Η κίνηση του ελληνικού πνεύματος προς την αφηρημένη σκέψη

Ρίτσαρντ Σήφορντ, Χρήμα και Σκέψη στην Αρχαία Ελλάδα. Όμηρος, Φιλοσοφία, Τραγωδία, μτφρ. Βάιος Λιαπής, Μορφωτικό Ίδρυμα Εθνικής Τραπέζης, Αθήνα 2021, σελ. 536 Το βιβλίο του Ρίτσαρντ Σήφορντ Χρήμα και Σκέψη στην Αρχαία Ελλάδα είναι μια εξαιρετικά φιλόδοξη μελέτη που ενδιαφέρει όχι μόνο φιλολόγους, αλλά και οικονομολόγους, (οικονομικούς) ανθρωπολόγους, κοινωνιολόγους και οπωσδήποτε φιλοσόφους. Στη μελέτη αυτή, ο Σήφορντ απαντάει σε ένα πολύ δύσκολο ερώτημα: ποιος ήταν ο παράγοντας που οδήγησε στη γένεση της φιλοσοφίας τον 6ο αιώνα και στη γένεση της τραγωδίας τον 5ο αιώνα π.Χ.; Η απάντηση που δίνει ο συγγραφέας, μέσα από πλούσιο πρωτογενές υλικό, πρωτότυπη σκέψη και άρτια αξιοποίηση εξειδικευμένης και διεπιστημονικής βιβλιογραφίας, είναι ότι ο παράγοντας αυτός υπήρξε η ταχεία διάδοση του νομίσματος στην Ελλάδα του 6ου αιώνα. Η μελέτη απαρτίζεται από δύο μέρη, που εκ πρώτης όψεως μοιάζουν ασύνδετα αλλά δεν είναι: το πρώτο μέρος αφορά τη γένεση του νομίσματος και το δεύτερο τη δημιουργία της μεταφυσικής. Στο πρώτο μέρος, ο συγγραφέας περιγράφει, με αφετηρία τα ομηρικά έπη, τη μετάβαση από την προνομισματική κοινωνία σε μια εκχρηματισμένη οικονομία. Καθώς όμως οι έννοιες «χρήμα», «νομισματική μονάδα» και «πλούτος» έχουν εννοιολογικές διαφορές, τις οποίες ένας μέσος αναγνώστης δεν μπορεί εύκολα να διακρίνει, ο Σήφορντ στην Εισαγωγή του αναλύει τις διαφορές μεταξύ «πρωτόγονου» και σύγχρονου χρήματος και τοποθετεί το αρχαιοελληνικό χρήμα στο μέσον αυτών των δύο άκρων. Το αρχαίο ελληνικό χρήμα, με τη μορφή του νομίσματος, έχει για τον Σήφορντ μια «δυναμική διφυΐα ως εμπορεύσιμο αγαθό και ως δείγμα», αφού είναι ταυτόχρονα «πράγμα και διαπροσωπική σχέση» (σ. 28). Πάνω: Αρχαίος τραπεζίτης στον πάγκο του. Ανάγλυφο από ρωμαϊκή σαρκοφάγο, 3ος αιώνας μ.Χ., Ρώμη, Museo delle Terme. Κάτω: Οι Επτά Σοφοί, θεμελιωτές της αρχαίας ελληνικής φιλοσοφίας, απεικονιζόμενοι σε κυκλικές βινιέτες, σαν νομίσματα. Ψηφιδωτό από τη Μπάαλμπεκ, 3ος αιώνας μ.Χ., Εθνικό Μουσείο της Βηρυτού. Στα ομηρικά έπη έχουμε μία πλήρως ενσωματωμένη οικονομία στην οποία οι εμπορικές συναλλαγές έχουν, στην καλύτερη περίπτωση, περιθωριακή θέση. Πρόκειται δηλαδή για μια οικονομία στην οποία η οικονομική δραστηριότητα δεν αποτελεί διακριτή σφαίρα αλλά είναι ενσωματωμένη σε μη οικονομικούς θεσμούς (πολιτικούς, θρησκευτικούς, κοινωνικούς).[1] Η οικονομική ζωή περιστρέφεται γύρω από την ανταπόδοση, στην οποία κυρίαρχο μέσο για τη σφυρηλάτηση των κοινωνικών σχέσεων και δικτύων ήταν η ανταλλαγή δώρων και υπηρεσιών. Κατά τον Σήφορντ, παρά το γεγονός ότι η ομηρική ποίηση εξιδανικεύει αυτές τις προσωπικές ανταλλαγές, διαφαίνεται μία «κρίση της ανταποδοτικότητας», κάτι που συνοψίζεται στα λόγια του Αχιλλέα στο Ι της Ιλιάδας: ἐχθρὰ δέ μοι τοῦ δῶρα, τίω δέ μιν ἐν καρὸς αἴσῃ (Τα δώρα του αποστρέφομαι και ουτιδανά τα κρίνω, μτφρ. Ι. Πολυλά). Μέσα από παραδείγματα ακύρωσης του δώρου από τον αποδέκτη, ο Σήφορντ διαπιστώνει την αναποτελεσματικότητα της ανταπόδοσης, πράγμα που αντιτίθεται στη συναγωγό δύναμη της ζωοθυσίας. Με άλλα λόγια, η άνιση διανομή των δώρων προκαλεί διχόνοια και προβλήματα στην κοινότητα, ενώ η ζωοθυσία επιτελεί θετική κοινωνική λειτουργία, αφού όλοι οι συμμετέχοντες λαμβάνουν ίδιο μερίδιο κρέατος. Σε αυτή τη λειτουργία της ζωοθυσίας ο Σήφορντ εντοπίζει τη μετάβαση από την προνομισματική στην εκχρηματισμένη οικονομία. Το κρέας, που ψηνόταν σε οβελούς, έπρεπε να διανεμηθεί ισότιμα στους μετέχοντες. Μάλιστα, οβελοί από πολύτιμα ή ημιπολύτιμα μέταλλα αφιερώνονταν και ως αναθήματα στους ναούς, όπως άλλωστε συνέβαινε και με τα θηριόμορφα αναθήματα, τα οποία έτσι έφτασαν να λειτουργούν ως άφθαρτα υποκατάστατα του πραγματικού (και φθαρτού) ζώου. Έχουμε δηλαδή μία μετωνυμική υποκατάσταση του φθαρτού ζώου από κάτι μόνιμο που προσδίδει αίγλη. Έτσι οι ναοί αποκτούν πλούτο που έχει τη μορφή οβελών και στην πορεία θα αποκτήσουν τη μορφή οβολών. Η εισαγωγή λοιπόν του πολύτιμου μετάλλου στις κοινές διανομές θυσιών ήταν αρχικά υπεύθυνη για την επακόλουθη συλλογική εμπιστοσύνη στην εγγύηση της αξίας των νομισμάτων. Αλλά το σῆμα ή ἐπίσημα που χαραζόταν στην επιφάνεια των νομισμάτων ήταν αυτό που ενίσχυσε και τελικά αντικατέστησε τον ρόλο της θυσιαστήριας τελετουργίας στη δημιουργία συλλογικής εμπιστοσύνης. Αυτό το σῆμα, παρατηρεί ο Σήφορντ, «υποδηλώνει την ύπαρξη ομοιογενούς ιδεατής ουσίας, διακριτής από το μέταλλο στο οποίο χαράσσεται» (σ. 199). Σε αντίθεση μάλιστα με την Εγγύς Ανατολή, οι Έλληνες ανέπτυξαν την έννοια του νομίσματος και στοχάστηκαν πάνω σε αυτήν, κάτι το οποίο αποτυπώνεται στον Αριστοτέλη, «όταν λέει πως το νόμισμα υπάρχει ως φυσική ιδιότητα, αλλά και ως σύμβαση, και έχουμε τη δυνατότητα να το αλλάξουμε και να το κάνουμε άχρηστο» (σ. 209). Η καινοτομία όμως του βιβλίου εντοπίζεται κυρίως στη σχέση του χρήματος με τη γέννηση και την εξέλιξη της φιλοσοφίας. Κατά τον Σήφορντ, η εμφάνιση και διάδοση του νομίσματος δεν ήταν απλώς ένας παράγοντας που μετασχημάτισε ριζικά την αρχαιοελληνική σκέψη, αλλά ήταν η μοναδική γενεσιουργός αιτία αυτών των αλλαγών.[2] Εδώ, επισημαίνει ο Σήφορντ, θα πρέπει κανείς να λάβει υπόψη τα βασικά χαρακτηριστικά του χρήματος: είναι ομοιογενές, απρόσωπο, καθολικός στόχος, καθολικό μέσο, έχει απεριόριστη δύναμη και έκταση και δίνει τη δυνατότητα απεριόριστης συσσώρευσης, ενώνει τα αντίθετα, είναι ταυτόχρονα συγκεκριμένο και αφηρημένο και, τέλος, είναι διακριτό από οτιδήποτε άλλο. Με αυτόν τον τρόπο περνά ο συγγραφέας στο δεύτερο μέρος του βιβλίου. Αφού απορρίψει τις εξηγήσεις των Λόυντ και Βερνάν,[3] που προκρίνουν τον απρόσωπο νόμο ως την κινητήρια δύναμη για τη μετάβαση της ελληνικής σκέψης από τον μύθο στην επιστήμη και στη φιλοσοφία, ο Σήφορντ στρέφει την προσοχή μας στο γεγονός ότι οι Ίωνες ήταν οι πρώτοι που χρησιμοποίησαν νομίσματα, και μάλιστα την ίδια περίοδο στην οποία ανέπτυξαν τη φιλοσοφία. Υπάρχει δηλαδή μία αιτιακή σχέση μεταξύ νομίσματος και πρώιμης φιλοσοφικής σκέψης στην Ελλάδα, την οποία ο συγγραφέας ανιχνεύει εξετάζοντας τα σωζόμενα αποσπάσματα των σημαντικότερων προσωκρατικών φιλοσόφων. Για παράδειγμα, το ἄπειρον του Αναξίμανδρου είναι απρόσωπο, αφηρημένο, χωρίς όρια, ακριβώς όπως και το χρήμα. Η αντανάκλαση του οικονομικού μετασχηματισμού στη φιλοσοφική σκέψη εντοπίζεται και στον Ηράκλειτο, τον Παρμενίδη, τους Πυθαγόρειους, ακόμη και στον Πρωταγόρα. Στα συμπεράσματα του βιβλίου διατυπώνεται μία εξαιρετικά ενδιαφέρουσα άποψη για τον λόγο για τον οποίο ο σύγχρονος δυτικός άνθρωπος αισθάνεται μεγαλύτερη συγγένεια με τους αρχαίους Έλληνες παρά με τον πολιτισμό της Εγγύς Ανατολής: «όσο συναρπαστικός και αν μας φαίνεται ο πολιτισμός της Αιγύπτου και της Μεσοποταμίας πριν από την έλευση του νομίσματος, παραμένει απαραμείωτα ξένος. Την πρωιμότερη ελληνική ποίηση και σοφία, από την άλλη πλευρά, εμείς οι πολίτες των σημερινών πλήρως εκχρηματισμένων κοινωνιών την αναγνωρίζουμε ως ξένη αλλά και με κάποιον τρόπο συγγενέστερη προς εμάς από οποιοδήποτε στοιχείο των πρωιμότερων εκείνων πολιτισμών» (σ. 437). Το βιβλίο του Σήφορντ προσφέρει μια νέα οπτική για την προέλευση και το πολιτισμικό πλαίσιο της προσωκρατικής φιλοσοφίας. Η επιχειρηματολογία είναι πειστική, η συλλογιστική στέρεα δομημένη, οι αρχαίες πηγές ανεξάντλητες και η γνώση της βιβλιογραφίας εντυπωσιακή, ειδικά εάν σκεφτεί κανείς ότι αξιοποιεί τη μεθοδολογία και τα πορίσματα πολλών και διαφορετικών επιστημονικών κλάδων, προκειμένου να καταστήσει σαφές πως το νόμισμα –και το χρήμα– δεν υπήρξε απλώς μια ιστορική στιγμή ανάμεσα σε άλλες, αλλά η κορυφαία ιστορική στιγμή, που άλλαξε ραγδαία τις πνευματικές εξελίξεις της αρχαϊκής Ελλάδας. Η μόνη αντίρρηση που κάποιος θα μπορούσε να διατυπώσει είναι ο δογματικός οικονομικός ντετερμινισμός που αναδύεται στην ανάλυση των φιλοσοφικών ιδεών, τις οποίες ο συγγραφέας απογυμνώνει από κάθε άλλη εξήγηση. Μία τέτοια προσέγγιση ασφαλώς θα προκαλέσει αντιδράσεις αφενός από φιλοσόφους, οι οποίοι θα αντιμετωπίσουν με επιφύλαξη την κορυφαία σημασία που αποδίδει ο Σήφορντ στον διαμορφωτικό χαρακτήρα των οικονομικών συνθηκών, και από την άλλη από ιστορικούς, οι οποίοι θα εγείρουν ενστάσεις όσον αφορά τη χρονολογία γένεσης του νομίσματος, τον βαθμό διείσδυσής του σε διάφορα κοινωνικά περιβάλλοντα κ.ά.[4] Σημαντική είναι και η συνεισφορά του βιβλίου στην κατανόηση του χρήματος και στην ιδιαιτερότητα του αρχαιοελληνικού νομίσματος. Ο Σήφορντ μάς παρέχει μία εναλλακτική θεωρία για την εμφάνιση του χρήματος, την οποία αποδίδει στις θρησκευτικές πρακτικές του ναού. Θεωρεί ότι το σῆμα που έφεραν τα πρώτα νομίσματα δεν ήταν ένδειξη ποιότητας ή ποσότητας, αλλά μάλλον λειτουργούσε ως εγγύηση, κάνοντας έτσι το νόμισμα να γίνεται αποδεκτό όχι μόνο για την εγγενή του αξία, αλλά και για την εμπιστοσύνη που δημιουργούσε λόγω ακριβώς του εγχάρακτου σήματος. Η θεωρία αυτή για τη γένεση του χρήματος μπορεί να λειτουργήσει συμπληρωματικά στην χαρταλιστική θεωρία, βάσει της οποίας το νόμισμα έχει καθορισμένη αξία μόνον επειδή την αξία του καθορίζει το κράτος.[5] O Σήφορντ επιμένει στο ζήτημα της χρηματικής πίστης, κάτι που οι χαρταλιστές δεν μπόρεσαν να ερμηνεύσουν με πειστικότητα. Η μετάφραση του Βάιου Λιαπή είναι ένα σπουδαίο επίτευγμα. Ο μεταφραστής χρειάστηκε να επινοήσει ελληνικά ισοδύναμα για επιστημονικούς όρους για τους οποίους δεν υπήρχαν μέχρι σήμερα καθιερωμένες ελληνικές μεταφράσεις. Όχι απλώς το κατόρθωσε, αλλά και μας παρέδωσε στην πραγματικότητα ένα λεξικό νέων όρων, το οποίο εν μέρει παρατίθεται στο γλωσσάριο του βιβλίου. Θα παραθέσω μερικά παραδείγματα. Ο όρος αναδιανεμητική ανταπόδοση (redistributive reciprocity) περιγράφει εκείνο το σύστημα της ανταπόδοσης που λειτουργεί σε ένα κοινωνικό σύνολο στο οποίο τον κύριο λόγο έχει η κεντρική αναδιανεμητική εξουσία. Ένας τέτοιος όρος, παρότι συμπληρώνει τις γνώσεις μας για τις προνομισματικές κοινωνίες, δεν συναντάται στην ελληνική βιβλιογραφία, όχι τουλάχιστον όση έχω υπ’ όψιν μου. Ένας άλλος εξίσου σημαντικός όρος, είναι η αντιδομική μεταιχμιότητα (antistructural liminality). Ο όρος, όπως εξηγεί ο ίδιος ο Λιαπής, περιγράφει την τάση που παρατηρείται στις διαβατήριες τελετές πολλών πολιτισμών να επιτελούν, συμβολικά ή/και τελετουργικά, την προσωρινή ανατροπή ή/και αντιστροφή των κοινωνικών θεσμών και δομών, και της καθεστηκυίας τάξης εν γένει. Εξοικειωμένος με το ύφος, τη γλώσσα και την ιδιαιτερότητα της σκέψης του Σήφορντ, καθώς είναι το δεύτερο βιβλίο του που μεταφράζει (προηγήθηκε το Ανταπόδοση και Τελετουργία. Ο Όμηρος και η τραγωδία στην αναπτυσσόμενη πόλη-κράτος, ΜΙΕΤ 2003), αλλά και με την πολυπλοκότητα του αντικειμένου, ο μεταφραστής μάς παρέδωσε ένα βιβλίο σχεδόν 500 σελίδων, το οποίο παρά τον όγκο του διαβάζεται με αδιάπτωτο ενδιαφέρον. [1] Για τον όρο «ενσωματωμένη οικονομία» (embedded economy) βλ. τα έργα του Karl Polanyi The Great Transformation. The Political and Economic Origins of Our Time (Βοστώνη 1944) και Primitive, Archaic, and Modern Economies, επιμ. G. Dalton (Νέα Υόρκη 1968). [2] Β. Κάλφας, «Τρόποι της σκέψης και τροπές του χρήματος», Εφημερίδα των Συντακτών 16.5.2021. [3] J. P. Vernant, The origins of Greek Thought (Λονδίνο 1982)· G.E.R Lloyd, Magic, Reason, and Experience (Κέιμπριτζ 1979). [4] Βλ., π.χ., T. Figueira, “Money and the Early Greek Mind (review)”, Classical Association of the Atlantic States, V. 99.4, 2006, 467-8. [5] Ο εισηγητής της χαρταλιστικής θεωρίας θεωρείται ο Georg Fredrich Knapp, Staatliche Theorie des Geldes (Μόναχο, 1918).

Η κίνηση του ελληνικού πνεύματος προς την αφηρημένη σκέψη

Σύνδεση