Οδηγίες χρήσεως για ένα εξιλαστήριο θύμα

Ηλίας Κ. Πετρόπουλος, Το μεγάλο ταξίδι των μύθων ανάμεσα στον αρχαίο ελληνικό κόσμο και την Εγγύς Ανατολή, Κλειδάριθμος, Αθήνα 2021, σελ. 512 1. Χετταίοι και Έλληνες Οι Ευρωπαίοι περιηγητές και τυχοδιώκτες του δέκατου ένατου αιώνα, που περιπλανιούνταν στην ενδοχώρα της Μικράς Ασίας, απαντούσαν συχνά-πυκνά στο διάβα τους τα πέτρινα κατάλοιπα ενός πανάρχαιου και άγνωστου πολιτισμού. Ερειπωμένες πολιτείες με γκρεμισμένα τείχη, ανάγλυφα σε βράχους με φιγούρες ανθρώπων και θηρίων, μεγάλες στήλες με επιγραφές σε λησμονημένη γλώσσα και γραφή, όλα εγκατεσπαρμένα στο αφιλόξενο οροπέδιο της Ανατολίας, από τα περίχωρα του Εύξεινου Πόντου μέχρι τα σύνορα με τη Συρία στον νότο. Ποια φυλή άραγε είχε στήσει αυτά τα μνημεία στο διάβα της μέσα στον χρόνο; Το μυστήριο λύθηκε στις αρχές του εικοστού αιώνα, όταν Γερμανοί αρχαιολόγοι ανέσκαψαν την περιοχή γύρω από την κωμόπολη Μπογάζκιοϊ, στην κεντρική Ανατολία, και έφεραν στο φως χιλιάδες πήλινες πινακίδες σφηνοειδούς γραφής, με κείμενα στη χαμένη γλώσσα του εξαφανισμένου λαού. Το 1917 ο Τσέχος ανατολιστής και γλωσσολόγος Μπέντρζιχ Χρόζνυ αποκρυπτογράφησε τη γλώσσα των πινακίδων, η οποία αποδείχθηκε πως ανήκε στην ευρύτερη ινδοευρωπαϊκή οικογένεια. Ήταν ένα από τα πιο αρχαϊκά δείγματα αυτής της γλωσσικής ομάδας, και οι γραμματικές και φωνολογικές δομές της βοήθησαν στην ανασύνθεση αρκετών πρωταρχικών φαινομένων της μητέρας ινδοευρωπαϊκής. Οι ομιλητές της γλώσσας αποκαλούσαν τη χώρα τους «Χάττι». Η μεγάλη πρωτεύουσά τους, η πανάρχαια πολιτεία που είχε ανακαλυφθεί πλησίον του Μπογάζκιοϊ, έφερε το όνομα Χαττούσα. Δεν άργησε η ταύτιση του λαού αυτού με την πολεμοχαρή φυλή των Χετί ή Χιτί, που μνημονεύεται σε καμιά σαρανταριά χωρία των εβραϊκών Γραφών, από τη Γένεση και την Έξοδο ώς τα ιστορικά χρονικά και τους προφήτες. Ο πιο διάσημος βιβλικός εκπρόσωπός της ήταν ο Ουρίας, ο απατημένος και αδικοσκοτωμένος σύζυγος της ωραίας Βηρσαβεέ, την οποία πόθησε ο βασιλιάς Δαυίδ. Οι Εβδομήκοντα, στη δική τους ελληνική μετάφραση της Γραφής, είχαν αποδώσει το όνομα της παραπάνω φυλής με τον όρο Χετταίοι, και αυτή η ονομασία παγιώθηκε τελικά διεθνώς για τον νεοφανή πληθυσμό της Χαττούσα. Ακολούθησαν και άλλες ανασκαφές σημαντικών κέντρων του χεττιτικού πολιτισμού, που είχε κυριαρχήσει στην κεντρική Ανατολία κατά το μεγαλύτερο μέρος της δεύτερης χιλιετίας π.Χ. Ακόμη περισσότερες πινακίδες ήρθαν στο φως, και πάνω τους διαβάστηκαν κείμενα κάθε λογής: μυθολογικά έπη, απόλογοι και διδακτικές αφηγήσεις, ιστορικά χρονικά, βασιλικά διατάγματα και νόμοι, εμπορικά έγγραφα, διπλωματικές αλληλογραφίες, θρησκευτικά έργα και τελετουργικές καταγραφές – μια ολόκληρη γραμματεία, από την οποία πρόβαλε ανάγλυφα η πολυσχιδής ζωή και παράδοση ενός έθνους που άκμασε για αιώνες.[1] Μεμιάς οι Χετταίοι εκτινάχθηκαν στο προσκήνιο της αρχαίας ιστορίας. Όπως αποδείχθηκε, το κράτος τους αποτελούσε έναν από τους βασικούς παίκτες στη διεθνή πολιτική και πολεμική σκακιέρα της Εγγύς Ανατολής, από τα μέσα της δεύτερης χιλιετίας και εξής. Οι Χετταίοι ήταν οι μεγάλοι αντίπαλοι της ασσυριακής αυτοκρατορίας στον χώρο της βόρειας Συρίας, με έπαθλο το άμοιρο βασίλειο του Μιτάννι. Οι βασιλιάδες τους αλληλογραφούσαν με τους Αιγύπτιους φαραώ του Νέου Βασιλείου, τον Αχενατών και τον Τουταγχαμών, και πολέμησαν εναντίον του Τούθμωση του Γ΄. Οι στρατιές των Χετταίων κατατρόπωσαν τις δυνάμεις του Ραμσή του Β΄ στο Καντές της Συρίας, στις όχθες του Ορόντη, και έθεσαν τέρμα στις φιλοδοξίες των Αιγυπτίων για κυριαρχία στην Ασία. Στο πλαίσιο των ειρηνευτικών διαπραγματεύσεων που ακολούθησαν, μια Χετταία πριγκίπισσα έγινε σύζυγος του Ραμσή: δεν καταγράφηκε στις ιστορικές πηγές αν και πόσο της άρεσε η μετακόμιση από τα χιονισμένα οροπέδια της Χαττούσα στην καυτή άμμο της Μέμφιδας και των Θηβών. Η χεττιτική αυτοκρατορία ήταν επίσης ο επίφοβος γείτονας και εχθρός εξ Ανατολών για τα μυκηναϊκά βασίλεια της Ελλάδας κατά την ύστερη Εποχή του Χαλκού, στα χρόνια των ομηρικών ηρώων και του Τρωικού πολέμου. Οι Μυκηναίοι Έλληνες, που μνημονεύονται στα αρχεία των Χετταίων με το όνομα Αχχιγιάβα, «Αχαιοί», ανταγωνίζονταν τη μεγάλη αυτοκρατορία της Ανατολίας για επιρροή στα δυτικά παράλια της Μικράς Ασίας και για έλεγχο των εμπορικών δρόμων προς τον Εύξεινο Πόντο. Η πλούσια και άτυχη πολιτεία της Τροίας ήταν πιθανότατα υποτελής των Χετταίων.[2] Η ιστορία του αρχαίου κόσμου ξαναγράφτηκε για να ενσωματώσει τα επιτεύγματα αυτού του ισχυρού έθνους. Μια νέα επιστήμη, η χεττιτολογία, είχε γεννηθεί. Ο αντίκτυπος της καινούργιας επιστήμης έγινε αισθητός όχι μόνο στην επικράτεια της γνώσης αλλά και στο συλλογικό φαντασιακό και στην ποιητική δημιουργία. Ο Μίκα Βάλταρι, στο διασημότερο ιστορικό μυθιστόρημά του, Ο Αιγύπτιος (1945), περιέγραψε τις χεττιτικές στρατιές και τις μάχες τους ενάντια στις αιγυπτιακές δυνάμεις του Φαραώ Ραμσή. Ο πολύς Τόλκιν, στη μεγάλη μυθιστορία της Μέσης Γης, τον Άρχοντα των Δαχτυλιδιών, χρησιμοποίησε μορφολογικά στοιχεία από τη χεττιτική γραμματική για να πλάσει τη σκοτεινή γλώσσα της σατανικής χώρας Μόρντορ, και έδωσε ονόματα χεττιτικής και χουρριτικής προέλευσης στους Ορκ και στους Ουρούκ Χάι, τους τερατόμορφους πολεμιστές του κακού.[3] Σύγχρονοι συγγραφείς ιστορικής φαντασίας, όπως ο Γκόρντον Ντόερτυ και η Τζούντιθ Στάρκστον, εκδίδουν ολόκληρους κύκλους μυθιστορημάτων που διαδραματίζονται στην επικράτεια των Χετταίων κατά την Εποχή του Χαλκού.[4] Οι Έλληνες είχαν στενές και τακτικές επαφές με τους Χετταίους και τους άλλους συναφείς και εξαρτημένους λαούς της Ανατολίας ήδη από τη μυκηναϊκή εποχή. Αυτές εξακολούθησαν και μετά την κατάρρευση της χεττιτικής αυτοκρατορίας, μέχρι την ώριμη αρχαϊκή περίοδο, με τα νεοχεττιτικά και λουβικά βασίλεια στη Μικρά Ασία και στη Βόρεια Συρία, τα οποία κληρονόμησαν και συνέχισαν τις προγονικές παραδόσεις της δεύτερης χιλιετίας. Τα μεγάλα έθνη σπανίως συναντιούνται μονάχα στο πεδίο της μάχης. Μαζί με τα χτυπήματα των σπαθιών και τις πληγές των δοράτων, ανταλλάσσουν επίσης συστατικά του πολιτισμού τους, μύθους και ιστορίες, θεούς και δαίμονες, τεχνοτροπίες και συνήθεια του βίου. Έτσι συνέβη με το Βυζάντιο και το κράτος των Σασσανιδών, την Αίγυπτο του Νέου Βασιλείου και τους σημιτικούς λαούς της Συρίας, την Αχαιμενική Περσία και τις κλασικές ελληνικές δημοκρατίες, τη Ρωσία των τσάρων και τη Γαλλία του Ναπολέοντα. Το ίδιο ισχύει για τις επαφές μεταξύ αρχαίων Ελλήνων και Χετταίων. Από την Εποχή του Χαλκού μέχρι τους Γεωμετρικούς Χρόνους, το συλλογικό φαντασιακό του Ελληνισμού ανοίχτηκε σε ποικίλες επιρροές και εμπνεύσεις από τον κόσμο της Ανατολίας. Αριστερά: Ο φαρμακός, αίρων τας αμαρτίας του κόσμου. Ο άνθρωπος του πόνου, χαρακτικό του Άλμπρεχτ Ντύρερ (1512). Δεξιά: Ο Ασιάτης ιερέας Χρύσης προσεύχεται στον Απόλλωνα (ραψωδία Α της Ιλιάδας). Γκραβούρα του Τζων Ράφαελ Σμιθ (1774). Η διερεύνηση αυτών των πνευματικών ανταλλαγών ξεκίνησε ουσιωδώς μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, όταν τα πορίσματα της νεοσύστατης επιστήμης της χεττιτολογίας άρχισαν να διαδίδονται ευρύτερα ανάμεσα στους θεράποντες των αρχαιογνωστικών σπουδών. Αρχικά η προσοχή επικεντρώθηκε στη μυθική θεογονία και κοσμολογία την οποία καθιέρωσε ο Ησίοδος με το παραδειγματικό του έπος. Η ιστορία της διαδοχής των θεών, με τις διαμάχες μεταξύ Ουρανού, Κρόνου και Διός για την κυριαρχία στο σύμπαν, θυμίζει αρκετά τη μυθική θεολογία των Χετταίων: σε αυτήν την τελευταία, ο πανούργος θεός Κουμαρμπί ευνούχιζε και εκθρόνιζε πρώτα τον Ανού, τον αρχετυπικό κύριο του κόσμου, όπως ο Κρόνος τον Ουρανό· έπειτα ο Κουμαρμπί αγωνιζόταν ενάντια σε μια νέα γενιά θεών που είχαν εξέλθει από το σώμα του, όπως ο Κρόνος ενάντια στον Δία και στα αδέλφια του. Δεν είναι τυχαίο που η παραδοσιακή δομή του δωδεκάθεου διαμορφώθηκε και επιβλήθηκε στην ελληνική θρησκευτική πίστη κυρίως χάρη στα έπη του Ομήρου και του Ησίοδου, που κατάγονταν και οι δύο από τα παράλια της Μικράς Ασίας. Ανάλογες συλλήψεις της κοινωνίας των θεών ήταν καθιερωμένες από πολύ παλιά στις θεολογίες του δυτικοασιατικού κόσμου, από τη Μεσοποταμία ώς τη Συρία και την Ανατολία. Δεν αποκλείεται οι δύο Έλληνες επικοί ποιητές να μιμήθηκαν τα ιεραρχημένα θεολογικά συστήματα της Ανατολής, με τα οποία θα είχαν βαθιά εξοικείωση λόγω καταβολών και ανατροφής, για να οργανώσουν και να ταξινομήσουν το ρευστό και αχαρτογράφητο έως τότε πανόραμα της κλασικής ελληνικής θρησκευτικότητας.[5] Πιο πρόσφατα, οι συγκριτικές αναγνώσεις μεταξύ ελληνικής και χεττιτικής γραμματείας επεκτάθηκαν στο ηρωικό έπος καθ’ εαυτό, στα αφηγηματικά υλικά και στην τεχνοτροπία των ομηρικών συνθεμάτων. Βασικά θέματα της Ιλιάδας όπως η πολιορκία και κατάκτηση μιας πλούσιας οχυρής πολιτείας, μορφολογικά στοιχεία σαν τις τυπικές σκηνές φιλοξενίας και τα κωμικά επεισόδια θεομαχίας, καθοδηγητικά μοτίβα όπως η μοίρα των αιχμαλώτων πολέμου, το ταξίδι στον άλλο κόσμο και η παρερμηνεία των οιωνών και της θείας βούλησης, παραβάλλονται από τους ειδικούς προς χεττιτικές και χουρριτικές μυθολογικές συνθέσεις. Προβάλλει ισχυρή η πιθανότητα ότι συλλήβδην το πλούσιο ανατολικό υπόβαθρο της ομηρικής εποποιίας –ακόμη και οι απηχήσεις από τη μεσοποταμιακή γραμματεία, λόγου χάρη από το βαβυλωνιακό Έπος του Γιλγαμές ή από τον σουμερικό κύκλο της Αράττα– διείσδυσε στην ελληνική επική παράδοση μέσω της Ανατολίας των Χετταίων και των επιγόνων τους. Άλλα στυλιζαρισμένα και φορμαλιστικά είδη της ελληνικής αφήγησης, όπως οι μύθοι αισώπειου τύπου, οι αγώνες λόγων και οι ηθικολογικές αλληγορίες, φαίνεται επίσης να έχουν ρίζες στο υπέδαφος του χεττιτικού και μεταχεττιτικού κόσμου.[6] Οι γείτονες των Αχαιών και των Ιώνων στη μικρασιατική ενδοχώρα υπήρξαν οι δίαυλοι για να περάσουν στα χέρια των Ελλήνων οι απέραντες μυθολογίες και μυθοπλασίες της Ασίας. 2. Εξιλαστήριος τράγος και αποδιοπομπαίος άνθρωπος Στον ίδιο συναρπαστικό κύκλο ερευνών ανήκει το νέο βιβλίο του Ηλία Κ. Πετρόπουλου, καθηγητή της Αρχαίας Ιστορίας στο Δημοκρίτειο Πανεπιστήμιο Θράκης, ο οποίος είναι ένας από τους ελάχιστους γνώστες των γλωσσών και των λογοτεχνιών της Εγγύς Ανατολής στον ακαδημαϊκό κόσμο της Ελλάδας. Ο Πετρόπουλος σπούδασε Ιστορία και Αρχαιολογία στο Πανεπιστήμιο Λομονόσοφ της Μόσχας, υπό την εποπτεία έγκριτων λογίων του πάλαι ποτέ σοβιετικού ακαδημαϊκού κόσμου: ανάμεσά τους ξεχώριζαν ο Πόντιος Ελληνορώσος αρχαιολόγος Βίκτωρ Σαριγιαννίδης, φημισμένος ανασκαφέας της αρχαίας Βακτρίας, και ο ιστορικός και επιγραφολόγος Γιούρι Βινογκράντοφ, γνωστός για τις έρευνές του γύρω από τις σκυθικές φυλές και τις ελληνικές πολιτείες του Εύξεινου Πόντου. Στη Μόσχα ο Πετρόπουλος μελέτησε επίσης τις γλώσσες της αρχαίας Ανατολίας (χεττιτικά, χουρριτικά, λουβικά, φρυγικά), και στα βιβλία του συχνά-πυκνά μεταφράζει αυθεντικά κείμενα των λαών αυτών στη νέα ελληνική. Όπως στην προηγούμενη μονογραφία του (Όμηρος και Ανατολή στο σταυροδρόμι του Αιγαίου, Εκδόσεις Κλειδάριθμος, Αθήνα 2018), έτσι και στο τωρινό του έργο ο συγγραφέας γίνεται ξεναγός μας στο μεγάλο ταξίδι των μύθων, που μετακινούνται, σαν παλιά καραβάνια, από τα ασιατικά υψίπεδα έως τις ακρογιαλιές του Αιγαίου. Κεντρικός άξονας της μελέτης είναι μια μαγική τελετουργία που αποτελεί θεμελιώδες συστατικό της ανθρώπινης θρησκευτικότητας από προαιώνια εποχή. Στη διεθνή ορολογία είναι γνωστή ως ιεροτελεστία του αποδιοπομπαίου τράγου ή του φαρμακού. Πρόκειται για τη θυσία ενός υποκατάστατου εξιλαστήριου θύματος με σκοπό την δι’ αντιπροσώπου λύτρωση ολόκληρης της κοινότητας των πιστών. Στην τελετουργική πράξη η διαδικασία αυτή εκδηλώνεται συνήθως με περίπλοκες ιερουργίες και μακροσκελή θρησκευτικά τυπικά. Όμως ο πυρήνας της συνίσταται σε μια στοιχειώδη μαγική ιδέα της πρωτόγονης λαϊκής πίστης: μια σύλληψη αφοπλιστικής απλότητας, με αυστηρότητα σχεδόν γεωμετρική και μαθηματική στην ανταποδοτική δομή της. Η τελετουργία τίθεται σε εφαρμογή σε περιόδους κρίσης και ολέθριων δεινών που απειλούν την επιβίωση της κοινότητας: λαίλαπες και σιτοδείες, θανατηφόρες επιδημίες και λοιμώδεις νόσοι που θερίζουν τον πληθυσμό. Στη σκέψη των αρχαίων λαών τέτοια φαινόμενα μαζικής καταστροφής δεν είναι δυνατόν να οφείλονται παρά σε μία μόνο αιτία: την οργή κάποιου θεού, ο οποίος προσβλήθηκε από την ανευλαβή και παραβατική συμπεριφορά των ανθρώπων και τους τιμωρεί με το θανατικό. Για να σωθεί η κοινωνία των θνητών, πρέπει να εξευμενιστεί ο θυμωμένος θεός, και για να επιτευχθεί ο εξευμενισμός, είναι απαραίτητη η εξιλέωση του πληθυσμού, η κάθαρση από το κακό μίασμα που επέφερε η ανθρώπινη ασέβεια και αμαρτία. Γι’ αυτό επιστρατεύονται ειδικές τελετουργίες, που κατά κανόνα εκτελούνται από εκπαιδευμένους ιερείς-θεραπευτές με ξεχωριστές πνευματικές δυνάμεις. Βασικό συστατικό τους είναι το εξιλαστήριο θύμα, το οποίο θα υποκαταστήσει την κοινότητα ως στόχος της οργής του θεού και των επιπτώσεών της. Μέσω μιας ακολουθίας μαγικών ιεροπραξιών, το συλλογικό κακό της κοινότητας μεταφέρεται και φορτώνεται στο υποκατάστατο θύμα: αυτό το τελευταίο επωμίζεται το μίασμα, παίρνει πάνω του τη συνολική ενοχή των ανθρώπων έναντι του θεού. Έπειτα το θύμα θανατώνεται ή εκδιώκεται έξω από τα όρια της κοινότητας, και μαζί του απομακρύνεται το κακό που επισωρεύθηκε μαγικά πάνω του. Στα μαρτυρημένα τελετουργικά των ιστορικών χρόνων, από διάφορους αρχαίους λαούς, το υποκατάστατο θύμα είναι πολύ συχνά κάποιο ζώο: εμβληματική περίπτωση αποτελεί ο τράγος, που παίζει τον ρόλο του εξιλαστήριου αντιπροσώπου σε τελετές του αρχαίου Ισραήλ, στη χεττιτική παράδοση, ακόμη και σε αρχαιοελληνικά τυπικά. Σε αυτήν την πρακτική οφείλεται η συνηθέστερη ονομασία της εν λόγω τελετουργίας, ο «αποδιοπομπαίος τράγος». Μαρτυρείται όμως η χρήση και άλλων ζώων, ιδίως προβάτων και κριαριών ή διαφόρων πτηνών. Από την άλλη πλευρά, σε αρκετές περιπτώσεις γίνεται λόγος για ανθρώπινα θύματα, άνδρες ή γυναίκες που επιφορτίζονται με το συλλογικό κακό για να λυτρώσουν το ευρύτερο κοινωνικό σύνολο. Το αποδιοπομπαίο πρόσωπο μπορεί απλώς να εκδιώκεται σε ξένη ή εχθρική γη, ώστε να παρασύρει μαζί του τη συμφορά. Ενδέχεται όμως και να υποστεί τελετουργική θανάτωση, η οποία στα μαρτυρημένα ιστορικά τυπικά είναι ασφαλώς εικονική, ένα είδος συμβολικής θυσίας. Σε μύθους και θρύλους πολλών λαών, εντούτοις, περιγράφονται και γνήσιες ανθρωποθυσίες στο ανωτέρω πλαίσιο, φόνοι και ολοκαυτώματα ανθρώπινων θυμάτων για να εξαλειφθεί το καταστροφικό μίασμα. Άραγε οι διηγήσεις αυτές αποτελούν μονάχα μυθοποιήσεις των εικονικών θυσιαστικών τελετουργιών; Ή μήπως εμπνέονται από πρωτόγονες φάσεις των αρχαίων πολιτισμών, κατά τις οποίες η θυσία συνανθρώπων δεν αποτελούσε ταμπού; Είναι αδύνατον να δοθεί βέβαιη απάντηση, καθώς τα αντικειμενικά στοιχεία είναι λιγοστά: η πρακτική της ανθρωποθυσίας είναι τόσο δύσκολο να τεκμηριωθεί στον αρχαίο κόσμο όσο και ο διαβόητος κανιβαλισμός των ιθαγενών της Αφρικής ή της Πολυνησίας στη σύγχρονη ανθρωπολογία. Ξέρουμε όμως ότι η αγριότητα της ανθρώπινης φυλής δεν γνωρίζει όρια, και το ιερό υπήρξε ανέκαθεν ένα από τα προσφορότερα προσωπεία για τη θεσμοθετημένη εκδήλωσή της. Εξιλαστήρια τελετουργικά βασισμένα στην αποπομπή του υποκατάστατου θύματος παραδίδονται σε πινακίδες με σφηνοειδή γραφή από την περίοδο της ακμής του χεττιτικού κράτους. Στο βιβλίο του Ηλία Πετρόπουλου μεταφράζονται και σχολιάζονται τρία τέτοια θρησκευτικά κείμενα, τα οποία αποδίδονται σε ιατρομάντεις, δηλαδή σε ειδικούς θεραπευτές της μακρινής εκείνης εποχής όπου η ιατρική δεν είχε ακόμη ξεχωρίσει από τη μαγεία. Οι τρεις ιατρομάντεις, που φέρουν τα αλλόκοτα ονόματα Τσαρπίγια, Ασχέλλα και Ουχχαμούβα (αντάξια της ηχητικής φαντασίας ενός Τόλκιν ή ενός Τζωρτζ Μάρτιν), πιθανότατα υπαγόρευσαν το κείμενο των τελετουργικών στους αντίστοιχους Χετταίους γραφείς. Η καταγραφή παίρνει τη μορφή εκτενών και αναλυτικών οδηγιών για τις ιεροπραξίες και τις προσφορές που πρέπει να τελεσθούν: μοιάζει δηλαδή πιο πολύ με τους αιγυπτιακούς μαγικούς παπύρους και τα άλλα γκριμουάρ και βιβλία με ξόρκια, ή με τις συνταγές των αλχημιστών, παρά με αυθεντικά λειτουργικά βιβλία όπως η ζωροαστρική Γιάσνα ή οι χριστιανικές ακολουθίες της Ιεράς Συνόψεως. Σκοπός των χεττιτικών τελετουργιών είναι η λύτρωση μιας κοινωνικής μονάδας (οίκου, πολιτείας ή στρατοπέδου) από σιτοδεία ή λοιμώδη επιδημία που προκλήθηκε εξαιτίας της οργής του θεού. Για να επέλθει η εξιλέωση, πραγματοποιείται μια πολύπλοκη και χρονοβόρα διαδικασία με φυλαχτά, ξόρκια και θεαματικές δράσεις, χάρη στην οποία το μίασμα υποτίθεται πως μεταφέρεται από τους μολυσμένους θνητούς σε ένα ζώο. Στο κείμενο του Τσαρπίγια το σφάγιο είναι τράγος που θυσιάζεται στον βωμό, και οι οργισμένες θεότητες καλούνται να δοκιμάσουν τα ωμά κρέατά του, ώστε να ευφρανθούν και να εξευμενιστούν. Στα άλλα δύο τελετουργικά το υποκατάστατο θύμα είναι αμνός ή κριάρι που αποπέμπεται και αφήνεται ελεύθερο κοντά στα σύνορα της χώρας των εχθρών, για να μεταφέρει το μόλυσμα εκεί. Στην τελετουργία του Ασχέλλα το κριάρι συνοδεύεται επίσης από μια γυναίκα, ίσως αιχμάλωτη ή σκλάβα, που λειτουργεί και αυτή ως υποκατάστατος φορέας του κακού. Το ζώο και η γυναίκα διέρχονται πρώτα μέσα από τις τάξεις του χεττιτικού στρατοπέδου, σαν για να τραβήξουν πάνω τους τη συμφορά από κάθε μέλος της κοινότητας, προτού εκδιωχθούν στη μεθόριο. Ανάλογες πρακτικές μαρτυρούνται από το Λευιτικόν, το μέγα λειτουργικό βιβλίο της εβραϊκής Γραφής (16:1-28). Ο αρχιερέας του Ισραήλ αποθέτει το χέρι του στη ράχη του αποδιοπομπαίου τράγου και εξομολογείται πάνω από το ζώο όλες τις ανομίες και τα αμαρτήματα του εβραϊκού λαού. Έπειτα το επάρατο τραγί εγκαταλείπεται στην έρημο, για να χαθεί μαζί με τα δεινά που κουβαλάει. Χρήση ανθρώπινων θυμάτων μαρτυρείται στις τελετές της αρχαίας Μεσοποταμίας, της πρωταρχικής κοιτίδας του δυτικοασιατικού πολιτισμού. Οι Χετταίοι δεν αποκλείεται να εμπνεύστηκαν έθιμα και θρησκευτικές πρακτικές από τους πολιτισμούς της Μεσοποταμίας, όπως από την ίδια πηγή δανείστηκαν και το σύστημα της σφηνοειδούς γραφής για την αποτύπωσή τους. Οι αστρολόγοι και οι οιωνοσκόποι, που ασκούσαν την πιο ανεπτυγμένη από τις απόκρυφες τέχνες στην Ασσυρία και στη Βαβυλώνα, βρίσκονταν πάντοτε σε εγρήγορση ώστε να εντοπίσουν δυσμενή σημάδια που προμήνυαν συμφορές για τον βασιλέα ή την επικράτεια. Όποτε διαφαίνονταν τέτοιοι άσχημοι οιωνοί, έμπαιναν σε εφαρμογή οι ιεροτελεστίες της εξιλαστήριας υποκατάστασης. Στην περίφημη τελετουργία του «Οίκου του Λουτρού» (bīt rimki) ο μονάρχης καθόταν στη μέση, με επτά φυλακισμένους καταδίκους στα δεξιά και άλλους τόσους στα αριστερά του. Μέσω προσευχών και ραντισμών με νερό, το κακό μεταφερόταν στους καταδίκους, οι οποίοι κατόπιν απελευθερώνονταν στα σύνορα με εχθρικές χώρες, κατά τρόπο που θυμίζει τα έθιμα των Χετταίων. Εναλλακτική πρακτική αποτελούσε ο λεγόμενος «υποκατάστατος βασιλέας» (šar pūḫi): ένας κατάδικος, ανάπηρος ή άλλος παρίας, ο οποίος τοποθετούνταν στον θρόνο του μονάρχη, πλάγιαζε στο κρεβάτι του, φορούσε τα βασιλικά ενδύματα και απολάμβανε τις υπηρεσίες των αυλικών για όσο διάστημα διαρκούσαν οι κακοί οιωνοί, ενώ ο πραγματικός βασιλιάς κρυβόταν. Έτσι, το κακό υποτίθεται πως θα έπεφτε πάνω στον αντικαταστάτη, ο οποίος κατόπιν θανατωνόταν, για να εξαλειφθούν μαζί του οι συμφορές.[7] Σε μία μαρτυρημένη περίπτωση, πάντως, η πονηρή αυτή πρακτική δεν λειτούργησε. Το 1799 π.Χ. ο Ερρά-Ιμιττί, ηγεμόνας της πόλης Ισίν νοτίως της Βαβυλώνας, έβαλε στον θρόνο τον κηπουρό του, τον Ενλίλ-Μπανί, ως υποκατάστατο θύμα. Εντούτοις, ο ίδιος ο Ερρά-Ιμιττί πέθανε μετά από λίγο, κρυμμένος στο παλάτι, καθώς ρουφούσε τη σούπα του με μικρές γουλίτσες. Άραγε ο άμοιρος ηγεμόνας πνίγηκε τωόντι με μια κουταλιά σούπα, ή μήπως φρόντισαν να τον δηλητηριάσουν οι κύκλοι της αυλής; Πάντως, ο ταπεινός Ενλίλ-Μπανί, που είχε επιλεγεί ίσα-ίσα για να επωμιστεί τον κίνδυνο, παρέμεινε στον θρόνο και ίδρυσε νέα δυναστεία.[8] Αν θέλει η τύχη κι ο καιρός, βασιλεύει ο κηπουρός. Η τελετουργία του αποδιοπομπαίου πέρασε και στην Ελλάδα, πιθανώς χάρη στις επαφές των Ελλήνων με τους γειτονικούς πολιτισμούς της Ανατολίας. Η πρώτη περιγραφή της απαντά στους καυστικούς ιάμβους του σατιρικού ποιητή Ιππώνακτα από την Έφεσο, πάλι στα ιωνικά παράλια που κρατούσαν στενές επαφές με τη μικρασιατική ενδοχώρα. Σε κατοπινές πηγές καταγράφονται ανάλογα έθιμα για πολλές πολιτείες του ελληνόφωνου κόσμου ολόγυρα στη Μεσόγειο, από τη Θράκη ώς τη Βοιωτία και την Αττική, από την Κολοφώνα μέχρι τη Μασσαλία. Στον ελληνικό χώρο το υποκατάστατο θύμα ονομάζεται φαρμακός, λέξη που σχετίζεται άμεσα με το φάρμακον, το γιατρικό, και παραπέμπει στην ίαση της κοινότητας. Ο αποδιοπομπαίος φαρμακός είναι το φάρμακο που χρησιμεύει για τη θεραπεία του άρρωστου κοινωνικού ιστού. Επρόκειτο κατά κανόνα για άνδρα που ανήκε στα κατώτατα στρώματα, στα ταπεινότερα και ειδεχθέστερα δείγματα της ανθρώπινης ύπαρξης: δούλος, εξαθλιωμένος φτωχός, καταδικασμένος εγκληματίας, ή ακόμη δύσμορφος, σακάτης, κάποιος που είχε τη συμφορά χαραγμένη πάνω στο κορμί του. Ο φαρμακός σιτιζόταν για ορισμένο διάστημα από τους πόρους της πόλης, ώσπου έφτανε ο καιρός της θυσίας του. Οι πολίτες τον έντυναν με ειδικά φορέματα, του περνούσαν στεφάνια και γιρλάντες με καρπούς και τον οδηγούσαν εν πομπή έξω από την πόλη. Εκεί τον έδερναν με κλαριά και ρόπαλα ή τον λιθοβολούσαν, μέχρι που τον ωθούσαν εκτός των ορίων της επικράτειας. Σε μερικές πηγές αναφέρεται, πιο ανησυχητικά, ότι ο φαρμακός θανατωνόταν: τον πετούσαν στο βάραθρο για να τσακιστεί, ή τον κρεμούσαν ψηλά, ή έκαιγαν το πτώμα του. Μάλλον δεν πρέπει να φανταστούμε θεσμοθετημένες ανθρωποθυσίες στο πλαίσιο των πολιτισμένων ελληνικών πόλεων της κλασικής και μετακλασικής εποχής. Η εκτέλεση του φαρμακού θα ήταν αναμφίβολα εικονική και συμβολική. Το υποκατάστατο θύμα έπαιρνε πάνω του το κακό της πόλης, και ο διωγμός του πιστευόταν πως καθάριζε την κοινότητα από τα δεινά.[9] 3. Από τον μύθο στην ποίηση, από την ποίηση στην Ιστορία Τελετουργίες τέτοιου τύπου, που εκτονώνουν τους αρχέγονους φόβους, τις βίαιες τάσεις και ενοχές από τα έγκατα της συλλογικής συνείδησης, είναι σύνηθες να μυθοποιούνται κιόλας: κωδικοποιούνται δηλαδή σε φορτισμένες με συγκίνηση και νόημα ιστορίες γύρω από τους ήρωες του μακρινού παρελθόντος, και έτσι γίνονται μέρος του αφηγηματικού θησαυρού της κοινότητας, χωνεύονται μέσα στο συλλογικό φαντασιακό. Στην αρχαία ελληνική παράδοση υπάρχουν πολλά δείγματα μύθων και θρύλων που μετατρέπουν την τελετή του φαρμακού σε ακολουθία ηρωικών περιπετειών. Η ιστορία του Φρίξου και της Έλλης, λόγου χάρη, ξεκινάει με τη φρικαλέα σιτοδεία που έχει πλήξει την περιοχή του Ορχομενού – αποτέλεσμα των μαγγανειών της πανούργας βασίλισσας Ινώς, η οποία καταστρέφει τις σοδειές με μαγικά μέσα, σαν τις γριές φαρμακεύτριες SU.GI των χεττιτικών τελετουργιών ή τους μαύρους μάγους maš-maš στις σουμερικές εποποιίες.[10] Με βάση έναν παραποιημένο χρησμό, τα δύο τέκνα του βασιλιά, ο Φρίξος και η Έλλη, επιλέγονται ως εξιλαστήρια θύματα και οδηγούνται στο θυσιαστήριο για να σωθεί η πόλη από το κακό. Την τελευταία στιγμή, ωστόσο, εμφανίζεται ένα ιπτάμενο χρυσόμαλλο κριάρι και παίρνει μαζί του τα αθώα αδέλφια, μεταφέροντάς τα μακριά στον Εύξεινο Πόντο. Ο συνδυασμός ανθρώπινων θυμάτων και ιερού ζώου που απομακρύνονται εκτός συνόρων, για να λυτρωθεί η επικράτεια, παραπέμπει στις τελετές του αποδιοπομπαίου. Άλλη μυθοποίηση του φαρμακού προσφέρει η ιστορία του Οιδίποδα, του ανεπίγνωστου πατροκτόνου και αιμομίκτη, που είναι ο ίδιος φορέας του μιάσματος και αίτιος του φοβερού λοιμού ο οποίος πλήττει τη Θήβα εξαιτίας των ειδεχθών εγκλημάτων του. Όταν αποκαλύπτεται η αλήθεια, ο τυφλωμένος Οιδίπους, σημαδεμένος με μόνιμη σωματική αναπηρία, εκβάλλεται ως αιώνιος περιπλανώμενος και εξόριστος, για να καθαρθεί η πολιτεία από το μόλυσμα. Εκτός από τους μύθους, που συνιστούν το πρωτογενές υλικό της λαϊκής φαντασίας, οι τελετές του αποδιοπομπαίου προσφέρουν επίσης την υποκείμενη δομή για ποιητικές και λογοτεχνικές συνθέσεις, οι οποίες μεταγράφουν τα συστατικά της τελετουργίας με όρους αφηγηματικής πλοκής. Είναι σύνηθες άλλωστε να εμπνέεται η λογοτεχνία από τις πιο συγκινητικές και δημοφιλείς τελετές της λαϊκής θρησκείας. Όπως το Όνειρο Καλοκαιρινής Νύχτας κωδικοποιεί δραματουργικά τα θερινά πανηγύρια του κλήδονα, όπως οι εορτασμοί του καρναβαλιού αντανακλώνται στα βιβλία του Ραμπελαί και το μυστήριο της Θείας Ευχαριστίας στα ιπποτικά ρομάντζα του Γκράαλ, έτσι και η ιεροτελεστία του φαρμακού προσφέρει τον σκελετό για διάφορες ποιητικές συνθέσεις, από τα μυθικά έπη των Χετταίων μέχρι την Ιλιάδα και τις σατιρικές επωδούς του Ιππώνακτα. Προκειμένου για την αρχαία ελληνική γραμματεία, το πιο σημαντικό πόρισμα της μελέτης του Ηλία Πετρόπουλου είναι η ανίχνευση της τελετουργικής δομής του φαρμακού πίσω από κεντρικά επεισόδια στις πρώτες ραψωδίες της Ιλιάδας. Ο Θερσίτης, ο θρασύς και αθυρόστομος στρατιώτης που χλευάζει τον Αγαμέμνονα στην πολεμική συνέλευση της Β ραψωδίας, μοιάζει γεννημένος για τον ρόλο του αποδιοπομπαίου: κακάσχημος, στραβοκάνης, καμπούρης με κυρτούς ώμους, φαλακρός με λίγες αραιές τρίχες πάνω στο μακρόστενο κεφάλι του, ενσαρκώνει ιδανικά τον σημαδεμένο από τη μοίρα παρία που προορίζεται να γίνει εξιλαστήριο θύμα. Στο τέλος ο Οδυσσέας ξυλοφορτώνει γερά τον αναιδή Θερσίτη, οι Αχαιοί πολεμιστές ξεσπούν σε τρανταχτά γέλια, και έτσι η ένταση και η αδημονία που επικρατούσαν στο στρατόπεδο διαλύονται. Δεν υπάρχει εδώ θεομηνία και λοιμός, ούτε θυσία για τις θυμωμένες θεότητες και αποπομπή του φαρμακού σε μακρινή γη. Όμως ο σκελετός της δραματικής αυτής σκηνής ακολουθεί τη βαθύτερη δομή της τελετής του αποδιοπομπαίου. Ο Θερσίτης ξυλοκοπείται και υποφέρει, όπως ο φαρμακός, για να εκτονωθεί το ψυχολογικό άχθος που επικρατεί μεταξύ των Αχαιών και να επανέλθει η ομαλότητα στο στράτευμα. Και αν δεν τον ξαμολούν εκτός του στρατοπέδου, είναι επειδή ο ίδιος ο ποιητής αναλαμβάνει να τον εξορίσει μονίμως από το έπος. Ο Θερσίτης, αφού πήρε πάνω του το κακό της κοινότητας, εξαφανίζεται ολότελα από την Ιλιάδα και δεν μνημονεύεται ξανά. Κανείς δεν θα τον θυμηθεί στο εξής, μέχρι την εποχή του Σαίξπηρ.[11] Ακόμη πιο καθαρά διακρίνεται η δομή του αποδιοπομπαίου στις εναρκτήριες σκηνές του έπους, όταν ο Αγαμέμνων προσβάλλει τον Χρύση, τον τοπικό ιερέα του Απόλλωνα, με αποτέλεσμα να οργιστεί ο θεός κατά των Αχαιών. Τότε ο Απόλλων κατεβαίνει στην Τροία και σπέρνει τον φονικό λοιμό στο ελληνικό στρατόπεδο με τα βέλη του, όπως έκαναν ο θεός Σάντας και οι επτά ακόλουθοί του στο χεττιτικό τελετουργικό του ιατρομάντη Τσαρπίγια. Για να σταματήσει η θεομηνία, οι Έλληνες πρέπει να καταπραΰνουν τον θεϊκό θυμό. Επιστρέφουν στον Χρύση την αιχμάλωτη κόρη του και τελούν μια πολυδάπανη θυσία προς τιμήν του Απόλλωνα, κατά την οποία ο Χρύσης αναπέμπει κατευναστική επίκληση στον θεό. Ο κεντρικός ρόλος αυτού του ιερέα στην ομηρική τελετουργία θυμίζει τους ιερούς θεραπευτές AZU των Χετταίων, όπως ο Τσαρπίγια και οι άλλοι που υπαγόρευσαν τα εξιλαστήρια τελετουργικά. Ίσως ο Όμηρος να είχε συναντήσει στη Μικρά Ασία κάποιον εκπρόσωπο αυτής της κάστας, η οποία ασφαλώς θα επιβίωνε στους διάδοχους νεοχεττιτικούς και μεταχεττιτικούς πολιτισμούς. Οι οξυδερκέστεροι μελετητές το έχουν υποψιαστεί από καιρό ότι ο ποιητής της Ιλιάδας δεν ήταν απλός λαϊκός βάρδος και φερέφωνο της παράδοσης, αλλά καινοτόμος καλλιτέχνης με πλατιά παιδεία, εξοικειωμένος με την πρωτοποριακή τεχνολογία της γραφής και πολυταξιδεμένος στη Μεσόγειο και στην Ανατολή. Δεν αποκλείεται, όπως έχει υποτεθεί, να ήταν γόνος αριστοκρατικής οικογένειας της Ιωνίας, με ποικίλες διασυνδέσεις ανάμεσα στις ελίτ των γειτονικών κρατών της Ανατολίας – κάποιος που είχε γνωρίσει γραφείς της σφηνοειδούς, ιερείς και σοφούς από τον κόσμο της Ανατολής, και εκμεταλλεύτηκε τις γνώσεις του για να συνθέσει το μεγάλο του έργο.[12] Η εξιλαστήρια αυτή τελετή στην αρχή της Ιλιάδας εμπεριέχει επίσης μιαν αντανάκλαση της φιγούρας του αποδιοπομπαίου. Για να επιστραφεί η θυγατέρα του Χρύση στον πατέρα της και να εξευμενιστεί ο θεός, χρειάζεται να προσβληθεί ο Αχιλλέας, ο οποίος εξοργίζεται με τη σειρά του και αποσύρεται από το στράτευμα των Αχαιών. Ο Αχιλλέας δεν είναι βέβαια τυπικός φαρμακός και υποκατάστατο θύμα. Όμως η εθελούσια εξορία του από την κοινότητα συνδέεται ως παρεπόμενο με την καθαρτήρια ιεροτελεστία και την παύση του λοιμού, απηχώντας το τυπικό σχήμα της τελετουργίας του φαρμακού. Όπως και στην περίπτωση του Θερσίτη, ο ποιητής επεξεργάζεται το παραδοσιακό τελετουργικό της λαϊκής πίστης με έντεχνο και πειραγμένο τρόπο, για να το μεταπλάσει σε φορτισμένη ποιητική σύνθεση. Με τον Αχιλλέα της Ιλιάδας ο φαρμακός ανυψώνεται σε επικό ήρωα, και ολόκληρος ο πόλεμος της Τροίας εξελίσσεται στο φόντο της δικής του εμπειρίας. Για πρώτη φορά παρακολουθούμε εκ των έσω τον ψυχικό κόσμο του αποδιοπομπαίου, στον οποίον δεν έχει απομείνει άλλη επιλογή πέρα από την εξορία και την αυτοκαταστροφή. Η τελετή του αποδιοπομπαίου τράγου στο Λευιτικόν. Ξυλογραφία του Πήτερ φαν Γκουνστ (1658-1732). Τα ευρήματα της μελέτης δεν εξαντλούνται εδώ. Ο συγγραφέας ανιχνεύει την τελετουργική δομή του αποδιοπομπαίου στο υπόβαθρο γεγονότων και ολόκληρων κινημάτων της ιστορίας του αρχαίου κόσμου, όπως ο ελληνικός αποικισμός του έβδομου αιώνα π.Χ. Η ίδρυση των αποικιών εμπεριείχε ένα ευδιάκριτο σχήμα αποπομπής επιλεγμένων προσώπων για να διασφαλιστεί η επιβίωση της υπόλοιπης κοινότητας. Όταν ο υπερπληθυσμός και η στενότητα των πόρων δημιουργούσαν σοβαρή οικονομική κρίση στις μητροπόλεις της κυρίως Ελλάδας, αποφασιζόταν η αποστολή ορισμένου τμήματος του πληθυσμού για ίδρυση αποικίας σε μακρινή και υποσχόμενη περιοχή. Οι αποχωρούντες άποικοι λειτουργούσαν λοιπόν κάπως σαν φαρμακοί, καθώς η απομάκρυνσή τους σε ξένη γη επέτρεπε ανετότερη κατανομή των πόρων στους πολίτες που έμεναν πίσω, και έτσι εξάλειφε τις κοινωνικές εντάσεις και έφερνε τη σωτηρία της πόλης. Σε αρκετούς θρύλους οι αρχηγοί των αποικιακών αποστολών, οι οικιστές, περιγράφονται τωόντι ως πρόσωπα με σωματικά κουσούρια και σημάδια, σαν τους φαρμακούς: ο Βάττος από τη Θήρα, ο οικιστής της Κυρήνης, ήταν χωλός και τραυλός· ο Μύσκελος, ο ιδρυτής του Κρότωνα στην Κάτω Ιταλία, ήταν καμπούρης. Στις ιστορίες του αποικισμού διακρίνεται καθαρά ο αμφίσημος χαρακτήρας του αποδιοπομπαίου, που είναι συγχρόνως το απόβλητο μίασμα αλλά και ο εκλεκτός των θεών, ο σκοτεινός ιππότης που προορίζεται να φέρει τη λύτρωση και να οδηγήσει τον λαό του σε νέο μέλλον. Εντελώς σημαδιακά, ο Απόλλων, ο εμβληματικός οργίλος θεός που πρωταγωνιστεί σε πολλούς άλλους μύθους φαρμακών, από την Ιλιάδα ώς τους θρύλους του Οιδίποδα και του Αισώπου, είναι αναμεμιγμένος ενεργά και στο φαινόμενο του αποικισμού. Οι χρησμοί του μαντείου του Απόλλωνα ορίζουν την ίδρυση των αποικιών και καθοδηγούν τους αποίκους να επιλέξουν τον κατάλληλο τόπο για τη νέα τους πολιτεία. Η τελετουργία του φαρμακού είχε εγγραφεί τόσο βαθιά στη συλλογική συνείδηση του Ελληνισμού ώστε να επηρεάσει ακόμη και την ιστορική του πορεία. Το βιβλίο, ομολογουμένως, δεν αποτελεί εύκολο ανάγνωσμα για το μέσο μορφωμένο κοινό. Γραμμένο σε ανειμένο ύφος, με μακροπερίοδο λόγο, υπερβολικά πολλές επαναλήψεις και πλατειασμούς, ακόμη και φλύαρο ώρες-ώρες, θα κέρδιζε από μια καλή υφολογική επιμέλεια που θα χτένιζε και θα σουλούπωνε την άτακτη γραφή του. Όμως ο αναγνώστης που θα επιμείνει μέχρι το τέλος, θα ανταμειφθεί από τον πλούτο του περιεχομένου, τον θησαυρό των γνώσεων και των ιδεών, και θα βρει πηγές έμπνευσης για γόνιμες σκέψεις. Ιδίως η ερμηνεία σημαντικών ιστορικών φαινομένων με βάση τη δομή του φαρμακού πυροδοτεί στοχασμούς γύρω από την ιστορική συνέχεια της ιδέας του αποδιοπομπαίου, η οποία εξακολουθεί να είναι παρούσα και να επηρεάζει ακόμη και τον σημερινό μας κόσμο. Μέχρι τώρα οι αναγνώστες θα μπορούσαν ίσως να σκεφτούν πως όλα τα παραπάνω ήταν συνήθειες και ιδεοληψίες μιας παρωχημένης εποχής, όταν ο ανορθολογισμός συσκότιζε τον νου των ανθρώπων, όταν ο κόσμος πίστευε στη δύναμη της θυσίας και στη μαγική μεταφορά του κακού επί της κεφαλής αντιπροσωπευτικών θυμάτων. Τι σχέση έχουν αυτές οι δεισιδαιμονίες με τη σημερινή φωτισμένη εποχή της λογικής; Αν όμως κοιτάξουμε προσεκτικά τις βαθύτερες δομές της δικής μας πνευματικής και κοινωνικής εμπειρίας, θα διαπιστώσουμε πως το αρχέτυπο του φαρμακού επιβιώνει ακόμη και καθορίζει κρυφά τον βίο και τη σκέψη μας, την πολιτική δράση και την εκτύλιξη κοσμοϊστορικών γεγονότων. Πρώτα-πρώτα, η ίδια η κυρίαρχη σύλληψη της Χριστιανοσύνης είναι θεμελιωμένη πάνω στην εικόνα του αποδιοπομπαίου: ο Χριστός, που σηκώνει το βάρος των αμαρτιών του κόσμου και κρεμιέται στον σταυρό για να λυτρώσει σύσσωμη την ανθρωπότητα από το κακό, είναι το ιδανικό πρότυπο του φαρμακού – ταυτόχρονα απόβλητος κατάδικος, αμνός της θυσίας και εκλεκτός του θεού. Ο ελληνικός αποικισμός δεν ήταν το μοναδικό ιστορικό φαινόμενο που βασίστηκε σε αυτήν τη δομή. Το Ολοκαύτωμα και οι γενοκτονίες των Ναζί σχεδιάστηκαν με βάση την ίδια θηριώδη λογική. Μια καθορισμένη πληθυσμιακή ομάδα, σημαδεμένη φυλετικά και ανθρωπολογικά, επιλέχθηκε και στοχοποιήθηκε ως θύμα για να εκτονωθεί η οργή και η ταραχή του υπόλοιπου λαού της Γερμανίας και να εγκαθιδρυθεί η σταθερότητα της ναζιστικής ηγεμονίας στο εσωτερικό της χώρας. Αρχικά, καθώς μαρτυρείται από ορισμένες πηγές, το σχέδιο της χιτλερικής ηγεσίας ήταν να εκτοπισθούν οι Εβραίοι μακριά από το γερμανικό κράτος, λόγου χάρη στη Μαδαγασκάρη, ώστε να απομακρυνθεί μαζί τους το υποτιθέμενο κοινωνικό κακό. Εντέλει, όπως ξέρουμε, προκρίθηκε η λύση της καύσης, η οποία προδιαγράφεται ως μοίρα του φαρμακού ήδη σε αρχαίες πηγές. Σαν για ανταπόδοση, η συμβολική κάθαρση του γιγάντιου εγκλήματος μετά τον πόλεμο ακολούθησε και αυτή το πρότυπο της θυσίας του φαρμακού, αν και σε πολύ μικρότερη κλίμακα. Οι δέκα κορυφαίοι ναζιστές αξιωματούχοι, οι οποίοι καταδικάστηκαν στη Νυρεμβέργη, κρεμάστηκαν και κατόπιν αποτεφρώθηκαν, όπως ήταν συχνά η τύχη των αποδιοπομπαίων στον αρχαίο κόσμο. Η τέφρα τους σκορπίστηκε στον ποταμό Ίζαρ, για να χυθεί τελικά, μέσω του Δούναβη, στη Μαύρη Θάλασσα, απομακρύνοντας έξω από τη Γερμανία το μίασμα του ναζισμού. Με αυτόν τον τρόπο επιχειρήθηκε, διαμέσου της αναβίωσης της προαιώνιας τελετουργίας, να καθαρθεί η συλλογική ενοχή του γερμανικού έθνους για το πιο φρικαλέο ανοσιούργημα των αιώνων. Σε λιγότερο τραγικές ιστορικές συνθήκες, διακρίνουμε το σχήμα του αποδιοπομπαίου στις αντιδράσεις του πολιτικού συστήματος της εποχής μας, σε καιρούς όπου κορυφώνονται οι διαμαρτυρίες για πολιτική και οικονομική διαφθορά. Τότε επιλέγονται δύο-τρία πολιτικά πρόσωπα με ιδιαιτέρως βεβαρημένο μητρώο, τα οποία καταδικάζονται και κλείνονται στη φυλακή, προκειμένου να κατευναστεί η λαϊκή αγανάκτηση και να επανέλθει η ηρεμία στον πολιτικό βίο. Η τελετή του φαρμακού είναι ασφαλιστική δικλείδα με δοκιμασμένη αποτελεσματικότητα. Προπάντων, η ιδέα του αποδιοπομπαίου παραμένει πάντοτε μαζί μας διότι ανταποκρίνεται σε βαθιά ψυχολογική ανάγκη του ανθρώπινου γένους. Εκκινεί από την εξωλογική πίστη ότι το κακό είναι δυνατόν να εστιαστεί και να φορτωθεί εξ ολοκλήρου σε λίγα συγκεκριμένα πρόσωπα, και έτσι να απομακρυνθεί από τη δική μας πόρτα και να μη χρειαστεί να το αντιμετωπίσουμε εμείς οι ίδιοι. Η πεποίθηση αυτή, όσο πλανερή και αν είναι, ενέχει μια πελώρια αίσθηση ανακούφισης. [1] Για τη συναρπαστική ιστορία της ανακάλυψης του χεττιτικού πολιτισμού από τους αρχαιολόγους του εικοστού αιώνα, βλ. τώρα την εκτενέστατη επισκόπηση της S. Alaura, «Rediscovery and Reception of the Hittites: An Overview», στο S. de Martino (επιμ.), Handbook Hittite Empire, De Gruyter, Βερολίνο 2022, σσ. 693-779. Συντομότερες και πιο εκλαϊκευμένες παρουσιάσεις προσφέρουν οι H. G. Güterbock, «Resurrecting the Hittites», στο J. M. Sasson (επιμ.), Civilizations of the Ancient Near East, Scribner, Νέα Υόρκη 1995, τόμ. 4, σσ. 2765-2777, και B. J. Collins, The Hittites and Their World, Society of Biblical Literature, Ατλάντα 2007, σσ. 1-20. Για την πλούσια γραμματεία των Χετταίων, το βασικό έργο αναφοράς είναι του V. Haas, Die hethitische Literatur. Texte, Stilistik, Motive, De Gruyter, Βερολίνο 2006. [2] Όσον αφορά τις σχέσεις μεταξύ της χεττιτικής αυτοκρατορίας και των μυκηναϊκών βασιλείων, καθώς και την πιθανή εμπλοκή των Χετταίων στον Τρωικό πόλεμο, βλ. τη θαυμάσια σύνοψη της σύγχρονης έρευνας από τον J. Latacz, Η Τροία και ο Όμηρος. Ο δρόμος για τη λύση ενός παλιού αινίγματος, μτφρ. Ι. Κεραμέτση - Δ. Σκουρέλλος, επιμ. Α. Ρεγκάκος, Πατάκης, Αθήνα 2005, σσ. 35-200. Βλ. επίσης G. M. Beckman - T. R. Bryce - E. H. Cline, The Ahhiyawa Texts, Society of Biblical Literature, Ατλάντα 2011, που συγκεντρώνουν και μεταφράζουν τις σχετικές χεττιτικές πηγές· και διάφορα εξειδικευμένα μελετήματα στο B. J. Collins - M. R. Bachvarova - I. C. Rutherford (επιμ.), Anatolian Interfaces. Hittites, Greeks and Their Neighbours, Oxbow, Οξφόρδη 2008. [3] Βλ. H. K. Fauskanger, «Orkish and the Black Speech ‒ Base Language for Base Purposes», Ardalambion, 1.4.2016 (https://folk.uib.no/hnohf/orkish.htm)· D. Ashford, «“Orc Talk”: Soviet Linguistics in Middle-Earth», Journal of the Fantastic in the Arts 29 (2018), σσ. 26-40. [4] Βλ. τη σειρά των έξι μυθιστορημάτων του Gordon Doherty με τον γενικό τίτλο Empires of Bronze (αυτοέκδοση, Λονδίνο 2019-2021): βιβλίο πρώτο, Son of Ishtar (2019)· βιβλίο δεύτερο, Dawn of War (2020)· βιβλίο τρίτο, Thunder at Kadesh (2020)· βιβλίο τέταρτο, The Crimson Throne (2021)· βιβλίο πέμπτο, The Shadow of Troy (2021)· βιβλίο έκτο, The Dark Earth (2022). Βλ. επίσης την τριλογία της Judith Starkston, Priestess of Ishana (Bronze Age Books, Νέα Υόρκη 2018), Sorcery in Alpara (Bronze Age Books, Νέα Υόρκη 2019), Of Kings and Griffins (Bronze Age Books, Νέα Υόρκη 2020). [5] Αναφορικά με το χεττιτικό μυθικό και θεολογικό υπόβαθρο της Θεογονίας του Ησίοδου, βλ. P. Walcot, Hesiod and the Near East, University of Wales Press, Κάρντιφ 1966, σσ. 1-26· M. L. West, The East Face of Helicon. West Asiatic Elements in Greek Poetry and Myth, Clarendon Press, Οξφόρδη 1997, σσ. 276-305· Ν. Π. Μπεζαντάκος, «Ησίοδος και Ανατολή», στο Ν. Π. Μπεζαντάκος - Χ. Τσαγγάλης (επιμ.), Μουσάων αρχώμεθα. Ο Ησίοδος και η αρχαϊκή επική ποίηση, Πατάκης, Αθήνα 2006, σσ. 55-82. Εν γένει για τις ανταλλαγές θρησκευτικών και τελετουργικών στοιχείων μεταξύ Χετταίων και Ελλήνων, βλ. τώρα τη συνθετική μονογραφία του I. Rutherford, Hittite Texts and Greek Religion. Contact, Interaction, and Comparison, Oxford University Press, Οξφόρδη 2020. [6] Πρόσφατες συγκριτικές μελέτες που συσχετίζουν τα ομηρικά έπη με τη χεττιτική γραμματεία: βλ. M. R. Bachvarova, From Hittite to Homer. The Anatolian Background of Ancient Greek Epic, Cambridge University Press, Καίμπριτζ 2016· G. Ekroth, «Hades, Homer and the Hittites. The Cultic-Cultural Context of Odysseus’ ‘Round Trip’ to the Underworld», στο G. Ekroth - I. Nilsson (επιμ.), Round Trip to Hades in the Eastern Mediterranean Tradition, Λέιντεν 2018, σσ. 37-56. Περαιτέρω παράλληλα συζητεί ο προικισμένος φοιτητής μου Χριστόδουλος Απέργης στη διδακτορική διατριβή του Στα χνάρια του κυπριακού μύθου: Τα Κύπρια Έπη και η μυθική παράδοση Ελλάδας και Ανατολής, η οποία θα κατατεθεί και θα δημοσιευτεί σύντομα. Αναφορικά με τα άλλα γραμματειακά είδη (μύθοι αισώπειου τύπου, αλληγορίες και ηθικοδιδακτικοί απόλογοι), βλ. Ι. Μ. Κωνσταντάκος, «Οι αρχαιότεροι διδακτικοί μύθοι του κόσμου: Μεσοποταμιακές παραβολές και αισωπικά παράλληλα», Carpe Diem 2/2 (2017), σσ. 17, 38, 54-55· Ι. Μ. Κωνσταντάκος, «Οι απαρχές του φιλοσοφικού διηγήματος στην αρχαία Αθήνα», Φιλοσοφία 49/ΙΙ (2020), σσ. 98-110. [7] Για αυτές τις μεσοποταμιακές τελετουργίες, βλ. J. Bottéro, Mesopotamia. Writing, Reasoning, and the Gods, University of Chicago Press, Σικάγο 1992, σσ. 105-155. [8] Βλ. την αινιγματική εξιστόρηση του περιστατικού στο όψιμο βαβυλωνιακό Χρονικό των παλαιών βασιλέων: J.-J. Glassner, Mesopotamian Chronicles, Society of Biblical Literature, Ατλάντα 2004, σσ. 269-271. [9] Σχετικά με τους μύθους και τις τελετές του φαρμακού στον αρχαίο ελληνικό κόσμο, βλ. τις ακόλουθες βασικές μελέτες: A. Wiechers, Aesop in Delphi, Anton Hain, Meisenheim am Glan 1961· G. Nagy, The Best of the Achaeans. Concepts of the Hero in Archaic Greek Poetry, The Johns Hopkins University Press, Βαλτιμόρη 1979, σσ. 279-290· J. Bremmer, «Scapegoat Rituals in Ancient Greece», Harvard Studies in Classical Philology 87 (1983), σσ. 299-320· Christos A. Zafiropoulos, Socrates and Aesop, Akademia Verlag, Sankt Augustin 2015, σσ. 173-260. [10] Όσον αφορά τις γριές μάγισσες των Χετταίων, πβ. G. Beckman, “The Old Woman: Female Wisdom as a Resource and a Threat in Hittite Anatolia”, στο Š. Velhartická (επιμ.), Audias fabulas veteres. Anatolian Studies in Honor of Jana Součková-Siegelová, Λέιντεν 2016, σσ. 48-57. Χαρακτηριστική περίπτωση μαύρου μάγου maš-maš, ο οποίος αναστέλλει με τα ξόρκια του τη γονιμότητα των κοπαδιών και προξενεί σιτοδεία στη χώρα, περιγράφεται στο σουμερικό επύλλιο Ενμερκάρ και Ενσουχγκιράνα: βλ. H. L. J. Vanstiphout, Epics of Sumerian Kings. The Matter of Aratta, Society of Biblical Literature, Ατλάντα 2003, σσ. 23-48. [11] Για τη συναρπαστικά ανυπόφορη μορφή του Θερσίτη στην τραγικωμωδία Τρωίλος και Χρυσηίδα του Σαίξπηρ (ένα δράμα που θα μπορούσε κάλλιστα να τιτλοφορείται Η κατά Θερσίτην Ιλιάς), βλ. S. R. Beale, “Thersites in Troilus and Cressida”, στο R. Jackson - R. Smallwood (επιμ.), Players of Shakespeare 3. Further Essays in Shakespearian Performance, Cambridge University Press, Καίμπριτζ 1993, σσ. 160-173. [12] Βλ. την καλοζυγισμένη υπόθεση του J. Latacz, Όμηρος. Ο θεμελιωτής της ευρωπαϊκής λογοτεχνίας, μτφρ. Ε. Σιστάκου, επιμ. Α. Ρεγκάκος, Εκδόσεις Παπαδήμα, Αθήνα 2000, σσ. 84-102. Για πιο γερά νεύρα προορίζεται η πολυσυζητημένη αιρετική μυθιστορία του R. Schrott, Homers Heimat. Der Kampf um Troia und seine realen Hintergründe, Carl Hanser Verlag, Μόναχο 2008. Αναρωτιέμαι συχνά πόσο μπορεί να αντέξει στις μέρες μας η διαβόητη «θεωρία της προφορικής σύνθεσης» των επών, η οποία φαντάζεται τον Όμηρο κάπως σαν αρχαίο αντίστοιχο του αγράμματου Γιουγκοσλάβου λυράρη Avdo Međedović. Ή μάλλον, καλύτερα, πόσο θα άντεχε πλέον αυτή η θεωρία εάν δεν είχε πίσω της τον πολιτισμικό ιμπεριαλισμό του Χάρβαρντ και της Ουάσιγκτον για να την στηρίζει.

Οδηγίες χρήσεως για ένα εξιλαστήριο θύμα

Σύνδεση