneziri, “Artists of Dionysus: The first professional associations in the Ancient Greek world”, στο E. Harris - D. Lewis - E. Stewart (eds.), Professionalism in Ancient Greece and Rome, Καίμπριτζ 2020, 293-312. [6] S. Aneziri, “World travellers: the associations of Artists of Dionysus”, στο R. Hunter - I. Rutherdord (eds.), Καίμπριτζ 2009, 217-235 και Br. Fauconnier, “The organisation of synods of competitors in the Roman Empire”, Historia 66, 2017, 442-467. [7] Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι η επική ποιήτρια Αριστοδάμα από τη Σμύρνη, η οποία παρουσιάζει στην πόλη της Λαμίας ποιήματα που υμνούν το έθνος των Αιτωλών και τους προγόνους του δήμου και τιμάται από την πόλη, η οποία ανήκει στο Κοινό των Αιτωλών (Inscriptiones Graecae IX 2, 62). [8] Αξίζει να αναφέρουμε την περίπτωση του πυγμάχου Αθηνόδωρου, ο οποίος ήταν κάτοικος της Εφέσου και στέφθηκε νικητής στα Νέμεα ως Εφέσιος, φέρνοντας έτσι δόξα στην πόλη (ἐστεφάνωκε τὴν πόλιν), η οποία στη συνέχεια τον έκανε πολίτη της (Ιnschriften von Ephesos 1415).

Πολιτιστική κοινή στην ελληνορωμαϊκή οικουμένη

Σύνδεση