Ιστορίες για τη νεότερη Ελλάδα

Ο Γιάννης Κολιόπουλος υπήρξε ένας πολυγραφότατος ιστορικός. Συνδέθηκα στενότερα μαζί του στις αρχές της δεκαετίας του 1990, όταν προετοίμαζα τη διδακτορική διατριβή μου, υπό την εποπτεία του, για τη σλαβόφωνη κοινότητα της Ελλάδας. Τότε ο ίδιος δούλευε το εμβληματικό έργο του Λεηλασία φρονημάτων. Οι μαθητές του κληρονόμησαν σπουδαίες αρχές της επιστήμης της Ιστορίας, όπως τη διαρκή αρχειακή αναζήτηση, ως θεμέλιο λίθο μιας ιστορικής αφήγησης που δεν υποκύπτει σε σκοπιμότητες – ιδεολογικές, εθνικές, κοινωνικές. Προσωπικά, μπολιάσθηκα όμως και με κάτι ακόμη, την αγάπη για τον προνεωτερικό ελληνικό κόσμο της Επανάστασης. Θυμάμαι τον Κολιόπουλο να βρίσκεται βυθισμένος ατέλειωτες ώρες στα επιστημονικά κατάλοιπα της περιόδου της Παλιγγενεσίας των Ελλήνων, τα απομνημονεύματα των αγωνιστών, τις αφηγήσεις των Φιλελλήνων, τις συλλογές εγγράφων, τα κείμενα και τις αποφάσεις των Επαναστατικών Κυβερνήσεων. Προετοίμαζε ειδικότερα άρθρα και μελέτες για την περίοδο του ώριμου Νεοελληνικού Διαφωτισμού, για τις κοινωνικές ομάδες του υπόδουλου Ελληνισμού, καθώς και για τους μηχανισμούς που γέννησαν και θέριεψαν τον Αγώνα της Ανεξαρτησίας. Συζητώντας μαζί του, αντιλήφθηκα πολλές από τις αντιφάσεις και τις ιδιαιτερότητες του κατακερματισμένου ελληνικού κόσμου. Επιπλέον, διαπίστωσα πως ο ίδιος σχεδίαζε η εργογραφία του για την Επανάσταση να αποτελέσει τα θεμέλια μιας συνθετικής θεματικής προσέγγισης των δύο αιώνων ιστορίας του νεοελληνικού κράτους. Στόχος του, μάλιστα, ήταν να αποτιμήσει την ιστορία αυτή υπό το πρίσμα του ευρωπαϊκού προσανατολισμού της χώρας. Άλλωστε η Ευρώπη, ως σύνολο αξιών, αρχών και θεσμών, ήταν κεντρική ιδεολογική αρχή της πνευματικής συγκρότησης του Κολιόπουλου. Και πράγματι έτσι έγινε. Το στίγμα δόθηκε στον Πανηγυρικό Λόγο που εκφώνησε στις 26 Οκτωβρίου του 1998 στο Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης. Εκεί ο Κολιόπουλος υποστήριξε ότι η Ευρώπη δεν ήταν και δεν είναι «η “ζοφώδης” και “μιαρά” Εσπερία, το “πλάνον σκοτίδιον” που εφιλοτέχνησαν ηγέτες άλλων εποχών και κάτω από άλλες συνθήκες. Η Ελλάς αποτελεί οργανικό και αναπόσπαστο τμήμα αυτής της ευρωπαϊκής πολιτιστικής οικογένειας με τη συνειδητή και ελεύθερα εκπεφρασμένη απόφαση της λαοπρόβλητης ηγεσίας των Ελλήνων».[1] Η πρώτη δεκαετία του 21ου αιώνα σφραγίσθηκε από διαδοχικές εκδόσεις συνθετικών μελετών του Κολιόπουλου, στην ελληνική και την αγγλική γλώσσα, με άξονα τη νεοελληνική ιστορία από τα τέλη του 18ου αιώνα μέχρι σήμερα. Κατά την άποψή μου, ο τελευταίος κύκλος της εργογραφίας του, αυτός δηλαδή που περιλαμβάνει συνθετικές κατά βάση μελέτες για την ιστορία της Ελλάδας τους τελευταίους δύο αιώνες, αποτελεί το απόσταγμα της ερευνητικής εμπειρίας του. Στις σελίδες τους έχουν ασφαλώς συμπεριληφθεί τα πορίσματα από τα προγενέστερα έργα του για την περίοδο του Ιωάννη Μεταξά, τη ληστεία και το Μακεδονικό Ζήτημα, στα οποία όμως προστέθηκαν αφενός οι προηγούμενοι και ενδιάμεσοι ιστοριογραφικοί αρμοί και αφετέρου μια συνολική εποπτεία και ερμηνεία της νεοελληνικής ιστορίας. Προηγήθηκε, την περίοδο 2000-2002, η κυκλοφορία σε δύο τόμους της εμβληματικής Ιστορίας της Ελλάδος από το 1800.[2] Ο πρώτος τόμος του έργου, αφιερωμένος σε έναν από τους πιο σεμνούς Έλληνες ιστορικούς, συνάδελφο και αγαπημένο φίλο του Κολιόπουλου, τον Χρήστο Πατρινέλη, επικεντρώθηκε στο έθνος, την πολιτεία και την κοινωνία των Ελλήνων. Ο δεύτερος τόμος, αφιερωμένος σε έναν σπουδαίο Φιλέλληνα, παλαιό γνώριμο από την εποχή των φοιτητικών του χρόνων, τον Ντάγκλας Ντέικιν (Douglas Dakin), περιέγραφε τη διαμόρφωση και την άσκηση της εθνικής πολιτικής. Επρόκειτο για ένα έργο-σταθμό στην ελληνική ιστοριογραφία, καρπό της πολυετούς ενασχόλησης του Κολιόπουλου με την ελληνική ιστορία από την εποχή του ώριμου νεοελληνικού Διαφωτισμού και εξής, μία ρηξικέλευθη θεματική προσέγγιση που απευθυνόταν κατά βάση στους φοιτητές του. Στη δίτομη Ιστορία της Ελλάδος από το 1800 ο Γιάννης Κολιόπουλος εισήγαγε μια νέα σειρά όρων, εννοιών και ερμηνειών γύρω από το Ελληνικό Ζήτημα. Πιστεύοντας στην πολιτισμική συνέχεια του Ελληνισμού με κύριο όχημα τη γλώσσα, έκανε αρχικά λόγο για την «ανακαίνιση» του ελληνικού έθνους κατά την προεπαναστατική περίοδο[3]. Περιέγραψε με σαφήνεια το εθνικό κίνημα των Ελλήνων ως ένα κατεξοχήν πολιτικό κίνημα, με κυρίαρχα χαρακτηριστικά του την καταγγελία του Οθωμανού κυρίαρχου ως παράνομου, την προβολή της βούλησης του έθνους να ανακτήσει τη χαμένη του εθνική υπόσταση, καθώς και την επιθυμία του να ιδρύσει ελεύθερη και ευνομούμενη πολιτεία. Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, υποστηρίζει ο Κολιόπουλος, ο ευρωπαϊκός προσανατολισμός των Ελλήνων επαναστατών υπήρξε δεδομένος, αν και φυσικά όχι καθολικός. Το έθνος, σημειώνει ο Κολιόπουλος, δεν υπήρξε «ομόγνωμον» όσον αφορά τον ευρωπαϊκό του προσανατολισμό. Αυτή η τάση αντιπροσώπευε στην ουσία μόνο την επαναστατική ηγεσία και ήταν συχνά καιροσκοπική, υπήρξε όμως καρπός της διαχρονικής σχέσης αρκετών Ελλήνων με την Εσπερία, είτε διαμέσου του εμπορίου είτε μέσω της κοινότητας των Ελλήνων σπουδαστών σε εκπαιδευτικά ιδρύματα της Δυτικής Ευρώπης. Αντίστροφα, ο περιηγητισμός, προστάδιο του φιλελληνικού κινήματος της επαναστατικής περιόδου, υποβοήθησε τη σύνδεση των αρχαίων με τους σύγχρονους Έλληνες, συντελώντας κι αυτός με τον τρόπο του στην ώσμωση της ελληνικής Χερσονήσου με τη Δύση. Ο Γιάννης Κολιόπουλος (δεξιά) και ο Δημήτρης Πόρτολος σε έκθεση του Ελληνικού Λογοτεχνικού και Ιστορικού Αρχείου (ΕΛΙΑ). Αρχείο Χριστίνας Κολιοπούλου. Η πρωτοτυπία της σκέψης του Κολιόπουλου εξελίχθηκε ακόμη περισσότερο κατά τη διαπραγμάτευση του ζητήματος της ταυτότητας των επαναστατημένων Ελλήνων. Η «πάτριος γλώσσα», αλλά κυρίως «οι σύνοικοι χριστιανικοί λαοί», υπήρξαν όροι που έθεσαν νέο πλαίσιο στη διαδικασία προσδιορισμού της ελληνικής ταυτότητας, καθώς και της οριοθέτησής της από εθνοτικές ταυτότητες γειτονικών λαών και πληθυσμιακών ομάδων, πολλές από τις οποίες εντάχθηκαν αρμονικά στην Ελληνική Οικουμένη. Στους «σύνοικους λαούς» εστιάστηκε η επόμενη χρονολογικά μελέτη του Κολιόπουλου, που κυκλοφόρησε το 2003[4]. Στο ίδιο πλαίσιο εντάσσεται και η πραγμάτευση του Κολιόπουλου για την «ελληνική» Ανατολή, μια διανοητική επινόηση, όπως άλλωστε και οι άλλες συναφείς έννοιες, η οποία σε συνδυασμό με την έννοια του «λαού» καλλιέργησε ένα «νοητό και εξιδανικευμένο προεθνοκρατικό ελληνικό παρελθόν»[5]. Ιδιαίτερο βάρος στην αφήγηση του Κολιόπουλου κατέχει επίσης το ζήτημα της διαμόρφωσης της ελληνικής Πολιτείας από την Επανάσταση έως σήμερα. Ο Κολιόπουλος περιγράφει αναλυτικά τις διαφορετικές πολιτικές, ιδεολογικές και κοινωνικές ομάδες του προεπαναστατικού Ελληνισμού, οι οποίες διεκδίκησαν συμμετοχή στην υπό σύσταση ελληνική Πολιτεία. Επιπρόσθετα, κάνει αναφορές στη συμβολή της «φυσικής ηγεσίας των υπόδουλων Ελλήνων», δηλαδή τους κοτζαμπάσηδες, τους αρχιερείς και τους καπεταναίους, αλλά και στους «προκομένους» του έθνους, τους λόγιους που είχαν έρθει είτε από την Κωνσταντινούπολη είτε από τη Δυτική Ευρώπη. Διατρέχοντας μια εθνική ιστορία δύο αιώνων, ο Κολιόπουλος περιγράφει με γλαφυρότητα τη μετεξέλιξη της ελληνικής Πολιτείας με αναφορές τόσο στα εκσυγχρονιστικά χαρακτηριστικά της όσο και σε εκείνα που αποτέλεσαν τροχοπέδη, όπως τη σύγκρουση αυτοχθόνων και ετεροχθόνων Ελλήνων, καθώς και τη διαμόρφωση πελατειακών δικτύων που αναπαρήγαγαν τις παθογένειες του κομματισμού και της ευνοιοκρατίας. Η Ιστορία της Ελλάδος από το 1800 αποτέλεσε την πρώτη ύλη πάνω στην οποία στηρίχθηκαν δύο επόμενες μελέτες του Γιάννη Κολιόπουλου σε συνεργασία με τον καρδιακό του φίλο Θάνο Βερέμη. Επρόκειτο για το έργο The Modern Sequel, from 1831 to the Present[6] και την ελληνική του μετάφραση με τίτλο Ελλάς, η σύγχρονη συνέχεια[7]. Στις εν λόγω μελέτες η συμβολή του Κολιόπουλου επικεντρώθηκε κυρίως στα γεγονότα του 19ου αιώνα, με τον Βερέμη να καλύπτει ως επί το πλείστον τη σύγχρονη ελληνική ιστορία. Τη νεοελληνική ιστορία πραγματεύθηκε και μία από τις τελευταίες μελέτες του Κολιόπουλου, μια επιτομή άρθρων του –δημοσιευμένων και αδημοσίευτων– της χρονικής περιόδου 1989-2004. Και μόνο από τον τίτλο της, Δυτικά της Εδέμ: Η ανακαίνιση του ελληνικού έθνους και η νοσταλγία του «ανατολικού παρελθόντος»,[8] αντιλαμβάνεται κανείς το κεντρικό ερευνητικό ζητούμενο του συγγραφέα, που συνιστά μία στοχαστική διαπραγμάτευση της θέσης της σύγχρονης Ελλάδας μεταξύ Δύσης και Ανατολής. Ενδεικτικά των απόψεών του είναι τα καταληκτικά ερωτήματα του Κολιόπουλου στο πρώτο από τα άρθρα του τόμου με τίτλο «Η νέα Μεγάλη Ιδέα, η πρόσω ολοταχώς προς τον ιθ΄ αιώνα». Παραθέτω τις σκέψεις του: Μήπως αυτή η εναγώνια αναζήτηση ολοένα και περισσότερων Ελλήνων εκτός Ελλάδος προέρχεται από κάποιον ανομολόγητο πανικό ενώπιον του ρόλου που καλούμεθα να διαδραματίσουμε ως Ευρωπαίοι ισότιμοι των άλλων Ευρωπαίων; Μήπως αυτός ο νέος μεγαλοϊδεατισμός είναι μια νέα μορφή αναχωρητισμού ύστερα από διακόσια τόσα χρόνια αγώνων να εξευρωπαΐσουμε την Ανατολή μας; H εξιστόρηση της ελληνικής ιστορίας από τον Γιάννη Κολιόπουλο σε κανένα σημείο της δεν συνιστά μια απλή διεκπεραιωτική εργασία. Η αφήγησή του είναι πυκνή και διεισδυτική, άλλοτε επώδυνη, ενώ αναμοχλεύει διαρκώς ζητήματα κρίσιμα που εν πολλοίς σχετίζονται με την πολιτική φιλοσοφία και κουλτούρα, καθώς και τον προσανατολισμό του νεοελληνικού εθνικού κράτους. Τέτοια ζητήματα αποτελούν, για παράδειγμα, ο προσδιορισμός της έννοιας του εθνικού συμφέροντος, η οθωμανική κληρονομιά, αλλά και η κριτική προσέγγιση της πολιτικής της Μεγάλης Ιδέας. Οι «φατρίες» των Ελλήνων, που συχνά συγκρούσθηκαν μεταξύ τους για τη νομή της εξουσίας, βρίσκονται συχνά-πυκνά στο στόχαστρο της πένας του με τρόπο κριτικό αλλά όχι ισοπεδωτικό, αφού, κατά τον Κολιόπουλο, υπήρξαν κατά συρροήν παράγοντες ανασχετικοί της ευρωπαϊκής πορείας της χώρας, ενεργώντας αυτόβουλα και υποκαθιστώντας αρκετές φορές τη νόμιμη πολιτική εξουσία. Ο προεπαναστατικός και επαναστατημένος ελληνικός κόσμος, όπως τον περιγράφει με συμπάθεια και κατανόηση, αλλά ταυτόχρονα και με αυστηρότητα ο Κολιόπουλος, εκφράσθηκε για μεγάλο χρονικό διάστημα μέσα από «τα παλληκάρια του έθνους», τους «σταυραετούς» των ορεινών όγκων, οι οποίοι, ως εκπρόσωποι μιας προεθνικής κοινωνίας, κινήθηκαν στις περισσότερες περιπτώσεις ακροβατώντας μεταξύ παρανομίας και νομιμότητας, αρνούμενοι να κατανοήσουν τις προτεραιότητες μιας ευνομούμενης ελληνικής Πολιτείας και ουσιαστικά υποσκάπτοντάς την με τις ενέργειές τους, ηθελημένα αλλά και αθέλητα. Αυτή η έντονη αντίθεση στους κόλπους της ελληνικής κοινωνίας κληροδοτήθηκε μέσα από τα πελατειακά δίκτυα σε όλο τον ελληνικό 19ο αιώνα αλλά και σε ένα σημαντικό τμήμα του 20ού αιώνα, εξελισσόμενη ουσιαστικά σε βραδυφλεγή βόμβα ενάντια στα εθνικά συμφέροντα. Παρ’ όλα αυτά, αναφερόμενος στην ιστορία δύο αιώνων ελληνικής ανεξαρτησίας, ο Κολιόπουλος την αποτιμά σε γενικές γραμμές θετικά. Υπέρμαχος του δυτικού προσανατολισμού της Ελλάδας και της συγκρότησης μιας ευνομούμενης κοινωνίας πολιτών, ο Κολιόπουλος ήταν λογικό να συναντήσει σφοδρούς πολέμιους των απόψεών του, ποικίλων ιδεολογικών τάσεων και απόψεων. Δυστυχώς, η επιδείνωση της υγείας του δεν του επέτρεψε να ιστοριογραφήσει πτυχές της ελληνικής ιστορίας μετά την πρόσφατη οικονομική κρίση. Είμαι βέβαιος ότι σε διαφορετική περίσταση θα το είχε κάνει. Άλλωστε, η έννοια της κοινωνικής παρέμβασης και προσφοράς υπήρξε πάντοτε ένας από τους οδοδείκτες του. Ακόμα κι έτσι, όμως, η εργογραφία του είναι πολλαπλώς χρήσιμη στους φιλίστορες κάθε εποχής. Στις σελίδες των έργων του μπορεί κανείς να βρει ερμηνείες για πολλά από όσα έγιναν, αλλά και στοιχεία χρήσιμα για όσα θα έρθουν. [1] «Απ’ αρχής ευρωπαίον και παλαιόθεν χριστιανικόν το των Ελλήνων έθνος»: Ιδεολογικοί προσανατολισμοί των Ελλήνων την εποχή της εθνικής παλιγγενεσίας, Ανάτυπο, Θεσσαλονίκη 1998. Περιλαμβάνεται και στο Δυτικά της Εδέμ (2010). [2] Εκδόσεις Βάνιας, Θεσσαλονίκη. Το έργο επανεκδόθηκε το 2014 σε έναν τόμο από τις ίδιες εκδόσεις υπό τον τίτλο Ιστορία της Νεωτέρας Ελλάδος 1797-1980. [3] Ένα ολόκληρο κεφάλαιο του πρώτου τόμου της Ιστορίας της Ελλάδος από το 1800 επιγράφεται «Η ανακαίνιση του ελληνικού έθνους» (σσ. 45-108). [4] Η «πέραν» Ελλάς και οι «άλλοι» Έλληνες: Το σύγχρονο ελληνικό έθνος και οι ετερόγλωσσοι σύνοικοι χριστιανοί, (1800-1912), Βάνιας, Θεσσαλονίκη 2003. [5] Ιστορία της Ελλάδος από το 1800, τόμ. 1, ό.π., σ. 106. [6] C. Hurst & Co, Λονδίνο 2002 και New York University Press, Νέα Υόρκη 2002. [7] Καστανιώτης, Αθήνα 2006. [8] Επίκεντρο, Θεσσαλονίκη 2010.

Ιστορίες για τη νεότερη Ελλάδα

Σύνδεση