Ο αφορισμός της «Πάπισσας Ιωάννας» και η καταδίωξη του Εμμανουήλ Ροΐδη

1. Ο αιρετικός διανοούμενος Δεν είναι λίγοι αυτοί που επικρίνουν τον Ροΐδη για τις έντονες αντιπαραθέσεις του με θεσμούς, εξουσίες και πρόσωπα. Υπάρχουν και εκείνοι που τον απορρίπτουν συλλήβδην, σαν μέτριο συγγραφέα και χολερικό κριτικό. Κάποιοι δυσφορούν με το ύφος του. Η προσωνυμία «καρυκευτής ευφυολογίας» είναι άλλωστε πολύ παλιά. Αυτό που παραγνωρίζεται, ωστόσο, ακόμη και από όσους τον εκτιμούν και τον θαυμάζουν, είναι ο ρόλος του Ροΐδη ως διανοούμενου με συνεχή παρουσία στον κοινωνικό χώρο. Μια τέτοια εκλογή απαιτούσε την ανάλογη στάση και αυτή με τη σειρά της είχε το αντίστοιχο κόστος[1]. Το πιο εμφανές γνώρισμα του Ροΐδη είναι ότι θεωρούσε αδιαπραγμάτευτο το δικαίωμα στη δημόσια έκφραση γνώμης, ανεξάρτητα από το πόσο οχληρή ή αιρετική εκλαμβανόταν από τους αποδέκτες. Η παρρησία, όσο δυσβάστακτη και αν κριθεί, αποτελεί τη σημαντικότερη διαθήκη του στους σημερινούς διανοούμενους και γραφιάδες. Πολλοί από αυτούς, με το πρόσχημα της ηπιότητας και υπό τον ευφημιστικό μανδύα της συναίνεσης, διεκδικούν να τρέφονται από την ίδια χαλασμένη σούπα και να ανήκουν στο ίδιο χαύνο κοπάδι. Ο Ροΐδης ήταν πάντα σε εγρήγορση: να μην αφομοιωθεί και να μην λυγίσει. Του αναγνωρίστηκε άραγε ποτέ αυτό ή τον άφησαν, αφοπλισμένο, στην ιδιαιτερότητά του; Δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι εκεί που άλλοι σώπαιναν για να αποφύγουν τη σύγκρουση και να μην βλάψουν τα συμφέροντά τους, αυτός αναλάμβανε να πει όσα κανείς δεν ήθελε να ακούσει ή να δεχτεί. Έτσι έγινε με τα κείμενά του για την ελληνική κριτική και ποίηση, με την πολιτική σατιρογραφία του στον Ασμοδαίο, με τις απόψεις του για τη γλώσσα στα Είδωλα, με την καταλυτική του έκθεση για την «Εθνική Βιβλιοθήκη»[2] και με πολλά άλλα γραπτά που παρεξέκλιναν από τα γνωστά και αποδεκτά. Το έργο όμως που τον έκανε διάσημο, και τον κατέστησε ήρωα σκανδάλου διαρκείας, ήταν η Πάπισσα Ιωάννα, η πρώτη φιλόδοξη απόπειρά του στη λογοτεχνική γραφή το 1866. Το έργο αυτό τον έφερε αντιμέτωπο με την Εκκλησία και την Πολιτεία. Προκάλεσε επίσης μεγάλη κοινωνική κατακραυγή, ενώ την ίδια στιγμή είχε τεράστια εμπορική επιτυχία, η οποία παρέμεινε ζωηρή έως το τέλος του 19ου αιώνα. Η Πάπισσα Ιωάννα, πέρα από τη λογοτεχνική της αξία, αποδεικνύει με τον πιο σαφή τρόπο την τάση του Ροΐδη να μην ακολουθεί την πεπατημένη και, παράλληλα, να διαλέγει την αντιπαράθεση από τον συμβιβασμό, την ειρωνεία από τη συγκατάβαση. Στη γλώσσα της εποχής του ο Ροΐδης υπήρξε συγγραφέας με χαρακτηριστικά κοσμοπολίτη λογίου, ένας ιδιόρρυθμος scholar με ιουβενάλειο σαρκασμό. Στη γλώσσα του εικοστού αιώνα ο Ροΐδης είναι διανοούμενος της εποχής του, με άριστη παιδεία, γερά ελληνικά και πολυμερή γνώση του παρελθόντος, ο οποίος όμως επέλεξε τον δικό του ανένταχτο δρόμο. Η εκλογή του έχει όλα τα γνωρίσματα της διαφοράς και της μοναξιάς. Το πεδίο του ωστόσο (σαν χειρονομία απελπισίας;) είναι, παραδόξως, το κοινωνικό σώμα. Η διακήρυξη «η τέχνη για την τέχνη» δεν σημαίνει τίποτε γι’ αυτόν· τον ενδιαφέρει ο σοβαρός διάλογος, η φανερή αντιπαράθεση, η αναθεώρηση αξιών και εννοιών, η τέχνη που συνομιλεί με την κοινωνία. Μπορεί να έχει και ρομαντική αγωγή, αλλά ως ιδιοσυγκρασία και ως γραφή είναι επίγονος των διαφωτιστών. Εκ πεποιθήσεως άθρησκος (ή αγνωστικιστής), υπηρέτης του ορθού λόγου, είρων θετικιστής, ανήμερος εγκυκλοπαιδιστής. Διαβάζοντας τα κείμενά του εύκολα κατανοεί κανείς γιατί είναι άστοχες τόσο οι επικρίσεις για έλλειψη φαντασίας, όσο και εκείνες που τον ψέγουν για την εμμονή του στην αντίρρηση και την άρνηση. Ο Ροΐδης δεν είναι τίποτε από όσα του καταμαρτυρούν. Είναι ένας περιπλανώμενος στην πόλη, ένας σωκρατικός σκεπτικιστής που αποφάσισε να μιλήσει για όσα βλέπει με τον δικό του τρόπο, ξέροντας ότι θα ενοχλήσει τους πολλούς και τους εν εξουσία. Σπάνια περίπτωση και σπάνιος λόγος. Δεν θα βρείτε καλύτερο υπερασπιστή της ελευθερίας του λόγου και αξιότερο εκφραστή της κριτικής σκέψης από τον Εμμανουήλ Ροΐδη. Μίλησα για κόστος. Δεν εννοώ μόνο την απόρριψη, την καταγγελία, τη διαβουκόληση, την καταδίωξη, την οικονομική και κοινωνική δυσπραγία· εννοώ κυρίως την ψυχική φθορά που προκαλεί η απόφαση να σταθεί κανείς απέναντι σε αυτούς που είναι οι κυρίαρχοι του παιχνιδιού. Ο Ροΐδης θα είχε εξαφανιστεί, αν δεν κατάφερνε δύο πράγματα: να τον φοβούνται και να τον σέβονται (κατά σειρά προτεραιότητας). Κατόρθωσε να επιβιώσει χωρίς να ενδώσει, αν και δεν απέφυγε κάποιους ανθρώπινους συμβιβασμούς. Τον βοήθησε επίσης το γεγονός ότι, για την αποστολή που διάλεξε, διέθετε τα κατάλληλα εφόδια και την απαραίτητη αντοχή. Η εικόνα, επομένως, που πρέπει να κρατήσουμε σήμερα από έναν «αιρετικό» του 19ου αιώνα δεν είναι η εικόνα του γκραμσιανού οργανικού διανοούμενου, όπως είχα υποστηρίξει παλαιότερα. Είναι, αντίθετα, η εικόνα του ανήσυχου διανοούμενου που υπερβαίνει τον ίδιο τον ορισμό του και ξεστρατίζει σε μονοπάτια αντίρρησης και αντίστασης. Μονοπάτια που τον φέρνουν αντιμέτωπο με τις παθογένειες της ελληνικής κοινωνίας και, ακόμη περισσότερο, με τις αποσιωπήσεις στο σινάφι του. 2. Το σκάνδαλο και ο «αφορισμός» Το σκάνδαλο της Πάπισσας δεν θα είχε τέτοια απήχηση και δεν θα εξήπτε τόσο τα πάθη, αν δεν είχε συνδεθεί με την υπόθεση του «αφορισμού». Κατά κάποιο τρόπο η αφήγηση επεκτείνεται και περιλαμβάνει εξελικτικά στην ύφανσή της όλες τις κορυφώσεις της υπόθεσης, με κέντρο τη γνωστή Εγκύκλιο της Ιεράς Συνόδου. Καθώς συγκροτείται η διαδρομή του μυθιστορήματος στον ελληνικό 19ο αιώνα, είναι δύσκολο να το διαχωρίσει κανείς από τα συγκείμενα και τα περικείμενά του. Όλα μαζί (ο συγγραφέας, το έργο, οι αντιδράσεις, η εκκλησιαστική και κρατική καταδίωξη, η κριτική δεξίωση, ο κοινωνικός σάλος) συγκροτούν το πεδίο εντός του οποίου το κείμενο αποκτά ένα δίκτυο από συγκείμενα (δεδομένα που συνδιαλέγονται μαζί του, έστω και με επιφανειακό τρόπο) και περικείμενα (δεδομένα που περιφέρονται σε απόσταση από το κείμενο ή το χρησιμοποιούν σαν μέσο για άλλες επιδιώξεις). Η κοινωνική αναταραχή ενεργοποιεί καθοριστικά το πεδίο αυτό, γεγονός που δεν συμβαίνει με όλα τα έργα λογοτεχνικής μυθοπλασίας. Στην κορυφή αυτής της ενεργοποίησης κυριαρχεί η αντίδραση της Εκκλησίας. Το μυθιστόρημα αποκτά άλλη δυναμική στην επιβίωσή του, όχι μόνο γιατί είναι μια απρόσμενη και ανατρεπτική αφήγηση, αλλά και γιατί διαβάζεται μέσα στη συγκεκριμένη ατμόσφαιρα σκανδαλοθηρίας. Ο αφορισμός είναι πάντα εκεί. Σε όλη τη διαδρομή της Πάπισσας. Η σκανδαλοθηρία, και μάλιστα αυτή που εμπλέκει την Εκκλησία, έχει πάντα απήχηση, γιατί φουντώνει τη φαντασία και γιατί ξυπνά ανομολόγητες ή καταπιεσμένες επιθυμίες. Η Πάπισσα του Ροΐδη ευνοήθηκε σε τέτοιο βαθμό από την περιρρέουσα ατμόσφαιρα της φήμης, ώστε στο τέλος διαβάστηκε υπό την επήρεια μιας κρίσης που κορυφώθηκε με την ακραία μορφή του αφορισμού. Μακροπρόθεσμα, η ιδιότητα του αφορισμένου στο λογοτεχνικό πεδίο συνιστά ισχυρή επένδυση. Η απήχηση της καταδίκης έχει μεγάλη διάρκεια. Το διαφορετικό ελκύει, το άδικο εξεγείρει, το αντιθεσμικό εμπνέει, το πονηρό γοητεύει. Οι πιστοί, την ίδια στιγμή που δηλώνουν την απέχθειά τους, ηδονίζονται να χλευάζουν κατ’ ιδίαν την εκκλησιαστική Αρχή, κρατώντας μια δύσκολη ισορροπία ανάμεσα στην ευλάβεια και τον αποτροπιασμό. Το περικείμενο καθορίζει τελικά την τύχη της Πάπισσας σε βαθμό που δεν έχει ακόμη εκτιμηθεί από την κριτική και την ιστορία της λογοτεχνίας. Γι’ αυτό δεν είναι υπερβολή να πούμε ότι στο τέλος συνυφαίνεται στο κείμενο με τέτοιον τρόπο ώστε ο διαχωρισμός να καθίσταται αδύνατος. Συνεπώς, Πάπισσα και αφορισμός συνδέονται άρρηκτα στην ιστορική τους διαδρομή, γεγονός που δίνει τη δυνατότητα στους επιτήδειους να τα προωθούν ανενδοίαστα στην ίδια συσκευασία, ως διαφημιστικό τέχνασμα, για να προσελκύσουν αναγνώστες. Για ποιον όμως αφορισμό πρόκειται; Υπήρξε όντως αφορισμός; Και αν υπήρξε, σε τι αναφέρεται: στον συγγραφέα ή στο βιβλίο; Ή και στα δύο; Υπάρχει σαφής και ανεφεσίβλητη απάντηση σε αυτά τα ερωτήματα; Η απάντηση θα ήταν πιο εύκολη αν δεν είχε δημιουργηθεί, ήδη από τον 19ο αιώνα, η εντύπωση ότι είχε αφοριστεί, μαζί με το βιβλίο, και ο συγγραφέας. Έτσι γίνεται κατά καιρούς λόγος, στον περιοδικό και ημερήσιο τύπο, για τον «αφορισμένο Ροΐδη». Οι αναφορές αυτές, ή μάλλον οι ευκαιριακές μνείες[3], θα μπορούσαν να αποδοθούν στην υιοθέτηση από την κοινωνία μιας ασύστατης φήμης που σχετιζόταν με τον απόηχο του σκανδάλου. Θα μπορούσαν επίσης να θεωρηθούν καταχρηστικά σχήματα λόγου: ο συγγραφέας χαρακτηρίζεται αφορισμένος κατά ακραίο συνεκδοχικό συνειρμό, αφού έχει αφοριστεί το βιβλίο. 3. Η ασύστατη άρση ενός αταύτιστου αφορισμού Το ζήτημα περιεπλάκη από τις ανακοινώσεις εφημερίδων με αφορμή την κηδεία του Ροΐδη. Για παράδειγμα διαβάζουμε στην εφημ. Ακρόπολις στις 8 Ιανουαρίου 1904: «Ὁ θάνατος τοῦ Ροΐδου. Βιογραφικαὶ λεπτομέρειαι. [Γίνεται λόγος περί] τοῦ πολυθορύβου αὐτοῦ ἔργου ὄχι μόνον διὰ τὴν ἀξίαν του τὴν φιλολογικήν, ἀλλὰ καὶ διὰ τὸν ἀφορισμὸν τὸν ὁποῖον ἀπέλυσε ἐναντίον τοῦ συγγραφέως της ἡ ἐκκλησία μας χάριν μιᾶς ἀνοήτου φιλοφροσύνης πρὸς τὴν Καθολικὴν Ἐκκλησίαν. [Ἡ Πάπισσα Ἰωάννα], ἥτις ἦτο ἡ κυριωτέρα ἀφορμή, χάρις εἰς τὸν ἀφορισμὸν τοῦ συγγραφέως ὑπὸ τῆς Ἐκκλησίας, νὰ γνωρίσῃ ὁ ἐλληνικὸς λαὸς τὸν Ροΐδην». Και την επομένη (9 Ιανουαρίου) έχουμε μια πιο γλαφυρή ανακοίνωση της εφημερίδας Σκριπ: «Ἡ ἄρσις τοῦ ἀφορισμοῦ. Ὡς γνωστὸν ὁ Ροΐδης ἀπὸ τῆς ἐποχῆς καθ’ ἣν συνέγραψε τὴν Πάπισσαν Ἰωάνναν εἶχεν ἀφορισθῇ ὑπὸ τῆς Ἱερᾶς Συνόδου διὰ θρησκευτικοὺς λόγους. Προχθὲς τὴν πρωΐαν, ἐνῷ ὁ συγγραφεὺς ἔπνεε τὰ λοίσθια, ἡ Ἱερὰ Σύνοδος προέβη εἰς ἄρσιν τοῦ ἀφορισμοῦ, μεθ’ ὃ ὁ ἑτοιμοθάνατος ἐκοινώνησε τῶν ἀχράντων μυστηρίων». Αντίθετα, το Άστυ (8 Ιανουαρίου) περιορίστηκε σε μια λιτή αναφορά: «Γνωστὸς τυγχάνει ὁ θόρυβος ὃν ἤγειρεν ἡ δημοσίευσις τοῦ ἀφωρισθέντος βιβλίου ἡ Πάπισσα Ἰωάννα». Ἡ πρώτη καὶ ἡ τελευταία σελίδα τῆς ἀνυπόγραφης ἔκθεσης πρὸς τὴν Ἱερὰ Σύνοδο, τὸ 1940. (Ἡ πηγὴ ὅλων των ἐγγράφων τοῦ ἀφιερώματος εἶναι τὸ Ἱστορικὸ Ἀρχεῖο τῆς Ἐκκλησίας τῆς Ἑλλάδος). Έως σήμερα, η ανακοίνωση στο Σκριπ αποτελεί τη μοναδική επίκληση ιστορικής μαρτυρίας περί άρσης του αφορισμού από τους μελετητές. Εκτός από τις άλλες αναφορές στις εφημερίδες, που δίνονται εδώ, είχα εντοπίσει, πριν από πολλά χρόνια, και μία ακόμη πηγή, του 1907 αυτή. Πρόκειται για κείμενο που υπογράφει ο Ιωακείμ Βαλαβάνης, ο οποίος μάλιστα επικαλείται και την παρέμβαση του Μητροπολίτη Αθηνών: «Εἱλκύσθη ἐπ’ αὐτοῦ [τοῦ βιβλίου] ἡ προσοχὴ τῆς Ἱερᾶς Συνόδου, ἐκδούσης τῇ εἰσηγήσει τοῦ ἐπισκόπου Καρυστίας Μακαρίου τὴν ὑπ’ ἀριθμὸν 5688 ἐγκύκλιον (...) ἀπαγορευθείσης καὶ τῆς ἀναγνώσεως αὐτοῦ ὑπὸ τῶν Χριστιανῶν (...) Ἡ ἀπαγόρευσις ἀνῆψε τὴν περιεργίαν τῶν ἀνθρώπων» (σ. 163) και «Ὁ συγγραφεὺς ἐν τῇ Εἰσαγωγῇ τοῦ βιβλίου οὐδὲ τῆς οἰκείας Ἐκκλησίας ἐφείσατο (...) τοῦτο δὲ ἐθεωρήθη μέγα ἁμάρτημα ἐπισῦραν κατὰ τοῦ συγγραφέως τὴν ἐσχάτην τῶν ποινῶν τῆς Ἑκκλησίας, τὸν ἀφορισμόν, ἀρθέντα μόλις πρὸ ἑβδομάδος τῇ φιλαδελφείῳ προτάσει τοῦ ἱεροπρεπεστάτου Προέδρου τῆς Ἱερᾶς Συνόδου Σεβασμιωτάτου Μητροπολίτου Ἀθηνῶν κ. Θεοκλήτου, ὅτε ὁ Ροΐδης ἀμετακλήτως ἔβαινε πρὸς τὸν πρὸ αὐτοῦ μοιραίως ἠνεῳγμένον τάφον»[4] (σ. 165). Αλλά και αργότερα, το 1920, ο Άριστος Καμπάνης, στα προλεγόμενά του σε καινούρια έκδοση της Πάπισσας, σημειώνει: «Ἡ Ἱερὰ Σύνοδος ἀποβλέπουσα εἰς τὸ γεγονὸς ὅτι ὁ Ροΐδης ἐκαυτηρίαζε τὰς ὑπερβολάς τοῦ Βυζαντινοῦ φανατισμοῦ, τὰς ὀρθοδόξους νηστείας, τὰς μακρὰς ἀκολουθίας, τὴν καλλιτεχνικὴν κατάστασιν τῆς Ἑλληνικῆς λατρείας, ἀφώρισε τὸν συγγραφέα – διὰ νὰ ἄρῃ τὸν ἀφορισμόν, ὅπως συνέβη καὶ διὰ τὸν Λασκαρᾶτον, ὀλίγον πρὸ τοῦ θανάτου του»[5]. Η πληροφορία αυτή διαψεύδεται πρώτα από τον ανιψιό και εκδότη του Ροΐδη, τον Α. Μ. Ανδρεάδη,[6] το 1911, και αργότερα από τον μελετητή του Κλέωνα Παράσχο[7] στις δεκαετίες του 1940 και 1950. Και οι δύο απορρίπτουν διαρρήδην την περίπτωση αφορισμού του συγγραφέα. Άλλωστε είναι γνωστό πως οι σχέσεις του με την Εκκλησία δεν είχαν διακοπεί, οπότε είναι δύσκολο να φανταστεί κανείς ότι χρειάστηκε να αρθεί ο αφορισμός για να θαφτεί ο νεκρός. Είναι μάλιστα αξιοσημείωτο ότι το 1880, στη διαμάχη του με τον Χαρίλαο Μελετόπουλο για την Εθνική Βιβλιοθήκη, ο Ροΐδης δηλώνει (αναγκασμένος προφανώς από την οικονομική του κατάσταση) ότι η τυπική του σχέση με τη Ορθόδοξη Εκκλησία εξακολουθεί να ισχύει αδιαταράκτως: «Ἕνεκα τῶν διαδοθέντων ὑπὸ τῶν ἐχόντων πρὸς τοῦτο συμφέρον ὅτι εὑρισκόμεθα εἰς ψυχρὰς σχέσεις πρὸς τὴν Ἐκκλησίαν, ἠθελήσαμεν νὰ δώσωμεν ἔκτακτον ἐπισημότητα εἰς τὴν τελετὴν τῆς παροχῆς τοῦ ὅρκου, ἐπιμείναντες ὅπως ὁμόσωμεν ἐνώπιον, οὐχὶ τοῦ τυχόντος ἀλλὰ τοῦ ἱερέως τῆς ἰδίας ἡμῶν ἐνορίας, πλείστων ὑπαλλήλων τοῦ Ὑπουργείου καὶ παρατυχόντων βουλευτῶν· (…)»[8]. Αυτό που γνωρίζουμε με βεβαιότητα είναι πως ούτε ο Ροΐδης συμπεριφέρθηκε σαν αφορισμένος ούτε οι σοβαροί αντίπαλοί του κράτησαν μια τόσο χρήσιμη καταδίκη σαν δηλητηριώδες βέλος στη φαρέτρα τους. Είναι γνωστό ότι ο Ροΐδης απαντούσε άμεσα όταν δεχόταν επίθεση. Το ίδιο έκανε και στην περίπτωση της Πάπισσας: Αντέδρασε εναντίον της Εκκλησίας (πρωτίστως) και εναντίον της Πολιτείας (δευτερευόντως). Ούτε σε αυτές τις αντιδράσεις, ούτε σε κάποιο άλλο κείμενό του, έως τον θάνατό του το 1904, αναφέρονται οι λέξεις: αφορισμός ή αφορισμένος, με αποδέκτη τον ίδιο, ως κάτι βέβαιο και οριστικό. Δύσκολο να πιστέψει κανείς ότι θα άφηνε ασχολίαστη μια τόσο ακραία πράξη καταδίκης του. Πριν από το 1904, ο «αφορισμένος» Ροΐδης δεν είναι η εικόνα που κυριαρχεί, όπως για παράδειγμα συμβαίνει με την περίπτωση του Ανδρέα Λασκαράτου. Επιπλέον, κανείς από τους επώνυμους αντιπάλους του (π.χ. ο Βλάχος) δεν κάνει μνεία αφορισμού του[9], μολονότι κάτι τέτοιο θα συνέφερε στην προσπάθειά τους να αμαυρώσουν το ηθικό ανάστημά του. Το αντίθετο συμβαίνει όμως με τις κομματικές εφημερίδες και τα σατιρικά περιοδικά, όταν επιτίθενται στον Ροΐδη ως ευνοούμενο του Τρικούπη ή ως άδικο κριτικό της ελληνικής κοινωνίας και λογοτεχνίας. Σε αυτές τις περιπτώσεις ανασύρονται από το παρελθόν οι κατηγορίες για τον καταδικασμένο από την Εκκλησία συγγραφέα, για τον μιαρό αντιχριστιανό που εξακολουθεί να είναι στιγματισμένος με αφορισμό. Παρά τις όποιες διαψεύσεις από τον περίγυρο του Ροΐδη η φήμη του άθεου και ανήθικου τον ακολουθεί σε κάθε εμπλοκή του με το κομματικό κράτος ή με την κατεστημένη λογιοσύνη. Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι η εφημερίδα Πρωΐα η οποία, με αφορμή τον επικείμενο διορισμό του Ροΐδη στη θέση του Εφόρου της Εθνικής Βιβλιοθήκης[10] τον Μάιο του 1880 γράφει: «Καθ᾽ ἃς ἔχομεν πληροφορίας φαίνεται πλέον βέβαιον ὅτι ὑπεγράφη πρὸ ἡμερῶν τὸ διάταγμα, δι᾽ οὗ ὁ κ. Ροΐδης διορίζεται ἔφορος τῆς Ἐθν. Βιβλιοθήκης. Ζήτημα ὅμως ἀναφύεται ἤδη τίνι τρόπῳ θέλει ὁρκισθῇ ὁ κ. Ροΐδης, ὅπως ἐγκαταστῇ εἰς τὴν θέσιν του, διότι δὲν ἐγκατέστη, μὴ γενομένης αὐτῷ τῆς ὑπουργικῆς ἀνακοινώσεως. Ἀληθῶς εἶναι πασίγνωστον, ὅτι οὗτος διατελεῖ ὑπὸ ἀφορισμὸν τῆς Ἱερᾶς συνόδου, ἕνεκα τοῦ παρ᾽ αὐτοῦ ἐκδοθέντος καὶ ὑπὸ τῆς ἐκκλησίας κριθέντος ἀσέμνου καὶ ἀσεβοῦς βιβλίου τῆς Παπίσσης Ἰωάννας. Εὐλόγως λοιπὸν δύναταί τις νὰ ἐρωτήσῃ ποῖος ἱερεὺς δύναται νὰ ὁρκίσῃ τὸν ἀφωρισμένον κ. Ροΐδην, (…). [Ε]ἴμεθα καὶ καλούμεθα ὀρθόδοξοι χριστιανοί, ὀφείλομεν ἔχειν θρησκευτικὴν αἰδώ· (…). Ἐὰν εὑρέθη ὑπουργὸς τῶν ἐκκλησιαστικῶν διορίσας ἄνθρωπον ἀφωρισμένον εἰς θέσιν ἀνωτάτην τοῦ κράτους, ἀμφιβάλλομεν τὸ καθ᾽ ἡμᾶς, ἐὰν εὑρεθῇ καὶ ἱερεὺς γινώσκων τὰ τοῦ ἀφορισμοῦ νὰ ὁρκίσῃ τὸν ἀφωρισμένον.».[11] Η εφημερίδα συντηρεί δύο μέτωπα με τον Ροΐδη, το πολιτικό και το θρησκευτικό. Είναι δύο μέτωπα που κάθε εφημερίδα σε κάθε εποχή γνωρίζει ότι, εάν έχει πίσω της τον «λαό» και την «εξουσία», διαθέτει το πιο ισχυρό (το πιο ακαταμάχητο) έρεισμα να κατατροπώσει τους αντιπάλους. Στη συγκεκριμένη περίπτωση μάλιστα η εφημερίδα δεν διστάζει να ομολογήσει ότι ποσώς δεν την ενδιαφέρει ποιος θα πάρει τη θέση του Εφόρου,[12] αυτό που την ενδιαφέρει είναι να μην πάρει τη θέση ένας αφορισμένος άθεος, ο οποίος επιπλέον είναι και τρικουπικός. Συντονίζει με αυτόν τον τρόπο την υπεράσπιση του Μελετόπουλου, στεγάζοντας στον αγώνα εναντίον του Ροΐδη όλους τους αντιπάλους του. Σε αυτή την κατηγορία ανήκει η επιστολή προς την Ιερά Σύνοδο από ανησυχούντα πολίτη που αναφέρεται στη συνέχεια,[13] καθώς και η αναδημοσίευση της Εγκυκλίου (Ιερά Σύνοδος, 1866) στο φύλλο της 1ης Ιουνίου 1880. Δεν θα ήταν υπερβολή να πούμε ότι ο Ροΐδης έχει απέναντί του ένα μεγάλο μέρος της ελληνικής κοινωνίας που τον θεωρεί ξένο σώμα, αν όχι προδότη, αφού τα έχει βάλει με τα δύο αδιαπραγμάτευτα (στην εκδοχή των διωκτών του) ιδανικά: τη θρησκεία και την πατρίδα. Βέβαια δεν ήταν μόνος, έστω και αν οι σύμμαχοί του υστερούσαν σημαντικά σε αριθμό και απήχηση. Μάταια, για παράδειγμα, η Εφημερίς προσπαθεί να τον υπερασπίσει υπενθυμίζοντας το αυτονόητο. Κανείς δεν ήθελε να ακούσει, γιατί τα πάθη και τα συμφέροντα είχαν τις δικές τους προτεραιότητες. Το αυτονόητο, όταν εμφανίζεται αδιάσειστο, γίνεται ανεπιθύμητο: «Αἱ εἰς δύο κατὰ σειρὰν φύλλα τῆς συναδέλφου Πρωΐας περιεχόμεναι πληροφορίαι περὶ τῶν σχέσεων τῆς Ἱερᾶς Συνόδου πρὸς τὸν κ. Ε. Ροΐδην δὲν εἶνε ἀκριβεῖς·. καθ’ ὅσον οὔτε ἀφορισμὸς ἀπηγγέλθη ποτὲ κατ’ αὐτοῦ, οὔτε δύναται κατὰ τοὺς νόμους τοῦ κράτους καὶ τὸ καταστατικὸν τῆς Συνόδου ν’ ἀπαγγελθῇ τοιοῦτος καθ’ ἕλληνος πολίτου ἄνευ προηγουμένης ἐκδόσεως βασιλικοῦ διατάγματος πρὸς τοῦτο. Ἡ ἱερὰ Σύνοδος περιωρίσθη μόνον εἰς τὸ ν᾽ ἀποδοκιμάσῃ τὸ βιβλίον δι’ ἐγκυκλίου καὶ νὰ διορίσῃ ἐπιτροπὴν ἐκ θεολόγων προεδρευομένη ὑπὸ τοῦ ἀειμνήστου ἀρχιεπισκόπου Σύρου Λυκούργου, πρὸς ἀνεύρεσιν χωρίων ἐπιληψίμων καὶ δεκτικῶν δικαστικῆς καταδιώξεως. Μὴ ἀνευρεθέντων ὅμως τοιούτων κατὰ τῆς ὀρθοδόξου πίστεως, ἀλλὰ κατὰ μόνων τῶν παρεκτροπῶν τῶν ἐν τῇ Δύσει μάλιστα ἱερέων, ἡ ἀρξαμένη καταδίωξις ἔμεινεν ἄνευ ἀποτελέσματος. Μετὰ τὴν ἄρσιν τῆς παρανοήσεως ταύτης, προελθούσης ἐκ μόνης περισσείας ζήλου τοῦ σεβ. Ἁγίου Καρυστίας, ἡ Ἐκκλησία καὶ οἱ λειτουργοὶ αὐτῆς διετέλεσαν πάντοτε καὶ ἐπὶ ὅλην δεκατετραετίαν εἰς φιλικωτάτας σχέσεις πρὸς τὸν συγγραφέα, οὗ ὁ οἶκος ἁγιάζεται τακτικῶς πᾶσαν πρώτην τοῦ μηνὸς ὑπὸ ἱερέων τῆς ἐνορίας του.».[14] Η δήλωση αυτή, που φαίνεται σαν να έχει υπαγορευτεί από τον Ροΐδη, θέλει να βάλει τα πράγματα στη θέση τους. Η Εκκλησία ούτε τον ίδιο αφόρισε ούτε την Πάπισσα, το μόνο που έκανε ήταν να αποκηρύξει το βιβλίο. Μάλιστα η αποκήρυξη είχε να κάνει με χωρία που αναφέρονταν στην Καθολική Εκκλησία και όχι στην Ορθόδοξη. Στο σημείο αυτό η καταδίωξη, τόσο του συγγραφέα όσο και του βιβλίου, μνημονεύεται σε χαμηλούς τόνους, λόγω της περίστασης (υποψηφιότητα Ροΐδη για τη θέση του Εφόρου της Εθνικής Βιβλιοθήκης), για να τονιστούν, με τρόπο κάθε άλλο παρά πειστικό, οι καλές του σχέσεις με την Εκκλησία και η ευλαβική τήρηση των θρησκευτικών παραδόσεων εκ μέρους του. Αυτό εξηγεί πώς η «αποκήρυξη» έγινε στην εφημερίδα «αποδοκιμασία». Είδαμε ότι η εικόνα του αφορισμένου, όπως διακινήθηκε κατά τον 19ο αιώνα, επανέκαμψε με αφορμή τον θάνατό του. Αυτός ήταν ο λόγος που ανάγκασε τον Ανδρεάδη να δηλώσει ότι οι περί αφορισμού του συγγραφέα διαδόσεις και δημοσιογραφικές κοινοποιήσεις ήσαν αναληθείς. Το ίδιο συνέβη, όπως είδαμε, και με τον Παράσχο που επαναλαμβάνει τον Ανδρεάδη. Συνελόντι ειπείν: έως τη στιγμή που γράφονται αυτές οι γραμμές δεν υπάρχει κανένα αξιόπιστο τεκμήριο που να υποδεικνύει ότι αφορίστηκε ο Ροΐδης. Πρόκειται για αστικό μύθο, παρόμοιο με εκείνον που διαδίδει ότι αφορίστηκε ο Νίκος Καζαντζάκης, γεγονός το οποίο, επίσης, δεν συνέβη ποτέ. Αυτό βεβαιώνεται και μετά από ενδελεχή έρευνα που έκανα στο Ιστορικό Αρχείο της Ιεράς Συνόδου της Εκκλησίας της Ελλάδος[15]. Αν όντως είχε αφοριστεί ο Ροΐδης και είχε γίνει άρση αφορισμού, θα έπρεπε οι σχετικές πράξεις να είχαν καταγραφεί στα Πρακτικά της Ιεράς Συνόδου. Το μόνο που εντόπισα ήταν τρεις αναφορές τον Μάρτιο του 1866 για τη σύνταξη της γνωστής εγκυκλίου, η οποία βασιζόταν σε σχετική γνωμάτευση τριών Καθηγητών της Θεολογικής Σχολής του Πανεπιστημίου Αθηνών,[16] στους οποίους προσέφυγε η Ι. Σ. για να τεκμηριώσει την απόφασή της. Η εισήγηση έως σήμερα δεν έχει κοινοποιηθεί από τους μελετητές του Ροΐδη και δεν είμαι βέβαιος ότι γνώριζαν το περιεχόμενό της, πέρα από τη βιβλιογραφική αναφορά. Και για την άρση διαπίστωσα ότι ουδέποτε συνέβη (δεν θα μπορούσε να είχε συμβεί), αφού ο Ροΐδης δεν αφορίστηκε. Το γεγονός επιβεβαιώνεται και από τα Πρακτικά της Ι. Σ. όπου καταγράφεται ότι η Ι. Σ. δεν συγκλήθηκε από την 1 Ιανουαρίου 1904 έως τις 8 Ιανουαρίου 1904. Θυμίζω ότι ο Ροΐδης πέθανε στις 7 Ιανουαρίου. Το ίδιο ισχύει και με τον Κώδικα Πρωτοκόλλου της Ι. Σ.[17] Κανένα στοιχείο δεν εντοπίζεται στις συγκεκριμένες ημερομηνίες. Με τα υπάρχοντα τεκμήρια, οι φήμες για άρση του αφορισμού δεν ευσταθούν, όπως δεν ευσταθεί και η διαδεδομένη αντίληψη ότι αφορίστηκε ο συγγραφέας. 4. Η Πάπισσα αντιμέτωπη με την Εκκλησία Αν αποκλείσουμε τον αφορισμό του Ροΐδη, μήπως θα έπρεπε να δεχτούμε ότι αφορίστηκε η Πάπισσα Ιωάννα; Εδώ το ζήτημα φαίνεται να υποστηρίζεται έμμεσα από τα κείμενα: υπάρχει συγκεκριμένη Εγκύκλιος που εξέδωσε η Ιερά Σύνοδος της Εκκλησίας της Ελλάδος, στις 4 Απριλίου 1866, με την οποία καταδικάζεται το βιβλίο και ρίπτεται εις το πυρ το εξώτερον. Διαβάζουμε, αποσπώντας κάποια δείγματα: «Περίληψις. Περὶ ἀποκηρύξεως βλασφήμου καὶ κακοήθους βιβλίου. Βασίλειον τῆς Ἑλλάδος. Ἡ Ἱερὰ Σύνοδος τῆς Ἐκκλησίας τῆς Ἑλλάδος. Πρὸς τοὺς κατὰ τὴν ἐπικράτειαν Σεβασμιωτάτους Ἱεράρχας. Μυθιστόρημά τι ἐπιγραφόμενον «ἡ Πάπισσα Ἰωάννα» (...) ἡ Σύνοδος ἀπεκήρυξε τὸ περὶ οὗ ὁ λόγος μυθιστόρημα, καὶ παρέδωκεν αὐτὸ τῷ ἀναθέματι, ὡς ἀντιχριστιανικὸν καὶ κακόηθες, καὶ κατήγγειλεν αὐτὸ εἰς τὸ Ὑπουργεῖον, ὅπως ἐνεργηθῶσι κατ’ αὐτοῦ καὶ τοῦ συγγραφέως τὰ παρὰ τοῦ νόμου ὁριζόμενα (...) ἡ Σύνοδος (...) ἐντέλλεται ὑμῖν ἵνα συμβουλεύσητε καὶ νουθετήσητε ἐκκλησιαστικῶς τὸ ἐν τῇ ὑμετέρᾳ παροικίᾳ ποίμνιον, ὅπως οὐ μόνον ἀπέχωσι τῆς ἀναγνώσεως τοῦ τοιούτου εἴς τε τὴν ψυχὴν καὶ τὸ σῶμα ἐπιβλαβοῦς βιβλίου, ἀλλὰ ἀποστρέφωνται τοῦτο ὡς ἀποκύημα καὶ μιασματικὸν νόσημα, οὐ μὴν ἀλλὰ καὶ τῷ πυρὶ παραδίδωσιν, ὅπου ἂν αὐτὸ εὑρίσκωσιν, ἵνα μή ποτε αὐτοὶ εἰς πειρασμὸν ἐμπέσωσι καὶ ἔνοχοι τοῦ αἰωνίου πυρὸς γένωνται».[18] Εκ παραδόσεως ο αφορισμός (μικρός ή μεγάλος) έχει να κάνει με πρόσωπα και όχι με πράγματα ή αντικείμενα, χωρίς αυτό να αποκλείει την περίπτωση κατά την οποία, με αφορμή κάποιο έργο ή κάποια δράση, να αφορίζεται ο συγγραφέας ή ο δράστης. Κάτι τέτοιο δεν ισχύει στην περίπτωση του Ροΐδη. Μολονότι η Εκκλησία καταδικάζει το βιβλίο και παρωθεί τους πιστούς στην καύση του, δεν αποβάλλει από το σώμα των πιστών της Ορθοδόξου Ανατολικής του Χριστού Εκκλησίας τον συγγραφέα. Επίσης η Εγκύκλιος περιέχει κάτι πρωτόγνωρο σε σχέση με την περί αφορισμού παράδοση: ζητά από την πολιτεία να παρέμβει, υπερβαίνοντας έτσι τα όρια του εκκλησιαστικού αφορισμού. Επιπλέον, η λέξη «αποκήρυξη» στον τίτλο της εγκυκλίου δεν μπορεί να ταυτιστεί με την έννοια του αυστηρού αφορισμού ή του αναθέματος. Οι αποδέκτες όμως του κειμένου κράτησαν, ευλόγως, δύο σημαντικές φράσεις: με τη μία αποκηρύσσεται ως «αντιχριστιανικό και κακόηθες» το βιβλίο και με την άλλη προειδοποιούνται οι πιστοί να μην το διαβάσουν για να μη γίνουν «ένοχοι του αιωνίου πυρός». Επομένως, μπορεί η εγκύκλιος να μην ανταποκρίνεται τυπικά σε έναν αφορισμό, επί της ουσίας όμως αναθεματίζει το βιβλίο και απειλεί τους αναγνώστες. Κατά λογική συνέπεια θεωρήθηκε ότι η Πάπισσα Ιωάννα αφορίστηκε. Ακόμη λιγότερο μπορεί να θεωρηθεί αφορισμός, του συγγραφέα ή του βιβλίου, η εγκύκλιος που διένειμε στην επισκοπή του ο αφρίζων διώκτης του Ροΐδη, ο Καρυστίας Μακάριος. Ο εν λόγω κληρικόφρων, αφού περιλούσει την Πάπισσα με τα πιο αβυσσαλέα επίθετα, καταλήγει να απειλεί τους αναγνώστες με αναθεματισμό και, ακολουθώντας το τυπικό των αφορισμών, τους προειδοποιεί ότι, αν διαπράξουν το αδίκημα, ο μόνος τρόπος επιστροφής στο ποίμνιο των πιστών είναι η αποκήρυξη του σατανικού βιβλίου και η ειλικρινής, βαθιά μετάνοια. Προφανώς η απειλή αφορισμού δεν συνιστά αφορισμό, πράξη που απαιτεί απόφαση της Ι. Σ. και όχι ενός μόνον επισκόπου. Εντούτοις, η ταυτόχρονη εμφάνιση της εγκυκλίου της Ι. Σ., των δημοσιογραφικών εξαναστάσεων και του παρανοϊκού φανατισμού που τροφοδοτούσε την μανιακή αντίδραση του Μακαρίου Καρυστίας, συνέθεσαν το πλέγμα της φαντασιακής αναγωγής που επέβαλε στην κοινή γνώμη την εικόνα του αφορισμένου Ροΐδη και της αφορισμένης Πάπισσας. ΒΑΣΙΛΕΙΟΝ ΤΗΣ ΕΛΛΑΔΟΣ Ο ΕΠΙΣΚΟΠΟΣ ΚΑΡΥΣΤΙΑΣ Πρὸς τὸ φιλόχριστον καὶ χριστεπώνυμον τῆς αὑτοῦ ἐπισκοπῆς πλήρωμα. Βλάσφημον καὶ λίαν κακόηθες βιβλίον ἢ μυθιστόρημα ἐξεδόθη κατ᾽ αὐτὰς ἐν τῇ πρωτευούσῃ ταύτῃ, τῇ συνεργείᾳ τοῦ σατανᾶ, ὑπό τινος τῶν ὀργάνων αὑτοῦ Ε. Α. Ῥοΐδου, φέρον τὴν ἐπιγραφὴν «Ἡ Πάπισσα Ἰωάννα», τὸ ὁποῖον γέμει βλασφημιῶν καὶ εἰρωνικῶν ἐκφράσεων κατὰ τῆς ἱερᾶς ἡμῶν πίστεως. Ἐπειδὴ δὲ τὸ βλάσφημον καὶ μιαρὸν τοῦτο βιβλίον διενεμήθη οὐ μόνον ἐν τῇ πρωτευούσῃ ταύτῃ τοῦ βασιλείου, ἀλλὰ καὶ εἰς τὰς ἐπαρχίας, καὶ εἶναι ἐνδεχόμενον νὰ εἰσέφρυσεν ἀντίτυπόν τι καὶ εἰς τὴν καθ᾽ ἡμᾶς ἐπισκοπήν, καθῆκον ἱερὸν ἐκπληροῦντες, καὶ θέλοντες νὰ προφυλάξωμεν ὑμᾶς, κατὰ τὸ ἱερὸν χρέος μας, ἐκ πάσης βλάβης καὶ διαφθορᾶς ψυχικῶς τε καὶ σωματικῶς, δυναμένης νὰ προέλθῃ ἐκ τῆς ἀναγνώσεως αὐτοῦ, προτρέπομεν, νουθετοῦμεν, καὶ συμβουλεύομεν ὑμᾶς ἀρχιερατικῶς τε καὶ πατρικῶς, ὅπως ἀπόσχητε ὁλοτελῶς ὑμεῖς τε καὶ τὰ τέκνα ὑμῶν ἐκ τῆς λοιμώδους καὶ φθοροποιοῦ ἀναγνώσεως τοῦ μιαροῦ καὶ ἐπαράτου τούτου βιβλίου, οὐ μὀνον δέ, ἀλλὰ καὶ νὰ καταστρέψητε αὐτὸ εὐθὺς ἐν πυρί, ὅπου καὶ ἂν τυχὸν εὕρητε περιπεσὸν τὸ βιβλίον τοῦτο μὴ ἐπιτρέποντες ἀποτηρεῖσθαι καὶ ἐμφιλοχωρεῖν ἐν τῇ οἰκίᾳ ὑμῶν τὴν ἰοβόλον ταύτην ἔχιδναν, ἥτις δύναται καὶ ὑμᾶς καὶ τὰ τέκνα ὑμῶν θανατηφόρως νὰ δηλητηριάσῃ· ἂν δέ, ὅπερ ὃ μὴ γένοιτο! ἀπειθῶν τις ἐξ ὑμῶν τῶν πνευματικῶν ἡμῶν τέκνων εἰς ταύτας τὰς πνευματικὰς ἡμῶν συμβουλὰς καὶ νουθεσίας, καὶ εἰς οὐδὲν λογιζόμενος ταύτας ἤθελε διακατέχειν καὶ ἀποτηρεῖν αὐτὸ εἰς βλάβην ἑαυτοῦ τε καὶ ἄλλων, τὸν τοιοῦτον ὡς τέκνον ἀπειθὲς καὶ δυσήνιον μὴ δεχόμενον τὰς σωτηρίους ὑπὲρ αὐτοῦ τῆς Ἐκκλησίας συμβουλάς, ἔχομεν, ἐν ἁγίῳ Πνεύματι, ἀφωρισμένον καὶ ἀσυγχώρητον, ἕως οὗ μεταμεληθεὶς τὸ μὲν ἐπάρατον αὐτὸ βιβλίον καταστρέψει, τὸ δὲ ἐμπεριεχόμενον αὐτοῦ ἀποπτύσει καὶ ἀναθεματίσει, τεύξεται τότε τῆς δεούσης συγχωρήσεως καὶ τοῦ θείου ἐλέους. Ἐν Ἀθήναις, τὴν 22 Μαρτίου 1866 Ὁ ἐν Χριστῷ εὐχέτης ὑμῶν † ΚΑΡΥΣΤΙΑΣ ΜΑΚΑΡΙΟΣ»[19]. Οι συμπεριφορές αυτές, καθώς και η γενικότερη αναταραχή, πρέπει να έφεραν σε δύσκολη θέση τον Ροΐδη και να τον πίεσαν ψυχικά, ωστόσο έγιναν η αφορμή να γραφούν δύο εξαιρετικά κείμενα: το «Ολίγαι λέξεις εις απάντησιν της υπ’ αρ. 5688 εγκυκλίου της Ιεράς Συνόδου κατά της Παπίσσης Ιωάννας» και το «Η Πάπισσα και η Ηθική. Επιστολαί ενός Αγρινιώτου». Πρόκειται για κείμενα κορυφαία της κριτικής σκέψης στην Ελλάδα. Σε αυτά ο Ροΐδης δεν αναφέρεται μόνο σε «απαγορεύσεις, αποκηρύξεις, καταμηνύσεις, εγκυκλίους», αλλά και στο «αφορισμένο» βιβλίο και γενικά σε «αφορισμούς»: «Βιβλίον, τὸ ὁποῖον (...) ἐκηρύξατε γέμον πάσης κακοδοξίας καὶ ἀσεβείας, τὸν συγγραφέα αὐτοῦ ὄργανον τοῦ Σατανᾶ, ἔχιδναν καὶ κακοῦργον καὶ τοὺς ἀναγνώστας ἐν Ἁγίῳ Πνεύματι ἀφωρισμένους. Τοῦτο δὲ πράττων οὐ μόνον ἐμαυτὸν προτίθεμαι νὰ δικαιολογήσω, ἀλλὰ καὶ τὴν συνείδησιν νὰ καθησυχάσω πολλῶν εὐσεβῶν χριστιανῶν, οἵτινες ὑποπεσόντες εἰς τὴν αὐτὴν παράβασιν ἐκ περιεργείας, νομίζουσιν ἑαυτοὺς καὶ πράγματι ἀφωρισμένους».[20] «Ἡ Πάπισσα Ἰωάννα ἡ προωρισμένη, ὡς πάντα τὰ ἐν Ἑλλάδι ἐκδιδόμενα βιβλία, ν᾿ ἀναγνωσθῇ ὑπὸ εὐαρίθμων τινῶν λογίων, ἀναγνώσθη χάρις εἰς τοὺς ἀφορισμοὺς ἐν ταῖς λέσχαις, τοῖς καφφενείοις καὶ τοῖς παντοπωλείοις καὶ ἐνίοτε μεγαλοφώνως, ἵνα ἀκούωσι καὶ οἱ μὴ ἐξεύροντες ν᾿ ἀναγινώσκωσιν (...). Τοιαῦτα εἶναι σήμερον τ᾿ ἀποτελέσματα τῶν ἱερατικῶν ἀπαγορεύσεων· τὸ δὲ σωτήριον ἔτος 1866 εἶναι εἴπερ τι καὶ ἄλλο ἀκατάλληλον δι᾿ ἀφορισμοὺς καὶ καταδιώξεις συγγραφέων».[21] Πρέπει να σημειωθεί ότι στην εγκύκλιο της Ι. Σ. δεν υπάρχει το «ἐν Ἁγίῳ Πνεύματι ἀφωρισμένοι». Πρόκειται για φράση στην εγκύκλιο του Μακαρίου, την οποία ο Ροΐδης παρατοποθετεί. Το περίεργο είναι ότι την επαναφέρει η Πρωΐα το 1880 με τον ίδιο τρόπο. Όπως και αν έχει το ζήτημα, ο συγγραφέας και το βιβλίο αντιμετωπίστηκαν υπό τη διαδεδομένη αντίληψη ότι είχαν αφοριστεί. Ωστόσο, μολονότι το βιβλίο καταδικάζεται με τους πιο επαχθείς όρους, δεν έχουμε καμιά μαρτυρία ότι κάηκε κάπου από κάποιους στην Ελλάδα ούτε ότι, τελικά, απαγορεύτηκε η κυκλοφορία του με δικαστική απόφαση. Αυτό που γνωρίζουμε είναι ότι για ένα χρονικό διάστημα έγινε κατάσχεση αντιτύπων με απόφαση του Εισαγγελέα. Έως την ανατροπή αυτών των δεδομένων περιοριζόμαστε στη διαπίστωση ότι δεν υπάρχει αφορισμένος Ροΐδης ούτε αφορισμένοι πιστοί, υπάρχει μόνο «αφορισμένη» (με τη χαλαρή έννοια) Πάπισσα Ιωάννα. Τα δεδομένα αυτά, όπως είδαμε, παίρνουν άλλες διαστάσεις, άλλο περιεχόμενο και άλλο όνομα όταν εισδύουν στον κοινωνικό χώρο, όπου προσλαμβάνονται, διογκώνονται και μυθολογούνται ανάλογα με τις συνθήκες της εποχής. Αν συνυπολογίσουμε το εύρος, την ένταση και τη διάρκεια των αντιδράσεων δεν υπάρχει καμιά αμφιβολία ότι η Πάπισσα Ιωάννα υπήρξε ένα βιβλίο «αφορισμένο» εν τοις πράγμασι και ο Ροΐδης ένας συγγραφέας «αφορισμένος» εξ ακοής. 5. Ο Ροΐδης αντιμέτωπος με την Εκκλησία και την Πολιτεία Ο Ροΐδης στάθηκε μαχητικός απέναντι στην Εκκλησία, συνεχίζοντας, με άλλον τρόπο τώρα, την κριτική του για τη μισαλλοδοξία και τον σκοταδισμό της. Υπερασπιζόμενος την Πάπισσα Ιωάννα βρήκε μια καλή αφορμή να πει όσα δεν μπορούσε να πει στο μυθιστόρημα (και όχι μόνο για την Εκκλησία). Η ταλαιπωρία του όμως δεν σταμάτησε στην αντίκρουση των εκκλησιαστικών αποκηρύξεων, συνεχίστηκε με τις διώξεις που υπέστη από την ελληνική δικαιοσύνη. Στην αρχή δείχνει να πιστεύει ότι η δικαιοσύνη θα αγνοήσει την Εκκλησία, αλλά, όπως ξέρουμε, κάτι τέτοιο δεν συνέβη: «Ὁ κ. εἰσαγγελεὺς οὐδ᾿ ἀπάντησιν ἔδωκεν, οἱ δικασταὶ ἀπεκρίθησαν γελῶντες ὅτι ἀφοῦ τὸ βιβλίον εἶναι ἀφωρισμένον, δὲν δύνανται νὰ τὸ ἀναγνώσωσιν ἵνα τὸ δικάσωσιν»[22]. Πολύ σύντομα βρέθηκε αντιμέτωπος με τον Γολγοθά των δικαστηρίων, κατηγορούμενος για διαφθορά των ηθών και για προσβολή της θρησκείας. Ένα χρόνο μετά τη δημοσίευση της Πάπισσας, και αφού έχει καταδικαστεί, υποβάλλει στον Άρειο Πάγο αναίρεση του βουλεύματος των εφετών[23]. Πάλι όμως η αναίρεσή του απορρίπτεται[24]. Η σχετική απόφαση του Αρείου Πάγου αποτελεί μνημείο κακοδικίας και προκατάληψης[25]. Η συνέχεια δεν είναι γνωστή, μπορούμε όμως να εικάσουμε, με σχετική βεβαιότητα, ότι δεν φυλακίστηκε, αλλά και ότι ποτέ δεν αθωώθηκε οριστικά. Το βιβλίο πρέπει να ταλαιπωρήθηκε περισσότερο (αφού εμφανίστηκαν κλεψίτυπες εκδόσεις, λόγω ακριβώς της δικαστικής καταδίκης), στο τέλος όμως δεν απαγορεύτηκε. Ἡ πρώτη καὶ ἡ τελευταία σελίδα τοῦ ἐγγράφου τῆς Ἱερᾶς Συνόδου πρὸς τὸ Ὑφυπουργεῖον Τύπου καὶ Τουρισμοῦ, 12 Σεπτεμβρίου 1940. Πληροφορεῖ τὸν ὑφυπουργὸ ὅτι ὁ Σύλλογος τῶν Ὠφελίμων Βιβλίων κατόπιν συστάσεως τοῦ Ἀρχιεπισκόπου ἀπέσυρε τοὺς δύο τόμους ποὺ εἶχε ἐκδώσει, καὶ ἀξιώνει νὰ διατάξει τὴν παρεμπόδιση τῆς ἔκδοσης τῶν Ἁπάντων τοῦ Ροΐδη ἀπὸ τὸν ἐκδοτικὸ οἶκο Σιδέρη. Τὸ ἔγγραφο αὐτὸ διανθίζεται μὲ ἀποσπάσματα ἀπὸ τὴν ἀνυπόγραφη ἔκθεση ποὺ συνέταξε κάποιος γνώστης τοῦ ἔργου τοῦ Ροΐδη κατ᾽ ἀνάθεσιν τῆς Ἱερᾶς Συνόδου. Αν αφήσουμε κατά μέρος τις υπερβολές που εμφιλοχώρησαν στη φιλολογία περί του αφορισμού, έχουμε στα χέρια μας κάτι πολύ συγκεκριμένο και τεκμηριωμένο: την καταδίωξη του Ροΐδη από την Εκκλησία και την Πολιτεία. Για το ζήτημα αυτό δεν υπάρχει καμιά αμφιβολία. Τα κείμενα το αποδεικνύουν. Η Εκκλησία όντως τον πολέμησε με πάθος, έχοντας για πολιορκητικό κριό τον Επίσκοπο Καρυστίας Μακάριο, και η Πολιτεία τον εκδικήθηκε ανελέητα, με Πρωτοδικεία, Εφετεία και Αρείους Πάγους, χωρίς όμως να τον φυλακίσει ή να απαγορεύσει το βιβλίο του, παρά την οριστική και αμετάκλητη καταδίκη του από την Ελληνική Δικαιοσύνη. Ο ίδιος μπορεί να διασύρθηκε, και από τις δύο, για μεγάλο χρονικό διάστημα, στο τέλος όμως δικαιώθηκε, γιατί η Πάπισσα συνέχισε να είναι το πιο ευπώλητο μυθιστόρημα καθ’ όλη τη διάρκεια του 19ου αιώνα. Βέβαια, αυτή είναι μια εξωτερική περιγραφή πεπραγμένων του παρελθόντος, η οποία ασφαλώς δεν μπορεί να προσμετρήσει τις συνέπειες αυτών των διώξεων στον άνθρωπο Ροΐδη, στον τριαντάχρονο που έπρεπε να αντιμετωπίσει μια τέτοια ακύρωση και εξουδένωση της προσωπικότητάς του σε μια πικρόχολη και συντηρητική κοινωνία. Αξίζει εδώ να παραθέσουμε ένα απόσπασμα από την αφήγηση του υπηρέτη του Ροΐδη, όπως την αποδίδει ο Κώστας Ουράνης το 1920: «Ἔχασε ὅλην του τὴν δημοτικότητα μὲ τὴν ἔκδοσιν τῆς “Παπίσσης Ἰωάννας”. Ἡ ἐκκλησία, ὡς γνωστόν, τὸν ἀφώρισε διὰ τὸ βιβλίον του αὐτὸ καὶ ὁ ἀθηναϊκὸς λαὸς ὅταν τὸν ἔβλεπε εἰς τὸν δρόμον τὸν ἐγιουχάιζε καὶ ἐζήτει να τὸν κακοποιήσῃ. Ὁ γερο-Καρατζᾶς μοῦ ἔλεγε ὅτι τότε τὸν συνόδευε πάντα εἰς τοὺς δρόμους, ὡπλισμένος, καὶ τοῦ ἐχρησίμευε ὡς σωματοφύλακας. Συγχρόνως μὲ τὸν ἀφορισμὸν ἐγένετο καὶ κατάσχεσις τῶν ἀντιτύπων τῆς “Παπίσσης Ἰωάννας”. Εὐφυὴς ὅμως Χιώτης ὁ Καρατζᾶς εἶχε κατορθώσει νὰ σώσῃ ἀπὸ τὴν ἀστυνομικὴν ἔρευναν ποὺ ἔγινε εἰς τὸ σπῆτι τοῦ Ροΐδη χίλια περίπου ἀντίτυπα, τὰ ὁποῖα τὰ εἶχε κρύψει μέσα εἰς σωρὸν καρβούνων. Τὰ ἀντίτυπα αὐτὰ ὁ Καρατζᾶς ἠδυνήθη νὰ τὰ στείλῃ, λίγα-λίγα, εἰς τὴν Εὐρώπην καὶ νὰ πωλήσῃ μέρος αὐτῶν κρυφὰ εἰς τὰς Ἀθήνας, ὅπου ἡ τιμὴ τοῦ βιβλίου ἀπὸ 5 δραχμὰς ἔφθασε μετὰ τὸν ἀφορισμὸν τὰς εἴκοσι.»[26]. 6. Ξεκαθαρίσματα Ως τελευταίο, και μάλλον πλεονάζον, ερώτημα, απομένει το εξής: τελικά ο Ροΐδης ήταν ένας καλός χριστιανός, που σεβόταν κατά βάθος τη θρησκεία, εκτιμούσε την εκκλησία και το μόνο που θέλησε, παρακάνοντάς το ολίγον, ήταν να στηλιτεύσει ορισμένα κακώς κείμενα, αφηγούμενος, λογοτεχνική αδεία, έναν ξεχασμένο θρύλο, όπως σκοπίμως υποστηρίζει ο Ανδρεάδης;[27] Το ακριβώς αντίθετο. Όλα τα στοιχεία, και όλες οι συνάδουσες ιστορικές μαρτυρίες, επιτρέπουν να υποστηρίξουμε ότι: α) Ο Ροΐδης δεν υπήρξε θρησκευόμενος, ως τέκνο μάλιστα του Διαφωτισμού είχε εμφανώς αρνητική στάση απέναντι στη θρησκεία εν γένει. β) Για τους προτεστάντες δεν λέει πολλά (πιθανώς να τους συμπαθούσε κιόλας λόγω νοοτροπίας), αναμφίβολα όμως ήταν εναντίον των καθολικών και των ορθοδόξων, όχι τόσο των πιστών, όσο των εκκλησιαστικών Αρχών τους. γ) Μπορεί η θεματική της Πάπισσας να στόχευε την Καθολική Εκκλησία, επί της ουσίας όμως στρεφόταν εναντίον της θρησκείας γενικά, αφήνοντας σαφή και αιχμηρά σχόλια για την Ορθόδοξη Εκκλησία. δ) Είναι αυτονόητο ότι, η τεχνική της ειρωνικά επαμφοτερίζουσας γραφής, υιοθετείται από τον Ροΐδη σκόπιμα, γιατί του δίνει τη δυνατότητα να διαχειρίζεται την ερμηνεία του κειμένου έναντι των διωκτών του. Πέραν τούτων ο βίος και το έργο του μπορεί να μην φανερώνουν τον φανατικό άθρησκο, παρέχουν όμως επαρκή τεκμήρια για το χάσμα που τον χωρίζει από τη θρησκεία και, κυρίως από την εκκλησία. Αναγκάστηκε ενίοτε να συμβιβαστεί; Προφανώς. Όταν επρόκειτο για την επιβίωσή του. Τότε, το αίσθημα της αυτοσυντήρησης, τον ανάγκασε να κατανοήσει ότι δεν έπρεπε να υποτιμά το μέγεθος του κακού που μπορούσαν να προκαλέσουν οι διώκτες του. Αφήνοντας κατά μέρος τις αποκρύψεις και τις υπεκφυγές του όταν αντιλαμβανόταν ότι κινδύνευε, θα μπορούσαμε να τον θεωρήσουμε: άθρησκο, αντικληρικαλιστή, σκεπτικιστή, είρωνα, σαρκαστή, κυνικό, ορθολογιστή, ανορθόδοξο, αριστοφανικό, πεσιμιστή και άλλα πολλά στην κλίμακα των αντιθέσεών του με την πολιτεία και την εκκλησία. Αν προεκτείνουμε αυτές τις ιδιότητες στο περίφημο ζήτημα της ελληνικής ταυτότητας, όπως επιχειρούσε να τη συγκροτήσει εκείνη την εποχή η νεότευκτη ελληνική κοινωνία, και συνυπολογίσουμε ότι ο Ροΐδης δεν υπήρξε αρχαιόπληκτος, βυζαντινόπληκτος, λαογραφικός, ουτοπιστής, ουσιοκράτης, και ότι δεν συμμετείχε στη ρητορική και αισθητική του λαϊκίζοντος εθνικισμού, δεν πρέπει να μας ξαφνιάζει ότι υπήρξε (τότε αλλά και στη συνέχεια) ρημαγμένος και μονόχνοτος λύκος της στέπας απέναντι στην καθεστωτική συλλογικότητα των νοσταλγών και ιδαλγών της ελληνικότητας. Δεν είναι παράξενο, επίσης, ότι με τα μέτρα των αυστηρά ορθοφρονούντων πατριωτών, ο Ροΐδης δεν μπορεί να θεωρηθεί «κανονικός» Έλλην, και δεν μπορεί γιατί είναι άθρησκος και ευρωπαιόπληκτος. Ακόμη χειρότερα: χλευάζει την ορθοδοξία και περιφρονεί τον λαό. Και όμως: ο Ροΐδης είναι βαθύτατα Έλλην με έναν ξεχωριστό τρόπο. Σε διαρκή αντιδικία με τον εαυτό του και σε μόνιμη αγωνία για την τύχη της χώρας του, δηλαδή με τον πιο κριτικό και δημιουργικό τρόπο. Με έναν τρόπο ωστόσο που ενοχλεί, αν δεν εξοργίζει. Μπορεί λοιπόν τυπικά να μην αφορίστηκε, στην πραγματικότητα όμως έζησε στον τόπο του σαν αφορισμένος υπό παρακολούθηση[28]. 7. Η Πάπισσα έως το 1940 Από το 1866 και μετά η Πάπισσα θα συνεχίσει, έως το τέλος του αιώνα, να είναι ένα από τα πιο δημοφιλή και πολυδιαβασμένα κείμενα της νεοελληνικής λογοτεχνίας. Η οργιώδης δημοσιότητα που περιέβαλε την παρθενική της εμφάνιση, ιδιαίτερα μετά την καταδίκη της από την Εκκλησία ως «αμαρτωλού» και «επικίνδυνου» έργου, παρακίνησε ακόμη και τους απρόθυμους αναγνώστες, όπως παραδέχεται και ο ίδιος ο Ροΐδης[29], να δοκιμάσουν τον «απαγορευμένο καρπό». Εκτός από τις έγκυρες ανατυπώσεις και, κυρίως, την επανέκδοση του 1882 που επιμελήθηκε ο ίδιος ο Ροΐδης, ασκώντας ελαφρώς την αυτολογοκρισία, κυκλοφόρησαν και πολλές κλεψίτυπες εκδόσεις στις οποίες, ανάλογα με την περίπτωση, γίνονται περικοπές του κειμένου ή εξοβελίζονται η «Εισαγωγή» και οι «Σημειώσεις». Οι παρεμβάσεις αποσκοπούσαν συνήθως στην απλοποίηση της Πάπισσας, αφαιρώντας το λόγιο φορτίο της, το οποίο θεωρούσαν δύσκολο για το ευρύ κοινό, και στη μετρίαση της κριτικής της οξύτητας, με την απάλειψη τολμηρών σκηνών και υπερβολικά δηλητηριωδών σχολίων για την Εκκλησία. Με τον σάλο που προκάλεσε άμεσα το βιβλίο, με τις οξύτατες αντιδράσεις της Εκκλησίας, με τις πολλές κριτικές (περισσότερο αρνητικές και λιγότερο θετικές), με την αστραπιαία διάδοση φημών για τον συγγραφέα και το έργο, δεν είναι δύσκολο να καταλάβουμε γιατί η Πάπισσα υπήρξε τόσο μεγάλη εκδοτική επιτυχία. Τίποτε δεν απέτρεψε τους αναγνώστες, ευσεβείς και μη, από την ανάγνωσή της. Ούτε τα εκκλησιαστικά επιτίμια, ούτε οι φοβέρες και οι κατάρες των φανατικών, ούτε οι δικαστικές αποφάσεις. Ἡ πρώτη καὶ ἡ τελευταία σελίδα τοῦ ἐγγράφου τῆς Ἱερᾶς Συνόδου Πρὸς τὸ ὑπουργεῖον, «Περὶ κακοδόξου καὶ βλασφήμου βιβλίου», τὴν 7 Ἀπριλίου 1866. Σ᾽ αὐτὸ περιλαμβάνεται κατὰ λέξη ὁλόκληρη ἡ γνωμάτευση τῶν τριῶν καθηγητῶν τῆς Θεολογικῆς. Ἡ Σύνοδος ὅμως δὲν ἀρκεῖται στὴν κινητοποίηση τῶν ἱεραρχῶν νὰ προφυλάξουν τὸ «λογικὸν ποίμνιον» ἀπὸ τὸ ἐπικίνδυνο βιβλίο, ἀλλὰ «ἀποκηρύξασα αὐτὸ διαβιβάζει ἀντίτυπον αὐτοῦ εἰς τὸ ὑπουργεῖον, παρακαλεῖ αὐτὸ νὰ ἐνεργήσῃ πᾶν ὅ,τι ὁ νόμος κελεύει κατὰ τοῦ ἐκδότου …». Ο Ροΐδης βρέθηκε μέσα στη δίνη σχεδόν μια δεκαετία, από το 1866 έως το 1876. Είναι μια δεκαετία από τις λιγότερο παραγωγικές του. Προφανώς η αφαίμαξη χρόνου και διάθεσης από την περιπέτεια της Πάπισσας ήταν τεράστια. Στη συνέχεια βέβαια ανέκαμψε και ανέπτυξε πολύπλευρες συγγραφικές δεξιότητες. Έως το τέλος του αιώνα είχε ευρύτατα αναγνωριστεί ως ένας ιδιόρρυθμος αλλά υψηλού επιπέδου κριτικός και λόγιος. Παρά το πέρασμα του χρόνου όμως δεν έπαψε ποτέ να τον ακολουθεί η Πάπισσα. Γιατί το «νεανικό αμάρτημά» του ήταν πάντα στη επικαιρότητα για διάφορους (όχι πάντα λογοτεχνικούς) λόγους. Κατά συνέπεια, ο πράξας το αμάρτημα, έπρεπε να ανταποκριθεί στις πιέσεις της δημοσιότητας. Μεγαλώνοντας είναι φυσικό να τον ενοχλούσε η επικέντρωση του ενδιαφέροντος στην Πάπισσα, αφού τον περιόριζε ως συγγραφέα, σαν μην είχε άλλο σημαντικό έργο να επιδείξει. Και ενώ συνέχιζε να φροντίζει το «νεανίευμά» του και να ενδιαφέρεται για τη μετάφρασή του, φρόντιζε ταυτόχρονα να παίρνει τις απαραίτητες αποστάσεις, ώστε να μην φανεί άκαιρη η ματαιοδοξία του. Αυτή η μορφή ταπεινότητας είναι γνωστή και αναφέρεται σε υπερήφανους ανθρώπους που μεταχειρίζονται αυστηρά τον εαυτό τους και το έργο τους, καταφεύγοντας συχνά στον αυτοσαρκασμό. Είναι μια επίδειξη ανωτερότητας απέναντι σε όσους θέλουν να του επιτεθούν ή να τον μειώσουν. Στην πραγματικότητα ο Ροΐδης ποτέ δεν αποκήρυξε την Πάπισσα ούτε μετάνιωσε που την έγραψε. Αντίθετα, έως το τέλος, φρόντισε με επιμέλεια για την τύχη της. Η συνέχεια στον 20ό αιώνα, παρά τις συγκυριακές διακυμάνσεις στις προτιμήσεις του αναγνωστικού κοινού και παρά την εξασθένιση του σάλου, θα είναι παρόμοια. Η Πάπισσα δεν εξαφανίστηκε από τα δημοφιλή αναγνώσματα. Ξεπέρασε σε αντοχή και τον ίδιο τον δημιουργό της. Πρέπει να θυμίσουμε ότι ο Ροΐδης, χωρίς να εκλείψει εντελώς από το προσκήνιο της ελληνικής λογοτεχνίας, δοκίμασε περιόδους υποβάθμισης ακόμη και μερικής αφάνειας. Αναμφίβολα η γενιά του Παλαμά (και, κατά κύριο λόγο, ο ίδιος ο Παλαμάς) αναγνώρισαν την αξία του και τη σημαντική συμβολή του στην τροπή της ελληνικής λογοτεχνίας προς τη δημοτική γλώσσα, από την άλλη μεριά όμως το αισθητικό τους πρόγραμμα ήταν τελείως διαφορετικό από εκείνο του Ροΐδη. Άλλωστε οι καιροί είχαν αλλάξει και η νέα γενιά αναγνώριζε τις οφειλές της αλλά διεκδικούσε τον χώρο της λογοτεχνίας (και όχι μόνο) για τον εαυτό της. Στην περίπτωση του Ροΐδη δεν βοηθούσε και η καθαρεύουσά του, εντελώς ανοίκεια στη νεοφώτιστη ορμή του δημοτικισμού στις αρχές του 20ού αιώνα. Τη στιγμή που η Πάπισσα συνέχιζε τη διαδρομή της στο ευρύ κοινό, ο Ροΐδης είχε πλέον οριστικά περάσει στον ακίνδυνο χώρο των τιμημένων προγόνων. Τα πράγματα δυσκόλεψαν περισσότερο με τη γενιά που ακολούθησε, τη γενιά του ’30. Εκεί η απουσία είναι περισσότερο αισθητή. Το θέμα δεν μπορεί να συζητηθεί εδώ εν εκτάσει, μπορεί ωστόσο να επισημανθεί ότι γλωσσικά, αισθητικά και ιδεολογικά η γενιά αυτή δεν ήταν απλώς μακριά από τον Ροΐδη, στην πραγματικότητα ήταν απέναντί του. Για πολλούς λόγους, αλλά πρωτίστως για έναν: ο Ροΐδης ήταν μια ρήξη, μια ανωμαλία, ενώ η γενιά αναζητούσε ένα δικό της πέρασμα, μια γέφυρα προς την κανονικότητα. Αλλά και οι περιστάσεις ήταν δύσκολες για το έργο του Ροΐδη, αφού η ακμή της γενιάς αυτής συνέπεσε με τη δικτατορία Μεταξά (1936-1941). Ήταν μια περίοδος κατά την οποία πολλοί λογοτέχνες, λόγιοι και επιστήμονες έδειξαν ανοχή ή συμπάθεια ή συνεργάστηκαν με το καθεστώς, δημιουργώντας ένα πλαίσιο αναφοράς κάθε άλλο παρά ευνοϊκό για τον Ροΐδη. Χαρακτηριστική είναι η περίπτωση του Γρηγορίου Ξενόπουλου, ο οποίος στο παρελθόν (1891, 1904) είχε γράψει δύο εξαιρετικά κείμενα γι’ αυτόν, τώρα όμως (1941) ως γηραιός ακαδημαϊκός καταδικάζει έντονα την Πάπισσα και συμφωνεί με την απόφαση του μεταξικού καθεστώτος που είχε απαγορεύσει λίγα χρόνια πριν την έκδοση του έργου από τον Σύλλογο Ωφελίμων Βιβλίων[30]. Παρομοίως αντιτίθεται και η Εκκλησία της Ελλάδος στη σχεδιαζόμενη έκδοση απάντων των έργων του Ροΐδη στο τέλος της δεκαετίας του ’30. Στο Ιστορικό Αρχείο της Ιεράς Συνόδου εντόπισα έγγραφο της Εκκλησίας της Ελλάδος προς το Υφυπουργείο Τύπου και Τουρισμού (Υφυπουργός Θεολόγος Νικολούδης, προϊστάμενος [παρεμπιπτόντως] του Γιώργου Σεφέρη εκείνη την εποχή), με το οποίο ζητά να σταματήσει η έκδοση. Θεωρεί μάλιστα ότι τα κείμενα του Ροΐδη δεν είναι μόνο θρησκευτικώς αλλά και εθνικώς επιβλαβή. Η απάντηση είναι αρνητική, αλλά δίνεται η διαβεβαίωση ότι «ανεπισήμως» θα καταβληθεί κάθε δυνατή προσπάθεια για να αποτραπεί το κακό. Η Εκκλησία στη δική της απάντηση συμβιβάζεται δυσφορώντας.[31] Τελικά η έκδοση ολοκληρώθηκε, αλλά χωρίς την Πάπισσα. Είναι φανερό ότι η αδιαφορία (αν όχι η εχθρότητα) της γενιάς του ’30 προς τον Ροΐδη συμπίπτει με τον υπερσυντηρητισμό Πολιτείας και Εκκλησίας. Το μίγμα εκφράζει την πιο αντιροΐδική περίοδο κατά τη διάρκεια του 20ού αιώνα. Παρά την πάροδο του χρόνου ο Ροΐδης θεωρείται ακόμη επικίνδυνος. Πρωτίστως γιατί είχε γράψει την Πάπισσα. Το καθεστώς τον υποψιάζεται, η Εκκλησία τον απεχθάνεται, η γενιά του ’30 τον περιφρονεί ή τον απωθεί. Θα περάσουν αρκετά χρόνια, από το 1940 έως τη δεκαετία του 1970, για να ανέβουν οι μετοχές του Ροΐδη και μαζί του να αποκατασταθεί η τιμή της Πάπισσας. Τα πράγματα εξακολουθούν να είναι έτσι έως σήμερα, όπως εξακολουθεί να παραμένει διακριτό το στίγμα του αφορισμού, όσο και αν έχει ξεθωριάσει η ακτινοβολία του. [1] Προσπάθησα να υποστηρίξω αυτόν τον Ροΐδη πολλές φορές. Θεωρώ ότι η πιο σημαντική είναι η τελευταία: Η ανάγνωση του Ροΐδη. Ο συγγραφέας ως εξαίρεση, Gutenberg, Αθήνα 2022. [2] «Ἡ Ἐθνικὴ Βιβλιοθήκη ἐν ἔτει 1880», ἐκ τοῦ Βιβλιοπωλείου Ἀνδρέου Κορομηλᾶ, Ἐν Ἀθήναις 1880. Βλ. σχολιασμένη έκδoσή της στο τεύχος 138 της ARB (Απρ. 2022). Πρόκειται για ένα από τα πιο υποτιμημένα κείμενα του Ροΐδη. Με αφορμή τα αίσχη της Εθνικής Βιβλιοθήκης κρίνει αυστηρά διαδεδομένες κοινωνικές συμπεριφορές που εκμεταλλεύονταν την ανοχή των ιθυνόντων. Σε όλη την μακρά ιστορία της Εθνικής Βιβλιοθήκης είναι ο πρώτος και ο τελευταίος διευθυντής της που τόλμησε να μιλήσει με τέτοια παρρησία. Η αγάπη του για το βιβλίο δεν υπήρξε μόνο θεωρητική. Απέδειξε στην πράξη ότι ήταν ενήμερος για τις εξελίξεις της βιβλιοθηκονομίας στην Ευρώπη (βλ. υποσημ. 8). Τη γνώση αυτή τη χρησιμοποίησε, σε συνδυασμό με την άρνηση να υποκύψει σε κάθε είδος πίεσης, για να βελτιώσει την κατάσταση στην Εθνική Βιβλιοθήκη. Βλ. και το κείμενό μου «Ὁ Ροΐδης, ἡ βιβλιοθήκη, τὰ βιβλία (Σχόλιο στὸ ἐπεισόδιο τῆς “Ἐθνικῆς Βιβλιοθήκης”)», The Athens Review of Books, τχ. 119 (Ἰούλιος 2020): 32-37 (αναδημοσιεύεται στο: Η ανάγνωση του Ροΐδη, ό.π., σ. 82-119). [3] Βλ. ενδεικτικά τις αλληλοσυγκρουόμενες δηλώσεις του Ξενόπουλου μέσα στο ίδιο κείμενο, όπου αφορίζονται, εκτός από τον συγγραφέα και το βιβλίο, και οι αναγνώστες: α) «Ἡ Ἱερά Σύνοδος (...) ἀφώρισε τὸ βιβλίον, ἐγείρασα οὕτω πολὺν πάταγον περὶ αὐτό», (σ. 32) και β) «[ἀπάντησε] εἰς τὴν ἐγκύκλιον τῆς Ἱ. Συνόδου, δι’ ἧς ἀπεκηρύττετο τὸ βιβλίον, ἀφοριζομένου τοῦ συγγραφέως καὶ τῶν ἀναγνωστῶν», (σ. 33), Γρηγόριος Ξενόπουλος, «Ἐμμανουὴλ Ροΐδης», Ποικίλη Στοά (1891): 24-47, [αναδημοσιεύεται και στο: Γρηγόριος Ξενόπουλος, Επιλογὴ κριτικών κειμένων (επιμ. Γεωργία Φαρίνου-Μαλαματάρη), Βλάσσης, Αθήνα 2002, σ. 102-123]. [4] Ἰωακεὶμ Βαλαβάνης (1858-1921), «Ἐμμανουὴλ Ροΐδης», Ἡμερολόγιον τῶν Ἐθνικῶν Φιλανθρωπικῶν Καταστημάτων (Ἐν Κωνσταντινουπόλει, 1907), σ. 161-169. [5] Έκδοση Γεωργίου Ι. Βασιλείου, σ. 6. [6] «Ὁ Ροΐδης, ἐφ’ ὅσον γνωρίζω, οὐδέποτε ἀφωρίσθη· διὰ τοῦτο ἐξηκολούθησε τελῶν τὰ θρησκευτικά του καθήκοντα, (...). Διὰ τοῦτο δ’ ἐπίσης δὲν ἐδέησε, ὅπως ἀνέγραψάν τινες ἐφημερίδες, ν’ ἀρθῇ ὁ ἀφορισμός, ὅπως μεταλάβῃ τῶν ἀχράντων μυστηρίων καὶ κηδευθῇ χριστιανικῶς», καὶ σὲ υποσημείωση: «Ἐν τούτοις ἡ περὶ τοῦ ἀντιθέτου παράδοσις ἦτο τόσον ἐρριζωμένη ὥστε ὁ κ. Ν. Βέλμος, γράψας ἀναμνήσεις τινὰς περὶ Ῥοΐδου, ταῖς ἔδωκε τίτλον “Ὁ Ἀφωρεσμένος” (...)», Α. Μ. Ἀνδρεάδης, «Ἐμμανουήλ Ροΐδης. Βιογραφικὸν σημείωμα», Ἔργα, τ. 1, Φέξης, Ἀθήνα 1911, σ. λε΄, διαθέσιμο στὴν Ἀνέμη: https://bit.ly/3hiLYrs. Ο συντηρητικός και θρησκευόμενος Ανδρεάδης επιδιώκει, χωρίς ιδιαίτερη επιτυχία, και την Εκκλησία να δικαιολογήσει και τον άθρησκο Ροΐδη να παρουσιάσει σαν καλό χριστιανό, φορτώνοντας, με κατανόηση, την ευθύνη για τον αφορισμό του βιβλίου στον «ευέξαπτο» και «επιπόλαιο» επίσκοπο Καρυστίας Μακάριο. Ίσως σε αυτή τη στάση να οφείλεται εν μέρει και η απουσία της Πάπισσας Ιωάννας στην επτάτομη έκδοση των έργων του Ροΐδη που επιμελήθηκε (Φέξης, 1911-1914). [7] Κλέων Παράσχος, Ἐμμανουὴλ Ροΐδης. Ἡ ζωή, τὸ ἔργο, ἡ ἐποχή του, τόμ. Α΄, Ἀθήνα 1942. «[Π]ρέπει νὰ ξαναθυμίσω ὅτι ὁ ἴδιος ὁ Ρ. ποτὲ δὲν ἀφορίστηκε» (σ. 258). Κάνει όμως λόγο για «ἀνάθεμα» και για «ἀφορισμένο βιβλίο», παραπέμποντας στην εγκύκλιο της Ιεράς Συνόδου (σ. 258). Κάνει επίσης λόγο «για το «σούσουρο τοῦ ἀφορισμοῦ», το οποίο, αντί να κάνει ζημιά στην κυκλοφορία του βιβλίου, συνέβαλε στο να διαβαστεί «ἀπ’ ὅλους τοὺς Ἕλληνες» (σ. 59). [8] «Ἡ Ἐθνικὴ Βιβλιοθήκη ἐν ἔτει 1880», ὅ.π., σ. 69. Δημοσιεύθηκε ολόκληρο, σε σχολιασμένη έκδοση από τον Μανώλη Βασιλάκη, με διαφωτιστικές σημειώσεις (που τεκμηριώνουν ότι ο Ροΐδης ήταν ο μόνος Έλληνας λόγιος ο οποίος γνώριζε τους κανόνες της σύγχρονης ευρωπαϊκής βιβλιοθηκονομίας) και ευρετήριο ονομάτων και βιβλίων στο τεύχος 138 (Απρίλιος 2022) της Athens Review of Books. [9] Το κάνει όμως ο Δ. Ποταμιάνος, ένας ελάχιστα γνωστός υποστηρικτής του Βλάχου στη διαμάχη που είχε ο τελευταίος με τον Ροΐδη: «Δὲν γνωρίζομεν τὸν κ. Ροΐδην προσωπικῶς, ἐκτιμῶμεν ὅμως αὐτὸν ὡς ἄνδρα λόγιον ἐμβριθῆ, κριτικὸν καὶ γράφοντα γλαφυρότατα, ἂν οὐχὶ καὶ διὰ τὴν Πάπισσαν Ἰωάνναν, δι’ ἣν ἡ … ἐκκλησία ἐν ὀνόματι τοῦ Σωτῆρος τὴν ἀπεκήρυξεν ἀφορίσασα αὐτόν», βλ. Δημήτρης Δημηρούλης, Ἐμμανουήλ Ροΐδης – Ἄγγελος Βλάχος, Ἡ διαμάχη γιὰ τὴν ποίηση. Τὰ κείμενα καὶ οἱ ἀντιδράσεις, Ἵδρυμα Κώστα καὶ Ἑλένης Οὐράνη, Ἀθήνα 2011, σ. 475. [10] Για μια λεπτομερή παρουσίαση της σχέσης του Ροΐδη με την Εθνική Βιβλιοθήκη βλ. Λάμπρος Βαρελάς, «“Το έγκλημα συνετελέσθη”! Ο Εμμ. Δ. Ροΐδης έφορος της Εθνικής Βιβλιοθήκης”, The Athens Review of Books, τχ. 119 (Ιούλ. - Αύγ. 2020), σ. 41-45. [11] Πρωΐα, 24 Μαΐου 1880. [12] «Ἡ Πρωΐα βεβαίως κατ’ οὐδὲν ἐνδιαφέρεται περὶ τοῦ τίς θὰ ἐφορεύῃ (...) ἐπιθυμοῦμεν σεβασμὸν εἰς τὰς ἀποφάσεις τῆς ἐκκλησίας», ό.π. [13] «Ἡ Ἱερὰ σύνοδος καθ’ ἃς ἔχομεν πληροφορίας ἔλαβε καταγγελίαν ὑπό τινος πολίτου…», Πρωΐα, 1 Ιουνίου 1880. Πρόκειται ασφαλώς για την επιστολή (30 Μαΐου 1880) του Γεωργίου Ματθοπούλου που παρατίθεται στη συνέχεια. [14] Εφημερίς, 28 Μαΐου 1880. Το παράθεμα αντλημένο από Λ. Βαρελάς, ό.π., σ. 42. [15] Με αφορμή την καινούρια αναθεωρημένη, βελτιωμένη, σχολιασμένη και επαυξημένη έκδοση της Πάπισσας Ιωάννας εντός του 2022 από τις εκδόσεις Gutenberg. Η έκδοση αυτή θα περιλαμβάνει τα εξής: α) πιστή αναπαραγωγή της πρώτης έκδοσης του 1866 σε καινούρια τυπογραφική μορφή φιλική στον σημερινό αναγνώστη, β) άμεση σύνδεση των σημειώσεων με το κυρίως κείμενο, γ) διόρθωση όλων των προφανών τυπογραφικών λαθών, δ) απάλειψη όλων των παροραμάτων με βάση τις ιδιόχειρες διορθώσεις του συγγραφέα και τους ήδη δημοσιευμένους σχετικούς πίνακες, ε) συστηματικό υποσέλιδο γλωσσικό και φιλολογικό/ιστορικό σχολιασμό, στ) εκτενή εισαγωγή, ζ) «Παράρτημα» με σημαντικά κείμενα που συνδέονται άμεσα με την Πάπισσα, η) Γλωσσάρι, θ) Χρονολόγιο, ι) Ενημερωμένη βιβλιογραφία. Θα είναι η πρώτη φορά που το έργο αυτό εκδίδεται έχοντας κατά νου ότι έχουν αλλάξει οι καιροί και πρέπει τα παλαιά κείμενα να παρουσιάζονται κατά τρόπο που να συμπορεύονται με τις νέες εκδοτικές προσεγγίσεις, αλλά και με τις ανάγκες των σημερινών αναγνωστών. [16] Κωνσταντίνος Κοντογόνης, Αλέξανδρος Λυκούργος, Παναγιώτης Ρομπότης (βλ. την εισήγησή τους και τις εγγραφές στα Πρακτικά της Ι. Σ. στις επόμενες σελίδες). [17] Πρέπει να ευχαριστήσω τους υπεύθυνους του Ιστορικού Αρχείου της Ιεράς Συνόδου για την προθυμία τους να διευκολύνουν την έρευνά μου και να θέσουν στη διάθεσή μου τα έγγραφα που ζήτησα σε ψηφιοποιημένη μορφή. [18] Α. Μ. Ἀνδρεάδης, Ἔργα, ὅ.π., σ. λα΄-λβ΄, διαθέσιμο στὴν Ἀνέμη: https://bit.ly/356K8rj. Πβ. καὶ τὸ προσχέδιο τῆς Ἐγκυκλίου στὸ Πάπισσα Ἰωάννα (ἐπιμ. Ἄλκης Ἀγγέλου), Ἑρμῆς, Ἀθήνα 1988, σ. 56-57. [19] Παλιγγενεσία, 31 Μαρτίου 1866, ὀπισθόφυλλο. [20] «Ὀλίγαι λέξεις…», Ἅπαντα, (ἐπιμ. Ἄλκης Ἀγγέλου), τ. Α΄, Ἑρμῆς, Ἀθήνα 1978, σ. 296. [21] Ό.π., σ. 316. [22] Ό.π., σ. 300. [23] «Προχθὲς ἐδικάσθη ἐνώπιον τοῦ Ἀρείου Πάγου ἡ ἀναίρεσις τοῦ κ. Ροΐδου κατὰ τοῦ βουλεύματος τῶν ἐν Ἀθήναις ἐφετῶν, ὅπερ παρέπεμπεν εἰς τὸ ἀκροατήριον τῶν Κακουργειοδικῶν τὸν κ. Ροΐδην διὰ τὴν Πάπισσαν Ἰωάνναν», Αὐγή, 5 Μαΐου 1867, στὸ Ἀθηνᾶ Γεωργαντᾶ, Ἐμμανουὴλ Ροΐδης. Ἡ πορεία πρὸς τὴν Πάπισσα Ἰωάννα, Ἱστός, Ἀθήνα 1993, σ. 38-39. (Το δημοσίευμα της εφημερίδας είχε μια μικρή ανακρίβεια: ο Άρειος Πάγος συνεδρίασε στις 27 Απριλίου 1867 και όχι στις 3 Μαΐου που γράφει η Αὐγή). [24] Είχε προηγηθεί το «Ὑπόμνημα συνοδεῦον τὴν ἀνακοπὴν κατὰ τοῦ ὑπ’ ἀριθ. 32 βουλεύματος τῶν κ. κ. Πλημμελειοδικῶν», βλ. Ἅπαντα, τ. Α΄, ὅ.π., σ. 370-378. [25] Βλ. το ολόκληρο το κείμενο στο «Μια άγνωστη απόφαση του Αρείου Πάγου για τον Εμμ. Ροΐδη», επιμέλεια-σημειώσεις: Μανώλης Βασιλάκης, The Athens Review of Books, τχ. 72 (Απρίλιος 2016): 32-33. [26] Σωτήρης Τσέλικας, «Αναμνήσεις ενός υπηρέτη του Ροΐδη», The Athens Review of Books, τχ. 86 (Ιούλιος-Αύγουστος 2017): 34. (Το συγκεκριμένο απόσπασμα δημοσιεύθηκε στην εφημ. Νέα Ἑλλάς, 5.9.1920). [27] «Οὐδόλως ἐσκέφθη ποτὲ νὰ θίξῃ τὴν θρησκείαν» καὶ «οὐδαμοῦ διαβλέπει τις (...) ἴχνη χυδαίου ἀθεϊσμοῦ, τοῦ anticléricalisme ἐκείνου, ὅστις συχνὰ ἀπαντᾷ παρὰ συγγραφεῦσι σκανδαλωδῶν διηγημάτων», στο Α. Μ. Ἀνδρεάδης, Ἔργα, ὅ.π., σ. λβ΄, λγ΄, διαθέσιμο στὴν Ἀνέμη: https://bit.ly/356K8rj. [28] «Πολὺ προτιμωτέρα ἡ ἐξορία παρὰ νὰ ζῇ κανεὶς ἐντὸς κοιμητηρίου», Ἅπαντα, τ. Ε΄, ό.π., σ. 436. [29] «Ὀλίγαι λέξεις…», ό.π., σ. 316. [30] Βλ. Αθηναϊκά Νέα, 11.8.1941. «Ἡ τότε κυβέρνησις [Μεταξᾶ] δὲν εἶχε καθόλου ἄδικο νὰ τὴν ἀπαγορεύσῃ. Ἡ Πάπισσα Ἰωάννα εἶναι ἕνα βιβλίο ὄχι μόνο αἰσχρολόγο –καὶ αἰσχρολογεῖ μὲ πνεῦμα ἢ γιὰ νὰ κάνει πνεῦμα, ποὺ εἶναι γιὰ μένα τὸ χειρότερο εἶδος αἰσχρογραφίας– ἀλλὰ καὶ ἀντιθρησκευτικὸ ἢ μᾶλλον ἀντιχριστιανικό». [31] Βλ. τα σχετικά έγγραφα στο παρόν τεύχος.

Ο αφορισμός της «Πάπισσας Ιωάννας» και η καταδίωξη του Εμμανουήλ Ροΐδη

Σύνδεση