Η ιστορική εμπειρία των «άλλων» Ευρωπαίων

Anne Applebaum, Σιδηρούν Παραπέτασμα. Συνθλίβοντας την Ανατολική Ευρώπη, 1944-1956, μτφρ. Κώστας Κουρεμένος, Αλεξάνδρεια, Αθήνα 2016, σελ. 572 Στην Εισαγωγή του έργου της, η διακεκριμένη Αμερικανίδα αρθρογράφος και συγγραφέας Αν Άπλμπαουμ υιοθετεί τη χρήση (και τη χρησιμότητα) του όρου «ολοκληρωτισμός» για να περιγράψει το πολιτικό σύστημα που επικράτησε στη σοβιετική Ρωσία μετά το 1917, και το οποίο ο Στάλιν επέβαλε στα κράτη-δορυφόρους της ΕΣΣΔ το δεύτερο ήμισυ της δεκαετίας του 1940. Τα χαρακτηριστικά στοιχεία του συστήματος αυτού συνοψίζει η συγγραφέας ως εξής: [Έ]να καθεστώς είναι ολοκληρωτικό όταν απαγορεύει όλους τους θεσμούς, εκτός απ’ όσους έχει επισήμως εγκρίνει το ίδιο. Επομένως, ένα ολοκληρωτικό καθεστώς έχει ένα πολιτικό κόμμα, ένα εκπαιδευτικό σύστημα, ένα καλλιτεχνικό πιστεύω, μία κεντρικά σχεδιασμένη οικονομία, ένα ενιαίο [δίκτυο] μαζικής επικοινωνίας και έναν ηθικό κώδικα.[1] Η ίδια αναφέρεται στην κριτική που δέχτηκε η έννοια αυτή, με αφετηρία τη συζήτηση για τα αίτια και την ιδεολογική υφή του Ψυχρού Πολέμου. Η συζήτηση αυτή ξεκίνησε σε αμερικανικά πανεπιστήμια στις αρχές της δεκαετίας του 1970, μέσα στο κλίμα που συντηρούσε ο Πόλεμος του Βιετνάμ, και επεκτάθηκε στην υπόλοιπη Δύση. Σήμερα, διανοούμενοι της Αριστεράς εξακολουθούν να απορρίπτουν τον χαρακτηρισμό «ολοκληρωτικό» όταν αναφέρονται στο σύστημα της Σοβιετικής Ένωσης και των Λαϊκών Δημοκρατιών που η ίδια έσπειρε στον περίγυρό της. Το άγχος τους είναι μη τυχόν και εξισωθεί το δημιούργημα του Λένιν με τα καθεστώτα που, με μερικά χρόνια διαφορά, επικράτησαν στην Ιταλία και τη Γερμανία. Διαφορετικά, θα κατέρρεε το είδωλο που πολλούς σαγήνευσε στη νιότη τους, είδωλο που σμιλεύτηκε γύρω από το αφήγημα της σοβιετικής νίκης επί του ναζισμού, το 1945· αφήγημα που βολικά αποσιωπά όσα είχαν προηγηθεί, όπως η τρομοκρατία, ο λιμός και οι εκκαθαρίσεις στο εσωτερικό της ΕΣΣΔ ή το Σύμφωνο της Γερμανίας του Χίτλερ με τη Ρωσία του Στάλιν. Και ήταν το τελευταίο που, στα 1939-40, οδήγησε στη σύνθλιψη μιας σειράς χωρών της Ανατολικής και Κεντρικής Ευρώπης μεταξύ των δύο αυτών κρατών «νέου τύπου». Παρά τις επιμέρους διαφορές, τα κοινά στοιχεία των καθεστώτων που αξίζουν τον χαρακτηρισμό «ολοκληρωτικά» είναι υπερβολικά πολλά και χτυπητά για να παραμεριστούν ελαφρά τη καρδία. Το ουσιωδέστερο από αυτά, όπως παρατηρεί η Άπλμπαουμ, είναι η επιδίωξή τους να επιβάλουν ολικό έλεγχο σε κάθε ανθρώπινη δραστηριότητα, η οποία κρίνεται ότι θα μπορούσε να ενδιαφέρει το κράτος. Με αυτή την έννοια, καθεστώτα στρατιωτικά, όπως των Ελλήνων Συνταγματαρχών, ή ανελεύθερα όπως του Πούτιν, αξίζουν τον χαρακτηρισμό «αυταρχικά»,[2] αλλά απέχουν αρκετά από το ολοκληρωτικό πρότυπο που τελειοποίησαν οι δικτάτορες του μεσοπολέμου. Επομένως, χρειάζεται προσοχή και διάκριση: Η κατάχρηση του όρου «ολοκληρωτισμός», όπως και άλλων (π.χ. της «γενοκτονίας»), συσκοτίζει τα πράγματα και υπονομεύει τη χρησιμότητά του ως εννοιολογικού εργαλείου. Μπορεί ο Στάλιν να είχε κατά νου να συνεχίσει την αγαστή συνεργασία με τον Χίτλερ, τουλάχιστον για όσο διάστημα η Γερμανία είχε το πάνω χέρι στην υπόλοιπη Ευρώπη, ωστόσο ο οδυνηρός αιφνιδιασμός που υπέστη από τον συνεταίρο του στις 22 Ιουνίου 1941 έσπρωξε τον ίδιο και το κράτος του σε μια πάλη μέχρι θανάτου, από την οποία εξήλθε νικητής. Η σοβιετική συμβολή στην ήττα της ναζιστικής Γερμανίας και των δορυφόρων της είναι αδύνατο να υποτιμηθεί. Σε αυτή βασίστηκε η ανάδειξη του Στάλιν σε ηγέτη-είδωλο για τους κομμουνιστές (με ελάχιστες εξαιρέσεις) και όσους επέλεξαν να συμπορευτούν μαζί τους ανά την υφήλιο. Ο απόηχος της «μεγάλης αντιφασιστικής νίκης» φτάνει έως τις μέρες μας, εμπνέοντας και τους σημερινούς ενοίκους του Κρεμλίνου, οι οποίοι βέβαια έχουν φροντίσει να πάρουν διαζύγιο από τα οράματα της «οικοδόμησης του σοσιαλισμού». Πάνω: Τσέχοι φοιτητές ανεβασμένοι σε ένα κατεστραμμένο σοβιετικό άρμα μάχης, Πράγα 29 Αυγούστου 1968. © Reg Lancaster/ Getty Images/ Ideal Image Κάτω: Διαδηλωτές πετάνε πέτρες σε σοβιετικά τανκς στο Ανατολικό Βερολίνο, 17 Ιουνίου 1953. © Alamy / Visual Hellas Η σοβιετική νίκη το 1945 υπήρξε το ιδεολογικό βάθρο για την επιβολή της Μόσχας πάνω στα κράτη που είχαν ιδρυθεί ή μεγαλυνθεί την επομένη του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου. Εκτός από την ικανοποίηση εθνικών πόθων, η παρουσία τους γινόταν αντιληπτή στη Δύση ως ένα είδος «υγειονομικής ζώνης» απέναντι στο νεοσύστατο καθεστώς των Μπολσεβίκων. Ως «υγειονομική ζώνη» θα λειτουργούσαν και μετά τον Β΄ Παγκόσμιο, αλλά αυτή τη φορά για να προστατεύσουν τη σοβιετική «μητρόπολη» από τα μιάσματα του καπιταλισμού και της «αστικής» δημοκρατίας. Εκείνο που πρυτάνευσε στη σκέψη της σοβιετικής ηγεσίας, δηλαδή του Στάλιν, καθ’ όλη την περίοδο 1939-45 δεν ήταν η διάδοση του κομμουνισμού ως ιδεολογίας και τρόπου διακυβέρνησης, αλλά η ασφάλεια του σοβιετικού καθεστώτος. Ο Στάλιν, όπως και οι τσάροι της Ρωσίας αλλά και ο σημερινός της ηγέτης, αντιλαμβανόταν την ασφάλεια με όρους πρωτίστως εδαφικούς: Όσο πιο ευρύχωρη η περιφέρεια τόσο πιο άνετη η άμυνα και τόσο πιο εφικτή η (αντ)επίθεση του κέντρου απέναντι σε υπαρκτούς και εικαζόμενους εχθρούς. Αυτή η σταθερή επιδίωξη για έλεγχο όσο το δυνατόν περισσότερων εδαφών είναι που προσδίδει τελικά στην ΕΣΣΔ, όπως και στη Ρωσία των τσάρων και του Πούτιν, τον χαρακτήρα της «Αυτοκρατορίας». Ο δε έλεγχος μπορεί να είναι άμεσος, με προσάρτηση εδαφών, ή έμμεσος, μέσω φιλικών (ή δουλικών) καθεστώτων. Η Άπλμπαουμ εστιάζει το ενδιαφέρον της στην ευρωπαϊκή σφαίρα ασφυκτικού ελέγχου που δημιούργησε η Ρωσία του Στάλιν ήδη από τα τελευταία στάδια του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου. Για λόγους που εξηγεί, συμπεριλαμβανομένων των προσωπικών της δεσμών, ασχολείται κυρίως με τρεις χώρες (ή τέσσερις, με σημερινούς όρους): Πολωνία, Ουγγαρία, Τσεχοσλοβακία. Με εξαίρεση την τελευταία, όλα τα κράτη που πέρασαν σε καθεστώς «Λαϊκής Δημοκρατίας» μεταξύ 1945 και 1948 μοιράζονταν ένα παρελθόν ανελεύθερης-δικτατορικής διακυβέρνησης κατά τον μεσοπόλεμο. Η ποιοτική διαφορά με εκείνο το παρελθόν ήταν ο ολοκληρωτικός χαρακτήρας του μεταπολεμικού καθεστώτος, χαρακτήρας που γινόταν οδυνηρά αισθητός μέσω του πανταχού παρόντος μηχανισμού επιτήρησης και κατάδοσης των πολιτών, κατά το πρότυπο της σταλινικής Νι Κα Βε Ντε. Η ασφυκτική αστυνόμευση συνοδεύτηκε από συστηματική προπαγάνδα, καταστροφή κάθε ίχνους της κοινωνίας των πολιτών, αλλά και εθνοκαθάρσεις (ακόμα και μεταξύ «αδελφών Λαϊκών Δημοκρατιών») και εκκαθαρίσεις κάθε υπαρκτού ή εν δυνάμει αντιπάλου. Παρά ταύτα, αρκετοί άνθρωποι στις χώρες αυτές πίστεψαν στο όραμα του σοσιαλισμού και της αταξικής κοινωνίας, και προσπάθησαν να δώσουν τον καλύτερο εαυτό τους για την πραγμάτωσή του. Και δεν αναφερόμαστε μόνο στον κομματικό μηχανισμό, στα ανώτερα κλιμάκια του οποίου σχεδόν εξαρχής ευδοκιμούσε ο κυνισμός. Η Άπλμπαουμ παρουσιάζει ατομικές περιπτώσεις ανδρών και γυναικών που δέχτηκαν να θυσιάσουν το παρόν τους χάριν της οικοδόμησης ενός λαμπερού μέλλοντος. Εξηγεί, επίσης, γιατί η κομμουνιστική ρητορεία είχε σημαντικά μεγαλύτερη απήχηση στην Τσεχοσλοβακία και τη Βουλγαρία (χώρες με σημαντικό παρελθόν ρωσοφιλίας) παρά στα υπόλοιπα κράτη-δορυφόρους (που είχαν πολύ διαφορετική ιστορική εμπειρία με τη χώρα των τσάρων και του Στάλιν). Το έργο της Άπλμπαουμ χωρίζεται σε δύο μέρη: «Ψεύτικη χαραυγή» (τίτλος που θυμίζει τον αριστουργηματικό Ψεύτη Ήλιο του Μιχάλκοφ) και «Ώριμος σταλινισμός» (High Stalinism, που αποδίδεται ως «προωθημένος» στην ελληνική μετάφραση). Στο πρώτο μέρος ανατέμνει τη διαδικασία επιβολής του ολοκληρωτικού καθεστώτος στα επιμέρους στοιχεία του, συνυφαίνοντας τις ευρύτερες εξελίξεις με τις εμπειρίες χαρακτήρων που μοιάζουν να δίνουν φωνή σε εκατομμύρια πρόσωπα. Στο δεύτερο μέρος εστιάζει το ενδιαφέρον της στην καταστολή και τις εκκαθαρίσεις. Η Άπλμπαουμ αριστοτεχνικά αποτυπώνει το ασφυκτικό αυτό πλαίσιο, το οποίο, σε περιπτώσεις όπως η Ανατολική Γερμανία, η Πολωνία και η Ουγγαρία, πυροδότησε εξεγέρσεις αμέσως μετά τον θάνατο του Στάλιν. Εξεγέρσεις τις οποίες κατέπνιξε η στρατιωτική επέμβαση ή η απειλή της από την τότε μητρόπολη του σοσιαλισμού. Η Άπλμπαουμ αποκαλύπτει ανάγλυφα τη διάβρωση της λαϊκής απήχησης των καθεστώτων αυτών, ακόμα (ή μήπως ιδίως;) και μεταξύ στρωμάτων του πληθυσμού, τα οποία βρέθηκαν στο επίκεντρο της προσοχής τους: την εργατική τάξη και τη νεολαία. «Όποιος έχει στα χέρια του τη νεολαία, έχει στα χέρια του το μέλλον», ανέφερε ένα σύνθημα των Νέων Πιονέρων, της οργάνωσης νεολαίας του κόμματος στην Ανατολική Γερμανία. Το παιχνίδι χάθηκε, όμως, εκτός των άλλων και στο πεδίο της λαϊκής κουλτούρας. Σε αυτό συνέβαλε καίρια το μόνο μέσο που, παρά τις συστηματικές παρεμβολές, μπορούσε να διαπεράσει το «Σιδηρούν Παραπέτασμα» και να φτάσει στα αυτιά των ανθρώπων. Ραδιοφωνικοί Σταθμοί, όπως το «Ράδιο Ελεύθερη Ευρώπη», που εξέπεμπαν στις γλώσσες των ανατολικών χωρών, συνετέλεσαν στην πολιτισμική ώσμωση των Ευρωπαίων, σε Ανατολή και Δύση, πολύ πριν πέσουν τα τείχη του Ψυχρού Πολέμου. Η εμπειρία της περιόδου 1944-56 θα αρκούσε για να καταστήσει άνευ νοήματος τον τίτλο «Λαϊκή Δημοκρατία» για όλες τις χώρες που περιέβαλλαν την ΕΣΣΔ. Ωστόσο, το «θωρηκτό Ποτέμκιν» του «υπαρκτού σοσιαλισμού» θα επιβίωνε για τρεις και πλέον δεκαετίες. Οι κυριότεροι λόγοι ήταν η (εικαζόμενη) σοβιετική ισχύς και η δυναμική του Ψυχρού Πολέμου. Βέβαια, οι «υπάλληλοι» της Μόσχας στις επιμέρους χώρες αντιλαμβάνονταν πόσο επισφαλής ήταν η θέση τους χωρίς τη χρήση ή την απειλή της βίας. Όπως θα ομολογούσε σε στενό κομματικό κύκλο ο Βόιτσεχ Γιαρουζέλσκι, τελευταίος ηγέτης της κομμουνιστικής Πολωνίας, τις παραμονές της επιβολής στρατιωτικού νόμου στη χώρα, το 1981: «Είναι φρικτό, τερατώδες όνειδος για το (κομμουνιστικό) κόμμα το γεγονός ότι, έπειτα από 36 χρόνια στην εξουσία, πρέπει να το υπερασπιστεί η αστυνομία. Αλλά δεν μας έχει μείνει τίποτε άλλο να κάνουμε».[3] Ορισμένα ατοπήματα του αγγλικού πρωτότυπου έχουν περάσει και στην πολύ άξια ελληνική μετάφραση. Για παράδειγμα, ο Ιβάν Μάισκι, πρεσβευτής της ΕΣΣΔ στο Λονδίνο το 1944, αναφέρεται ως «υπουργός Εξωτερικών» (πώς θα μπορούσε να αγνοήσει κανείς τον Βιατσεσλάβ Μολότοφ;), ενώ τα «λαϊκά μέτωπα» του μεσοπολέμου μετονομάζονται σε «εθνικά».[4] Άλλα διορθώθηκαν, όπως η προχρονολογημένη στο πρωτότυπο αναφορά στην ελληνοτουρκική ανταλλαγή πληθυσμών.[5] Το έργο της Άπλμπαουμ αποτελεί άθλο, τον οποίον θα ζήλευαν πολλοί ιστορικοί εξ επαγγέλματος. Η ελπίδα είναι ότι η μεγάλη του έκταση δεν θα αποτρέψει τους Έλληνες αναγνώστες, μικρή μερίδα των οποίων δείχνει προτίμηση για τα βιβλία Ιστορίας (και όχι παραϊστορίας). Είναι πολλαπλώς χρήσιμο σε μια χώρα που ελάχιστα γνωρίζει για την ακόμα νωπή εμπειρία των προς βορράν Ευρωπαίων εταίρων της και δείχνει να επιμένει να γλείφει τις δικές της πληγές από τη δυτική «ξενοκρατία». [1] Σελίδα xxi, η έμφαση στο πρωτότυπο. [2] Στα αγγλικά: “authoritarian”. Στην καθομιλουμένη ο όρος αποδίδεται συχνά και εσφαλμένα ως «απολυταρχικός» (absolutist). [3] National Security Archive Electronic Briefing Book No. 211, “Solidarity and Martial Law in Poland”, Document 6: Protocol No. 18 of PUWP CC Politburo Meeting, December 5, 1981, https://bit.ly/3MRh1bX [4] Αμφότερα τα παραδείγματα στην Εισαγωγή, σ. xxviii. Ξενίζει και η αναφορά στη γερμανική μειονότητα ως «καλών πολιτών της Τσεχοσλοβακίας … για εκατοντάδες χρόνια»: σ. 119. Το εν λόγω κράτος συστάθηκε μόλις το 1918. Τους προηγούμενους αιώνες, οι πρόγονοί τους ήταν υπήκοοι της αυτοκρατορίας των (γερμανόφωνων) Αψβούργων. [5] Σελ. 125.

Η ιστορική εμπειρία των «άλλων» Ευρωπαίων

Σύνδεση