Αλληλογραφία Α. Μ. Ανδρεάδη με τον Ελευθέριο Βενιζέλο

22, JERMYN STREET, ST JAMES, S.W. 30/XII/1914 Σεβαστὲ φίλε κ. Πρόεδρε, Ὁ κ. Pember Reeves[1] μὲ παρεκάλεσε νὰ σᾶς διαβιβάσω ἐμπιστευτικῶς τὰ ἑξῆς: Κατὰ τὴν γνώμην του ἡ Ἑλλὰς δὲν πρέπει ν᾽ ἀναβάλλῃ ἐπὶ πολὺ τὴν ἀνάμιξιν εἰς τὸν ἀγῶνα. Ἐν ᾗ περιπτώσει ἐπεμβῶμεν ἀπὸ τοῦ Σερβικοῦ μετώπου εἷς μόνος κίνδυνος μᾶς ἐπαπειλεῖ: ἡ Βουλγαρία. Ὁ κίνδυνος οὗτος θ᾽ ἀπεσοβεῖτο ἐὰν ἡ Ἀγγλία ἔστελλε ὀλίγας χιλιάδας στρατοῦ εἰς τὰ ἑλληνοβουλγαρικὰ σύνορα, διότι οἱ Βούλγαροι δὲν θὰ ἐτόλμων νὰ ἐπιτεθῶσιν κατ᾽ Ἄγγλων στρατιωτῶν, δι᾽ ὃ καὶ 10.000 ἢ 15.000 ἄγγλοι θὰ ἤρκουν. Τὸν τοιοῦτον δὲ στρατὸν ἡ Ἀγγλία δὲν θὰ μᾶς ἠρνεῖτο τοσούτῳ μᾶλλον καθ᾽ ὅσον ἤδη πλεονάζουσιν ἐν Αἰγύπτῳ οἱ Βρεττανοὶ μαχηταί. Τ᾽ ἄνω ὁ κ. Pember Reeves σᾶς διαβιβάζει ὡς προσωπικὰς ἰδέας, δὲν εἶμαι εἰς θέσιν νὰ σᾶς πληροφορήσω πόσον αὗται ἀναποκρίνονται εἰς ἰδέας ἐπισήμων κύκλων διότι τοιαῦτα θέματα ὑψηλοτέρας πολιτικῆς εἶναι ξένα πρὸς τὴν ἀποστολήν μου καὶ συνεπῶς ἀπέφυγον πᾶσαν ἐπ᾽ αὐτοῦ ὁμιλίαν. Μετὰ πάσης τιμῆς Πρόθυμος θεράπων καὶ φίλος Ἀ. Ἀνδρεάδης *** GRAND HÔTEL 12 Boulevard des Capucines PARIS Le ………… 191… Τρίτη ἑσπέρα Κύριε Πρόεδρε, Καθ’ ἣν στιγμὴν ἀποχωρίζεσθε ‒καθὼς πάντες ἐνταῦθα φρονοῦσι προσωρινῶς τῆς ἐξουσίας‒ θεωρῶ καθῆκον νὰ σᾶς ἐκφράσω τὴν εὐγνωμοσύνην διὰ τὰ δείγματα τῆς ἐμπιστοσύνης ἅτινα μοὶ ἐδόσατε κατὰ τὸ τελευταῖον τρίμηνον καὶ τὰ ὁποῖα μείνατε βέβαιος ὅτι δὲν θὰ λησμονήσω. Διατελῶ μετὰ πάσης τιμῆς Πρόθυμος φίλος Ἀ. Μ. Ἀνδρεάδης [Ἡ ἐπιστολὴ εἶναι χ.χ. Tὸ ἐπιστολόχαρτο τοῦ ξενοδοχείου γράφει 191.. Ποὺ σημαίνει ὅτι ὁ Ἀνδρεάδης πιθανὸν νὰ ἀναφέρεται στὴ σύντομη διακυβέρνηση Βενιζέλου τὸ 1915]. *** 7, RUE DES PHILHELLÈNES 2/1/1923 Κύριε Πρόεδρε, Ἔχω τὴν τιμὴν νὰ σᾶς διαβιβάσω ἐσωκλείστως τὴν ἔκθεσιν τῆς διεθνοῦς ἐπιτροπῆς τῆς διορισθείσης ὑπὸ τοῦ Ἑλληνικοῦ Ἐρυθροῦ Σταυροῦ πρὸς ἔρευναν τῆς τύχης τῶν Ἑλλήνων αἰχμαλώτων. Ἂν ῥίψετε ἓν βλέμμα ἐπὶ τῆς ἐκθέσεως θὰ ἴδετε εἰς ποῖα φρικιαστικὰ συμπεράσματα κατέληξεν ἡ ἐπιτροπή. Τὰ δὲ συμπεράσματα ταῦτα εἶναι τοσούτῳ μᾶλλον ἀξιοσημείωτα καθ᾽ ὅσον ἐκτὸς τοῦ ὑποφαινομένου ὅλα τ’ ἄλλα μέλη τῆς ἐπιτροπῆς ἦσαν ξένοι καὶ ξένοι ἀνεξάρτητοι καὶ μάλιστα ποιᾶς τινος περιωπῆς. Οὕτω ὁ κ. Gandini εἶναι στρατηγὸς Ἰταλὸς καὶ τέως ἀρχηγὸς τῆς ἀποστολῆς πρὸς ὀργάνωσιν τῆς χωροφυλακῆς, ὁ κ. Roche πρόεδρος τῆς ἐνταῦθα γαλλικῆς κοινότητος, ὁ Major Barton ἀντιπρόσωπος τοῦ Saving the Children Fund, ὁ κ. Ljungberg σουηδὸς γενικὸς πρόξενος καὶ ὁ κ. Petit Mermet ἀντιπρόσωπος τοῦ Ἐρυθροῦ Σταυροῦ τῆς Γενεύης. Οἱ τίτλοι τῶν μελῶν τῆς ἐπιτροπῆς δὲν σημειοῦνται ἐπὶ τῆς ἐκθέσεως, διότι οἱ κύριοι οὗτοι ἔλαβον τὴν ἄδειαν παρὰ τῶν οἰκείων πρεσβειῶν νὰ συμμετάσχωσι τῆς ἐπιτροπῆς ἀλλὰ μόνον ἰδιωτικῶς. Οὐχ ἧττον δυνάμεθα ἐν ἰδιωτικαῖς ὁμιλίαις νὰ ὑποδεικνύωμεν ποῖοί τινες εἶναι. Πολλαὶ λεπτομέρειαι ἀναφερόμεναι ἐν τῇ ἐκθέσει εἶναι τόσον φρικιαστικαὶ ὥστε φαίνονται ἀπίθανοι. Ὡς συντάκτης δ’ ὅμως τῆς ἐκθέσεως δύναμαι νὰ σᾶς διαβεβαιώσω ὅτι αὕτη συνετάχθη ὑπὸ πνεῦμα μετριοπαθείας ἐπὶ τῇ βάσει ἀναμφηρίστων μαρτυριῶν καὶ μὲ τάσιν μᾶλλον παραλείψεως ἢ ἐξάρσεως τῶν τουρκικῶν ὠμοτήτων. Ὁπωσδήποτε ἐλπίζω ὅτι ἡ ἔκθεσις θὰ γίνῃ γνωστὴ εἰς τοὺς Ἑλβετικοὺς κύκλους. Ἐν Γαλλίᾳ θὰ τυπωθῇ καὶ θὰ διανεμηθῇ εὐρέως ὥστε ἂν θέλετε ἀντίτυπα δὲν ἔχετε παρὰ νὰ δώσετε πρὸς τοῦτο ὁδηγίας εἰς τὴν πρεσβείαν Παρισίων. Διεβίβασα καταλλήλως τήν τε ἔκθεσιν καὶ πολλὰς μαρτυρίας ἐφ’ ὧν αὕτη βασίζεται εἰς τὸ Foreign Office, καὶ ἐλπίζω ἡ Anglo-hellenic League νὰ δημοσιεύσῃ ἀγγλικὴν μετάφρασιν. Ἐξ ἄλλου ὁ διευθυντὴς τῶν Times τῆς Νέας Ὑόρκης κ. Finley ἐπέρασε ὀλίγας ἡμέρας ἐνταῦθα καὶ ἦλθε νὰ μ’ ἐπισκεφθῇ ἐπανειλημμένως (συνέπεσε νὰ εἶμαι κλινήρης). Μοὶ ὑπεσχέθη ὅτι θὰ φροντίσῃ νὰ γίνῃ ὁ κατάλληλος λόγος ἐν ταῖς Ἡνωμέναις Πολιτείαις, μοὶ συνέστησε δὲ καὶ γενικώτερον νὰ γνωρίσωμεν τὰ παθήματα τῶν αἰχμαλώτων μας καθ’ ὅσον ταῦτα θὰ γεννήσωσι μείζονα ἔτι ἀποτροπιασμὸν ἢ αἱ συνήθεις σφαγαί. Δυστυχῶς τὴν ἐργασίαν μου παρέλυσεν ἐν μέρει ἀσθένεια ἥτις μ’ ἐκράτησε τέσσαρας ἑβδομάδας κλινήρη καὶ μὲ ἀναγκάζει ἤδη ἀναρρώσαντα νὰ φύγω προσεχέστατα διὰ τὸ Saint-Moritz (Chanterelle). Παρακαλῶ νὰ διαβιβάσητε τὰ σεβάσματά μου εἰς τὴν Καν Βενιζέλου καὶ τὰς προσρήσεις μου εἰς τὸν κ. Μιχαλόπουλον. Διατελῶ μετὰ πάσης τιμῆς Α. Μ. Ἀνδρεάδης Α.Ε. Κ. Ἐλευθέριον Βενιζέλον Λωζάννην *** Πρὸς Ἀνδρέα Μιχαλόπουλο [ἰδιαίτερο γραμματέα τοῦ Ἐλ. Βενιζέλου] 8.5.1923 Φίλε κ. Μιχαλόπουλε, καίτοι δὲν γνωρίζω κατὰ πόσον ἔχετε καιρὸν νὰ ἐνασχολῆσθε μὲ τὸ ζήτημα τῶν αἰχμαλώτων, ἐν τούτοις σᾶς στέλλω χάριν τοῦ προέδρου τέσσαρας καταθέσεις ληφθείσας ὑπὸ τῆς διορισθείσης ὑπὸ τοῦ Ἑλληνικοῦ Σταυροῦ διεθνοῦς ἐπιτροπῆς. Αἱ τέσσαρες αὗται καταθέσεις εἶναι ἐνδιαφέρουσαι καθ’ ὃ ἀφορῶσαι εἰς τὴν τύχην ἀξιωματικῶν. Προσθέτω δὲ καὶ μίαν πέμπτην προερχομένην ἀπὸ στρατιώτην, ἀλλ’ ὁ στρατιώτης οὗτος εἶναι υἱὸς τοῦ ἀειμνήστου καθηγητοῦ Σβορώνου δηλαδὴ νέος λίαν μορφωμένος καὶ ἀφορᾷ εἰς τὸ στρατόπεδον τοῦ Οὐσὰκ ὅπερ ὑπῆρξεν ἀληθὲς νεκροταφεῖον· περὶ τοὺς 80% τῶν αἰχμαλώτων ἀπέθανον ἐκεῖ. Ἀνταλλαγὴ αἰχμαλώτων: ἀπελευθερωμένοι Ἕλληνες στρατιῶτες στὸ λοιμοκαθαρτήριο τοῦ Ἁγίου Γεωργίου. Σαρωνικός, 1923. Φωτ. Ζόζεφ Χὲπ (Hepp Josef). Φωτογραφικὸ Ἀρχεῖο ΕΛΙΑ-ΜΙΕΤ. Τὰς ὑπὸ τῆς διεθνοῦς μας ἐπιτροπῆς συλλεγομένας καταθέσεις στέλλει εἰς τὸ Foreign Office ὁ ἐκ τῆς Ἐπιτροπῆς Major Barton. Σχετικῶς δὲ πρὸς τὸ ζήτημα τῶν αἰχμαλώτων εἰς διαλέξεις δύνανται νὰ τονίζωνται τὰ ἑξῆς: 1ον) Ὡς πρὸς τοὺς ἄνδρας. Ἐπεστράφησαν 10.000 καὶ οἱ Τοῦρκοι ἔδωσαν μετὰ πολλὰ καταλόγους δι’ ἄλλους 5.000. Ἀλλ’ οἱ ἐκ τῶν στελεχῶν μας ἐλλείποντες ἄνδρες εἶναι 55.000. Κατὰ τὰ ἐπίσημα τουρκικὰ ἀνακοινωθέντα οἱ αἰχμαλωτισθέντες ἀνήρχοντο εἰς 32.000. Ἂν δεχθῶμεν τὸν β΄ ἀριθμὸν ὡς ἀκριβῆ (καὶ ἴσως εἶναι διότι πολλοὶ ἐσφάγησαν χωρὶς νὰ αἰχμαλωτισθῶσιν) πάλιν ἀπέθανον 50% τῶν αἰχμαλωτισθέντων. 2ον) Διὰ τοὺς ἀξιωματικούς, οἱ αἰχμαλωτισθέντες ἀξιωματικοὶ ὑπερέβαινον τοὺς 1.500. Ἐπεστράφησαν 350, οἱ ἐν τοῖς στρατοπέδοις δὲν ὑπερβαίνουν τοὺς 400 μᾶλλον ὀλιγώτεροι. Τί ἔγιναν οἱ ἄλλοι 750; Ἐδῶ τὰ πράγματα εἶναι τραγικώτερα διότι δὲν ἀπέθανον ἐν τοῖς στρατοπέδοις. Τὰ πράγματα λοιπὸν τείνουν νὰ ἐπιβεβαιώσουν τὰς πληροφορίας περὶ σφαγῶν ὁλοκλήρων συνοδειῶν ἀξιωματικῶν. Τούτων μνημονεύονται ῥητῶς δύο παρὰ τὴν Μαγνησίαν. Μετὰ τιμῆς καὶ φιλίας Ἀ. Μ. Ἀνδρεάδης 7, Rue des Philhellènes *** HOTEL ESPLANADE BERLIN 2/8/1926 Σεβαστὲ φίλε κ. Πρόεδρε, Τὴν τελευταίαν φορὰν ἣν ἔλαβον τὴν τιμὴν νὰ σᾶς ἴδω μοῦ εἴχετε ὁμιλήσῃ περὶ Θουκυδίδου καὶ ἰδίᾳ τῶν ἀσφαλῶν πηγῶν ἐξ ὧν ἤντλησε τὰς πληροφορίας ὁ μέγας ἱστορικός. Σχετικὴ πρὸς τὸ ζήτημα εἶναι διατριβὴ τοῦ Kirchhoff[2] ἣν λαμβάνω τὸ θάρρος νὰ σᾶς στείλω· εἶναι ὀλίγον σχολαστικὴ ὅπως πολλαὶ γερμανικαὶ μονογραφίαι, ἀλλ’ οὐχὶ ἄνευ ἀξίας. Ἑτοιμάζων τὴν β΄ ἔκδοσιν τῆς Ἑλληνικῆς δημοσίας Οἰκονομίας, ἀνέγνωσα οὐκ ὀλίγα σχετικὰ πρὸς τὸν Θουκυδίδην καὶ δὴ τὸ ἔργον τοῦ Grundy, Thucydides and the history of this age ὅπερ πιθανῶς ἔχετε ὑπ’ ὄψει. Ἐδῶ μ’ ἔφερεν ἡ ἀνάγκη ἀνευρέσεως διαφόρων γερμανικῶν διατριβῶν, ἀλλ’ ἐντὸς ἐλαχίστων ἡμερῶν ἀναχωρῶ διὰ ταξείδιον ἀναψυχῆς ἀνὰ τὰς Σκανδιναυικὰς χώρας. Μικρὸν πρὸ τῆς ἐξ Ἀθηνῶν ἀναχωρήσεώς μου εἶδον τὸν υἱόν σας παρ’ οὗ ἔλαβον καὶ νέα σας. Διαβιβάσατε τὰ σεβάσματά μου εἰς τὴν Καν Σκυλίτζη, δεχθῆτε δὲ ἡ Κα Βενιζέλου καὶ ὑμεῖς τὴν ἔκφρασιν τῶν γνωστῶν ὑμῖν αἰσθημάτων μου. Μετὰ πάσης τιμῆς Α. Μ. Ἀνδρεάδης Ἀπὸ τὰς γαλλικὰς ἐφημερίδας βλέπω ὅτι ὁ κ. καὶ ἡ κα Παπαλεξοπούλου ἀπέκτησαν υἱόν· τοὺς διαβιβάζετε τὰ ἐγκάρδια συγχαρητήριά μου. *** Σάββατον ἀπόγευμα [χ.χ.] Σεβαστὲ φίλε κ. Πρόεδρε, Ἐκτελῶν τὴν ἐντολήν σας εἶδον σήμερον τὸν κ. [Sidney] Webb. Ἡ συνομιλία παρετάθη πλέον τῶν 40 λεπτῶν, γνωρίζων ὅμως πόσον εἶσθε πολυάσχολος καὶ δὴ ἐν παραμοναῖς ἐκλογῶν, συνοψίζω αὐτὴν εἰς τὸ ἐλάχιστον. Τὸ συμπέρασμα τοῦ κ. Webb εἶναι ὅτι δογματικαὶ συζητήσεις εἶναι ἄσκοποι διότι ἡ ἄποψίς μας δυνατὸν νὰ εἶναι ὀρθὴ ἀλλὰ τὸ Θησαυροφυλάκιον δὲν δύναται νὰ ἐγκαταλείψῃ τὴν ἰδικήν του, ὅθεν ἡ «εὐτελῶς ἀτομικὴ καὶ πάντως πρόχειρος» γνώμη του εἶναι ὅτι σκοπιμώτερον εἶναι ν’ ἀποταθῶμεν εἰς τὸ Foreign Office ἐκθέτοντες πόσον πιεζόμεθα ἀφ’ ἑνὸς ἀναλαβόντες τόσας ὑποχρεώσεις ἀφ’ ἑτέρου οὐδὲν λαμβάνοντες ἀπὸ τῶν ὀφειλετῶν μας. Τοιαύτη ἔκκλησις πιθανὸν εἶναι νὰ καταλήξῃ ἂν ὄχι εἰς οὐσιαστικὰς ἐκπτώσεις τοὐλάχιστον εἰς παροχὴν εὐκολιῶν, εἶδος μορατορίου. Τοῦτο τοσούτῳ μᾶλλον καθ’ ὅσον ἂν μείνουν οἱ συντηρητικοὶ εἰς τὰ πράγματα πιθανὸν τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Ἐξωτερικῶν ν’ ἀναλάβῃ ὁ λόρδος Σαλισβουρῆ[3] ἀνὴρ εὐγενὴς καὶ συμβιβαστικός. Ἀλλά, καὶ ἐπὶ τούτου ὁ Webb ἐπέμενε πολύ, τὸ διάβημα πρέπει νὰ γίνῃ ὑπὸ τύπον ἐκκλήσεως εἰς τὰ φιλικὰ αἰσθήματα μεγάλης δυνάμεως, καὶ δή, διότι καὶ μέχρι τούτου ἔφθασεν, in a spirit of humility. Δὲν παρέλειψα ἐννοεῖται νὰ τοῦ ἐκθέσω ὁπωσδήποτε ἁδρομερῶς τὰς λεπτομερείας τῶν προγενομένων ἡμῖν ἀδικιῶν, ἃς καὶ ἐν μέρει ἐγνώριζε, ὡς καὶ τὸ βάρος τῶν ἐξωτερικῶν ἡμῶν ὑποχρεώσεων. Ἐφάνη δὲ συναισθανθεὶς ἰδίᾳ πόσον δυσανάλογον εἶναι τὸ ποσὸν ὅπερ ἀφιεροῦται εἰς χρεωλύσια καὶ δὴ δανείων συναφθέντων πρὸς πολὺ μικρότερον τόκον ἢ τὰ νεώτερα. Ὅσον δὲ ἀφορᾶ τὴν πρόσκλησίν σας εἰς ἐκδρομὴν αὕτη τὸν ἐκολάκευσε πολύ, ὅπως πολὺ τὸν εἶχον κολακεύσῃ αἱ χθεσιναὶ περιποιήσεις τῆς κυρίας Βενιζέλου καὶ ὑμῶν. Δυστυχῶς φεύγει τὸ Σάββατον καὶ ἐπειδὴ Κυριακὴν καὶ Δευτέραν θὰ εἶναι στὸ Ναύπλιον, Τρίτην δ’ ἕως Πέμπτην εἰς Δελφούς, τοῦ μένει μόνον ἐλευθέρα ἡ Παρασκευή, ἣν λόγῳ τῆς ὑγείας τῆς Κας Webb θέλει νὰ περάσῃ ἡσύχως στὰς Ἀθήνας. Ἴσως, ἂν νομίζετε σκόπιμον νὰ τὸν κατεργασθῆτε ἐντατικώτερον, θὰ ἠδύνατο ἡ Κα Βενιζέλου νὰ τοὺς προσκαλέσῃ εἰς πρόγευμα τὴν Παρασκευήν· τὸ πρωῒ τῆς ἡμέρας ἐκείνης φεύγει καὶ ἡ ἀνεψιά των ὥστε δὲν θὰ δεήσῃ ἐνδεχομένως ἡ πολυθέλγητρος αὕτη δέσποινα νὰ περιληφθῇ εἰς τὴν πρόσκλησιν. Ὁ κ. Webb ἐπεθύμει καί τινας εὐκολίας διὰ τὸ ταξείδιον. Εὐτυχῶς συνέπεσε νὰ εὑρίσκεται εἰς τὴν Μεγάλην Βρεττανίαν ὁ πρεσβύτερος υἱός σας ὅστις μετὰ πολλῆς προθυμίας ἀνέλαβε τὴν περὶ τούτου φροντίδα. Διατελῶ, κύριε πρόεδρε, μετά μεγάλου σεβασμοῦ Πρόθυμος ὑμῶν φίλος Ἀ. Μ. Ἀνδρεάδης [Ἡ ἐπιστολὴ αὐτὴ στάλθηκε μᾶλλον τὸ Σάββατο 20.4.1929, τὴν παραμονὴ τῶν ἐκλογῶν γιὰ τὴ Γερουσία στὶς 21.4.1929. Δεδομένου μάλιστα ὅτι σύμφωνα μὲ τὸ ἀπὸ 26 Μαρτίου 1929 τηλεγράφημα τοῦ πρεσβευτῆ στὸ Λονδῖνο Δ. Κακλαμάνου, ὁ τελευταῖος ἐνημέρωσε τὸν πρωθυπουργὸ Ἐλ. Βενιζέλο γιὰ τὸ ἐπικείμενο ταξίδι στὴν Ἑλλάδα τοῦ διάσημου οἰκονομολόγου καὶ πολιτικοῦ Sidney Webb στὶς 13 Ἀπριλίου, σημειώνοντας ὅτι «ἐξέφρασε τὴν ζωηρὰν ἐπιθυμίαν νὰ συναντηθῇ μεθ’ ὑμῶν» (μὲ τὸν Βενιζέλο)]. — Ἐπιμέλεια: Μανώλης Βασιλάκης [1] William Pember Reeves (1857-1932). Νεοζηλανδὸς πολιτικός, διευθυντὴς τοῦ London School of Economics and Political Science (1908-1919), διετέλεσε ὑπουργὸς Παιδείας, Δικαιοσύνης καὶ Ἐργασίας, καὶ πρόεδρος τῆς Ἐθνικῆς Τράπεζας τῆς Νέας Ζηλανδίας (1917-1931). [2] Αdolf Kirchhoff, Thukydides und sein Urkundenmaterial. Ein Beitrag zur Entstehungsgeschichte seines Werkes, Wilhelm Hertz, Βερολίνο 1895. [3] James Gascoyne-Cecil, Marquess of Salisbury (1861-1947).

Αλληλογραφία Α. Μ. Ανδρεάδη με τον Ελευθέριο Βενιζέλο

Σύνδεση