Οι πόλεμοι του Βλαντίμιρ Πούτιν

ARB – THE NEW YORK REVIEW OF BOOKS Paweł Pieniążek, Pozdrowienia z Noworosji [Χαιρετισμούς από τη Νοβοροσίγια], Βαρσοβία: Krytyka Polityczna, 240 pp. Karl Schlögel, Entscheidung in Kiew. Ukrainische Lektionen [Η απόφαση στο Κίεβο. Μαθήματα από την Ουκρανία], Μόναχο: Carl Hanser, 352 pp. Peter Pomerantsev, Nothing Is True and Everything Is Possible: The Surreal Heart of the New Russia [Τίποτα δεν είναι αλήθεια και όλα είναι δυνατά: Η σουρεαλιστική καρδιά της Νέας Ρωσίας], PublicAffairs, 241 pp. Το 1989, χρονιά που γεννήθηκε ο Πολωνός πολεμικός ανταποκριτής Πάβελ Πιενιάζεκ (Paweł Pieniążek), θεωρήθηκε από ορισμένους στη Δύση ως το τέλος της Ιστορίας. Μετά τις ειρηνικές επαναστάσεις στην Ανατολική Ευρώπη, ποια άλλη επιλογή υπήρχε εκτός από τη φιλελεύθερη δημοκρατία; Το κράτος δικαίου είχε επικρατήσει. Η ευρωπαϊκή ολοκλήρωση θα βοηθούσε τις ασθενέστερες χώρες να προχωρήσουν σε μεταρρυθμίσεις και θα υποστήριζε την εθνική κυριαρχία όλων. Ο Πίτερ Πομεράντσεφ (Peter Pomerantsev), γιος Σοβιετικών αντιφρονούντων που μετανάστευσαν στη Βρετανία το 1978, μπορούσε να «επιστρέψει» στη Ρωσία για να εργαστεί ως καλλιτέχνης. Ο Καρλ Σλέγκελ (Peter Pomerantsev), διακεκριμένος Γερμανός ιστορικός, γιος Ρώσων μεταναστών, μπορούσε να ανατρέξει απευθείας στις πηγές του στη Μόσχα. Όμως, ποιος προσέγγιζε ποιον; Η Δύση την Ανατολή ή η Ανατολή τη Δύση; Το 2014, είκοσι πέντε χρόνια μετά τις επαναστάσεις του 1989, η Ρωσία πρότεινε μια ολοκληρωμένη εναλλακτική: εκλογική νοθεία, θεσμοθετημένη ολιγαρχία, εθνολαϊκισμό και διάλυση της Ευρώπης. Όταν εκείνη τη χρονιά οι Ουκρανοί επαναστάτησαν στο όνομα της Ευρώπης, τα ρωσικά μέσα ενημέρωσης διακήρυξαν την «ηθική παρακμή» της ΕΕ και οι ρωσικές δυνάμεις εισέβαλαν στην Ουκρανία στο όνομα μιας «Ευρασιατικής» εναλλακτικής. Ο Πιενιάζεκ έφτασε στο Κίεβο τον Νοέμβριο του 2013, σε ηλικία μόλις είκοσι τεσσάρων ετών, για να γίνει μάρτυρας της τελευταίας, ίσως και της ύστατης, προσπάθειας να ενεργοποιηθεί η ιδέα της «Ευρώπης» με στόχο την αναδιοργάνωση ενός κράτους. Οι Ουκρανοί περίμεναν ότι η κυβέρνησή τους θα υπέγραφε συμφωνία σύνδεσης με την Ευρωπαϊκή Ένωση. Απογοητευμένοι από την ενδημική διαφθορά, πολλοί έβλεπαν τη συμφωνία αυτή ως ένα μέσον για την ενίσχυση του κράτους δικαίου. Στο μεταξύ, η Μόσχα απαιτούσε από την Ουκρανία να μην υπογράψει με την ΕΕ, αλλά να προσχωρήσει στη νέα «Ευρασιατική» ζώνη εμπορίου, μια οικονομική ένωση αυταρχικών καθεστώτων. Την τελευταία στιγμή, ο Ρώσος πρόεδρος Βλαντίμιρ Πούτιν έπεισε τον Ουκρανό πρόεδρο, Βίκτορ Γιανουκόβιτς, να μην υπογράψει τη συμφωνία σύνδεσης με την ΕΕ. Τα ρωσικά μέσα ενημέρωσης πανηγύρισαν. Στις 21 Νοεμβρίου, Ουκρανοί φοιτητές, αυτοί που πλήττονταν περισσότερο από την εκτεταμένη διαφθορά, συγκεντρώθηκαν στην κεντρική πλατεία του Κιέβου, την πλατεία Μαϊντάν, απαιτώντας την υπογραφή της συμφωνίας με την ΕΕ. Ο Πιενιάζεκ έφτασε λίγες μέρες αργότερα. Μετά τους βίαιους ξυλοδαρμούς των φοιτητών από την αστυνομία, τη νύχτα της 30ής Νοεμβρίου, εκατοντάδες χιλιάδες άνθρωποι έσπευσαν στο πλευρό των νεαρών ανδρών και γυναικών, αψηφώντας το κρύο, και άλλα χειρότερα, κατά τους τρεις μήνες που ακολούθησαν. Το «Ευρωμαϊντάν», όπως ονομάστηκαν αρχικά οι διαδηλώσεις, ήταν ένα κίνημα πολυπολιτισμικό και αντιολιγαρχικό. Οι Ουκρανοί ήταν αποφασισμένοι να ρισκάρουν για έναν τοπικό σκοπό που δύσκολα μπορεί να κατανοήσει κανείς εκτός του μετα-σοβιετικού πλαισίου: τον εξευρωπαϊσμό, ως μέσον για την πάταξη της διαφθοράς και της ολιγαρχίας. Προωθώντας τον πλουτισμό μιας μικρής κλίκας, γράφει ο Πιενιάζεκ στη συλλογή του από ρεπορτάζ για την Ουκρανία, «ο Γιανουκόβιτς έφερε τη χώρα στο χείλος της καταστροφής». Τον Δεκέμβριο του 2013, Ρώσοι ηγέτες πρόσφεραν οικονομική βοήθεια στην κυβέρνηση Γιανουκόβιτς με τον όρο να αδειάσει τους δρόμους από τους διαδηλωτές. Ακολούθησε κλιμάκωση των επιχειρήσεων καταστολής εκ μέρους της κυβέρνησης –τον Ιανουάριο με την κατάργηση των δικαιωμάτων του συνέρχεσθαι και της ελεύθερης έκφρασης, τον Φεβρουάριο με μαζικούς πυροβολισμούς κατά των διαδηλωτών–, που μετέτρεψε το λαϊκό κίνημα σε επανάσταση. Στις 22 Φεβρουαρίου του 2014, ο Γιανουκόβιτς διέφυγε στη Ρωσία. (Δύο χρόνια αργότερα, ο πολιτικός του σύμβουλος, Πολ Μάναφορτ, θα επανεμφανιζόταν στις ΗΠΑ αναλαμβάνοντας τον ίδιο ρόλο για τον Ντόναλντ Τραμπ). Καθώς η στρατηγική της εξ αποστάσεως καταστολής δεν απέδωσε καρπούς, η Ρωσία εισέβαλε στη χερσόνησο της Κριμαίας. Τον Μάρτιο, οι Ρώσοι που συμμετείχαν στην εκστρατεία αυτή έφτασαν στη βιομηχανική περιοχή του Ντονμπάς στη νοτιοανατολική Ουκρανία, άλλοτε βάση του Γιανουκόβιτς, προκειμένου να συμβάλουν στην οργάνωση ενός αυτονομιστικού κινήματος.[1] Οι κάτοικοι της νοτιοανατολικής Ουκρανίας ήταν εξίσου δυσαρεστημένοι με τη διαφθορά, και ήταν λογικό να πιστεύουν ότι η επανάσταση του Κιέβου δεν ήταν παρά μια απλή ταλάντωση του εκκρεμούς, μια απλή εναλλαγή ολιγαρχών στην εξουσία. Ποτέ δεν θα μάθουμε αν και πώς θα είχαν διευθετηθεί τα ζητήματα αυτά, μέσω διαπραγματεύσεων ή εκλογών, μια που η ρωσική παρέμβαση απέκλεισε και τα δύο, φέρνοντας στη θέση τους τον φόβο και τον θάνατο, ανατρέποντας τους πολιτικούς υπολογισμούς όλων. Το Σλοβιάνσκ, μια μικρή πόλη στην περιοχή του Ντονμπάς, ήταν ένα από τα πρώτα σημεία συγκέντρωσης των αυτονομιστών. Όταν έφτασε εκεί ο Πιενιάζεκ, τον Απρίλιο του 2014, βρήκε την περιοχή γεμάτη τεθωρακισμένα οχήματα μεταφοράς προσωπικού και κατάλαβε ότι η τοπική αντίδραση στην επανάσταση του Κιέβου υποστηριζόταν από ξένες δυνάμεις. Ο Ρώσος πολίτης Ιγκόρ Γκίρκιν, βετεράνος της εισβολής στην Κριμαία και διοικητής των αυτονομιστικών δυνάμεων, είχε μετατρέψει το Σλοβιάνσκ σε στρατηγείο του. Υπό την εποπτεία του Γκίρκιν, ένας «δήμαρχος του λαού» συνέλαβε την εκλεγμένη δήμαρχο [Νέλια Στέπα] και οι νέες αρχές δολοφόνησαν δύο ανθρώπους που τόλμησαν να προβάλουν αντίσταση. Όταν η ουκρανική κυβέρνηση έστειλε αστυνομικούς για να διερευνήσουν το έγκλημα, οι αυτονομιστές τούς συνέλαβαν και τους φωτογράφισαν σε εξευτελιστικές στάσεις – εικόνες που υπαινίσσονταν τη διάλυση της ουκρανικής κρατικής εξουσίας στην περιοχή. Όπως ανέφερε ο Πιενιάζεκ, η έδρα της εξουσίας είχε πλέον μεταφερθεί στο πρώην αρχηγείο της ουκρανικής κρατικής αστυνομίας, που χρησιμοποιούσαν ως βάση οι Ρώσοι στρατιώτες. Τον Μάρτιο του 2014 η Κριμαία είχε προσαρτηθεί στη Ρωσία, ενώ τον Απρίλιο το ενδεχόμενο επιπλέον προσαρτήσεων ουκρανικών εδαφών δεν φαινόταν διόλου απίθανο. Εκείνον τον μήνα, ο Πούτιν μίλησε για μια «Νέα Ρωσία» (Νοβοροσίγια), που περιλάμβανε το Ντονέτσκ και άλλες πέντε περιοχές της ανατολικής και νότιας Ουκρανίας. Ο Γερμανός ιστορικός Καρλ Σλέγκελ παρακολουθούσε με ενδιαφέρον τη «γλώσσα» που χρησιμοποιούσε ο Πούτιν. Όπως μνημονεύει στο νέο του βιβλίο, ο Πούτιν ισχυριζόταν ότι η χρήση της ρωσικής γλώσσας πέρα από τα ρωσικά σύνορα δικαιολογούσε τη ρωσική εισβολή. Αν η ενοποίηση όμοιων γλωσσικών ομάδων επρόκειτο να θεωρηθεί ως θεμελιώδης αρχή της κυριαρχίας, τότε τα διεθνή κρατικά σύνορα δεν θα είχαν πια καμία σημασία. Ο Β΄ Παγκόσμιος Πόλεμος ξεκίνησε από τέτοιου είδους επιχειρηματολογίες (σκεφθείτε το Anschluss και το τέλος της Αυστρίας, τη Σουδητία και την καταστροφή της Τσεχοσλοβακίας, το Ντάντσιχ ως πρόσχημα για την εισβολή στην Πολωνία). Έτσι, οι πατέρες της ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης επέμειναν ότι τα κρατικά σύνορα έπρεπε να διατηρηθούν και τυχόν θέματα ανθρωπίνων δικαιωμάτων να επιλυθούν εντός των αναγκαστικά προβληματικών ορίων τους. Ο Πιενιάζεκ δεν έπαυε να εκπλήσσεται από το γεγονός ότι οι αυτονομιστές χαρακτήριζαν την ευρωπαϊκή τάξη πραγμάτων «φασιστική», ακόμα κι όταν μιλούσαν για τη σημασία που έχει η κοινή γλώσσα και η κοινή καταγωγή. Συνειδητοποίησε λοιπόν ότι απλώς εννοούσαν πως «όποιος δεν υποστηρίζει τη Ρωσία είναι φασίστας». Η Ουκρανία είναι μια δίγλωσση χώρα με κοσμοπολίτικη άρχουσα τάξη. Επειδή όλοι σχεδόν οι Ουκρανοί μιλούν τα ρωσικά εξίσου καλά με τα ουκρανικά, ανήκουν σ’ αυτό που ο Πούτιν αποκαλεί «ρωσικό κόσμο» (russkii mir). Αυτός ο «κόσμος» ωστόσο, όπως μας δείχνει ο Σλέγκελ, δεν συντάσσεται σε καμία περίπτωση με την πολιτική της Μόσχας. Καθώς περιόδευε στην ανατολική και νότια Ουκρανία το 2014, συνθέτοντας λεπτομερή ιστορικά πορτρέτα πόλεων, ανακάλυψε μια εντυπωσιακή ποικιλία. Το Χάρκοβο, μια πανεπιστημιούπολη κοντά στα ρωσικά σύνορα, διοικούνταν από ανθρώπους που έβλεπαν μεν με συμπάθεια τη Ρωσία αλλά είχαν αντιταχθεί στον αυτονομισμό. Το Ντνιπροπετρόφσκ, άλλοτε κέντρο της σοβιετικής αεροδιαστημικής βιομηχανίας, είχε γίνει σημείο συγκέντρωσης ρωσόφωνων Ουκρανών εθελοντών, που πολεμούσαν τους αυτονομιστές και τους Ρώσους. Η κοσμοπολίτικη Οδησσός διέπρεπε στη διακωμώδηση του Πούτιν.[2] Η πόλη του Ντονέτσκ πέρασε στον έλεγχο των αυτονομιστών για δικούς της λόγους.[3] Την άνοιξη του 2014, οι τοπικοί ολιγάρχες ήταν αναποφάσιστοι και επιχείρησαν, με καταστροφικές συνέπειες, να στρέψουν τις δύο πόλεις, το Κίεβο και τη Μόσχα, τη μία ενάντια στην άλλη. Αυτό δεν είχε να κάνει και τόσο με θέματα εθνοτικά: ο σημαντικότερος ολιγάρχης του Ντονέτσκ, ο Ρινάτ Αχμέτοφ, είναι Τάταρος του Βόλγα. Με την τοπική εξουσία να αμφιταλαντεύεται, οι Ρώσοι που είχαν πολεμήσει στην Κριμαία μπορούσαν να ταξιδεύουν απρόσκοπτα στο Ντονέτσκ, όταν οι κεντρικές ουκρανικές αρχές εμπόδιζαν τη μετάβασή τους σε άλλες πόλεις της ανατολικής Ουκρανίας, όπως για παράδειγμα στο Χάρκοβο. Στη συνέχεια, τα ρωσικά στρατεύματα άρχισαν να περνούν στο Ντονέτσκ από ένα σημείο των συνόρων που οι ουκρανικές αρχές αδυνατούσαν να ελέγξουν. Ορισμένοι στρατιώτες του ρωσικού στρατού ήταν από τη Σιβηρία, ενώ πολλοί από τους ατάκτους ήταν Τσετσένοι. Έτσι, άνθρωποι που δεν μιλούσαν ρωσικά σκότωναν ανθρώπους που τα μιλούσαν, υπερασπιζόμενοι τη ρωσική γλώσσα σ’ έναν τόπο όπου δεν απειλήθηκε ποτέ.[4] Γράφει ο Σλέγκελ: Το Ντονέτσκ, άλλοτε πόλη του ενός εκατομμυρίου κατοίκων, έγινε πόλη φάντασμα, όπου έσπερναν τον τρόμο εγκληματικές συμμορίες, Τσετσένοι βετεράνοι πολέμου, ειδικές δυνάμεις, Ρώσοι ειδικοί στην υψηλή τεχνολογία και άνθρωποι με καριέρα στις δημόσιες σχέσεις. Αυτή η τελευταία κατηγορία ήταν εξίσου σημαντική με όλες τις υπόλοιπες. Παρά την προσάρτηση της Κριμαίας τον Μάρτιο του 2014 και την κατάληψη του Ντονέτσκ από τους αυτονομιστές τον Απρίλιο, τον Μάιο η Ρωσία βρισκόταν αντιμέτωπη με το ενδεχόμενο μιας ταπεινωτικής ήττας. Όπως αναφέρει ο Πιενιάζεκ, σε όλη τη χώρα η ρωσική παρέμβαση «είχε ενισχύσει το αίσθημα της ουκρανικής ταυτότητας». Το μοντέλο του ρωσικού ελέγχου στην Κριμαία δεν μπορούσε να λειτουργήσει σχεδόν σε καμιά άλλη περιοχή της Ουκρανίας, ενώ στα νοτιοανατολικά έδειχνε να αποτυγχάνει. Στην Κριμαία, η Ρωσία διέθετε ένα δίκτυο από ντόπιους αποστάτες, σημαντική υποστήριξη από ντόπιους Ρώσους και στρατιωτικές βάσεις από τις οποίες μπορούσε να εξαπολύσει μια εισβολή. Χωρίς αυτά τα μέσα, τα λιγοστά αποσπάσματα των ρωσικών ειδικών δυνάμεων, γνωστών στην Ουκρανία ως «μικρά πράσινα ανθρωπάκια» επειδή δεν έφεραν διακριτικά, δεν μπορούσαν να θέσουν υπό έλεγχο τα νοτιοανατολικά. Τέσσερις από τις έξι νοτιοανατολικές περιοχές που ο Πούτιν αποκαλούσε «Νέα Ρωσία», δεν είχαν αναπτύξει καμιά αποσχιστική δράση. Η εξουσία των αυτονομιστών στο Ντονέτσκ και το Λουχάνσκ ήταν μερική και αβέβαιη. Τα συντρίμμια από την πτήση των Μαλαισιανών Αερογραμμών στις 17 Ιουλίου 2014 στη νοτιοανατολική Ουκρανία, κοντά στα ρωσικά σύνορα. Η πτήση MH17, από το Άμστερνταμ προς την Κουάλα Λουμπούρ, με 295 επιβάτες και πλήρωμα, καταρρίφθηκε από ρωσικά βλήματα εδάφους-αέρος. © Pierre Crom/ Getty Images/ Ideal Image Η ουκρανική ηγεσία αποφάσισε τώρα να πολεμήσει. Αν και μικρές, οι ένοπλες δυνάμεις της χώρας απώθησαν γρήγορα τους αυτονομιστές. Η Ουκρανία χρησιμοποίησε την αεροπορία της για να αναπτύξει στρατεύματα και να καταστρέψει άρματα μάχης που οι αυτονομιστές είτε είχαν αρπάξει από τον ουκρανικό στρατό είτε είχαν αποκτήσει μέσω Ρωσίας. Τον Μάιο του 2014 κυκλοφορούσαν στο Κίεβο έντονες φήμες για μια ουκρανική επίθεση στο Ντονέτσκ. Για να αποφύγει την πανωλεθρία, η Μόσχα έπρεπε να εξουδετερώσει τις ουκρανικές αεροπορικές δυνάμεις. Τον Ιούνιο ρωσικά στρατεύματα διέσχισαν τα σύνορα με άρματα μάχης και αντιαεροπορικές πυροβολαρχίες. Πολύ σύντομα, καμιά δωδεκαριά ουκρανικά μαχητικά αεροσκάφη είχαν καταρριφθεί.[5] Η απόφαση της Ρωσίας για κλιμάκωση των επιχειρήσεων έγινε αιτία να διαπραχθεί ένα σοβαρό έγκλημα πολέμου. Εκείνες τις εβδομάδες, ένα πλήθος από ρωσικές στρατιωτικές φάλαγγες είχαν αναχωρήσει από τη βάση τους στο Κουρσκ. Μία από αυτές, που αναχώρησε στις 23 Ιουνίου με προορισμό το Ντονέτσκ, ήταν μέρος της 53ης Ταξιαρχίας Αντιαεροπορικού Πυροβολικού και περιελάμβανε ένα αντιαεροπορικό σύστημα εκτοξευτών πυραύλων μεσαίου βεληνεκούς BUK με τον χαρακτηριστικό αριθμό 332. Το πρωί της 17ης Ιουλίου, αυτό το σύστημα BUK ρυμουλκήθηκε από το Ντονέτσκ ως την ουκρανική πόλη Σνίζνιε, και στη συνέχεια μετακινήθηκε αυτόνομα σ’ ένα αγρόκτημα νότια της πόλης. Αν δεν είχε συμβεί ό,τι συνέβη στη συνέχεια, η μεταφορά αυτού του ρωσικού όπλου θα ήταν απλώς άλλη μία από τις πολλές που είχαν φωτογραφίσει οι ντόπιοι και είχε αγνοήσει όλος ο υπόλοιπος κόσμος. Η πτήση MH17 των Μαλαισιανών Αερογραμμών, που μετέφερε 298 επιβάτες από το Άμστερνταμ στην Κουάλα Λουμπούρ, πετούσε εκείνη ακριβώς τη στιγμή πάνω από τη νοτιοανατολική Ουκρανία. Στη 1:20 το αεροσκάφος χτυπήθηκε από εκατοντάδες βομβίδια μεγάλης ενέργειας, που απελευθερώθηκαν μετά την πυροδότηση βλήματος εδάφους-αέρος με κεφαλή τύπου 9N314M, το οποίο εβλήθη από το συγκεκριμένο σύστημα BUK. Τα βομβίδια διέλυσαν το πιλοτήριο και σκότωσαν ακαριαία τα μέλη του πληρώματος, από τα σώματα των οποίων αφαιρέθηκαν αργότερα θραύσματα μετάλλου. Το αεροσκάφος εξερράγη σε ύψος πτήσης 33.000 ποδιών, ενώ οι επιβάτες και οι αποσκευές τους διασκορπίστηκαν σε ακτίνα τριάντα μιλίων.[6] Ο Σλέγκελ μπορούσε να ακολουθήσει το κονβόι του BUK στην οθόνη του υπολογιστή του. Ο νεαρός δημοσιογράφος Πιενιάζεκ έσπευσε στην τοποθεσία όπου βρέθηκαν τα μεγαλύτερα συντρίμμια και αρκετές σοροί. Αν και ήταν ο πρώτος ανταποκριτής που έφτασε στον τόπο της συντριβής, μία μέρα μετά, η είδηση είχε ήδη μεταδοθεί από τη ρωσική τηλεόραση. Δύο ρωσικά τηλεοπτικά δίκτυα ισχυρίστηκαν ότι το αεροπλάνο χτυπήθηκε από ουκρανικό αεροσκάφος. Άλλα τρία δίκτυα παρείχαν και το κίνητρο: οι ουκρανικές αρχές είχαν σκοπό να καταρρίψουν αεροσκάφος που μετέφερε τον Πούτιν, και είχαν κάνει λάθος. Πολύ πριν συγκεντρωθούν και αναγνωριστούν οι 298 σοροί, τα ρωσικά μέσα ενημέρωσης είχαν ήδη «αναγνωρίσει» τα θύματα: ήταν ο Ρώσος πρόεδρος και οι συνεργάτες του. Τις μέρες που ακολούθησαν, τα ρωσικά ΜΜΕ παρουσίασαν κι άλλες εκδοχές της τραγωδίας: πλαστές, αντιφατικές, ενίοτε τερατώδεις. Η εκδοχή των «ζόμπι», όπως την αποκαλούν οι Ρώσοι, σύμφωνα με την οποία η CIA γέμισε πτώματα το αεροσκάφος και το ανατίναξε με τηλεχειρισμό, εξακολουθεί πάντως να κυκλοφορεί! Τις ρωσικές μεθόδους εύκολα τις χλευάζει κανείς, αλλά δύσκολα τις ξεχνά. Μεγάλο ποσοστό των Ρώσων (86% το 2014, 85% το 2015) κατηγόρησε την Ουκρανία για την κατάρριψη του αεροσκάφους∙ μόνο ένα 2% κατηγόρησε τη χώρα του, ενώ σχεδόν όλοι οι υπόλοιποι θεώρησαν υπεύθυνες τις ΗΠΑ.[7] Πώς έφτασε η Ρωσία στο σημείο, τόσο στα μέσα ενημέρωσης όσο και στην πολιτική της, όπου ένα πραγματικό γεγονός, η κατά λάθος κατάρριψη πολιτικού αεροσκάφους από Ρώσους στρατιώτες κατά τη διάρκεια μιας ρωσικής εισβολής σε ξένη χώρα, μπόρεσε να μετουσιωθεί σε μια διαρκή αίσθηση θυματοποίησης του ρωσικού λαού; Πώς πείστηκαν τόσο εύκολα οι Ρώσοι ότι η Ουκρανία, που τη θεωρούσαν αδερφό κράτος, είχε γίνει ξαφνικά ένας εχθρός που κυβερνούνταν από «φασίστες»;[8] Πώς καμαρώνουν οι Ρώσοι για μια ρωσική εισβολή, ενώ την ίδια στιγμή αρνούνται ότι συμβαίνει; Τον τελευταίο καιρό κυκλοφορεί στη Ρωσία ένα κάπως μακάβριο αστείο: Λέει η γυναίκα στον άντρα της: «Ο γιος μας σκοτώθηκε πολεμώντας στην Ουκρανία». Και ο άντρας απαντά: «Ποτέ δεν είχαμε γιο». Τόσο ο ιστορικός Σλέγκελ όσο και ο τηλεοπτικός παραγωγός και συγγραφέας Πίτερ Πομεράντσεφ θεωρούν ότι αυτή η εκπληκτική ευελιξία ήταν επακόλουθο προγενέστερων εξελίξεων εντός της ίδιας της Ρωσίας. «Η επονομαζόμενη ουκρανική κρίση» υποστηρίζει ο Σλέγκελ «είναι πρωτίστως ρωσική κρίση». Όπως επιβεβαίωσε για μια ακόμη φορά η διαρροή των Εγγράφων του Παναμά (Panama Papers), τόσο οι Ρώσοι όσο και οι Ουκρανοί αντιμετωπίζουν το ίδιο βασικό πρόβλημα: την αδυναμία του κράτους δικαίου. Σε αντίθεση με την Ουκρανία, η Ρωσία διαθέτει φυσικό αέριο και πετρέλαιο, ισχυρό στρατό κι έναν μηχανισμό προπαγάνδας που μπορεί να χρησιμοποιηθεί για να καθυστερήσει, να αποπροσανατολίσει και να προκαλέσει σύγχυση. Ο Σλέγκελ παρατηρεί ότι η ρωσική ηγεσία δεν κατάφερε να χρησιμοποιήσει τα κέρδη από τις εξαγωγές ενεργειακών πόρων για να διαφοροποιήσει την οικονομία της κατά την πρώτη δεκαετία του 21ου αιώνα, τη δεκαετία της χλιδής και της ευμάρειας, όταν οι τιμές ήταν υψηλές. Θα έπρεπε, πιστεύει, να δούμε τις πολιτικές της θεσμοθέτησης της ολιγαρχίας, της στρατιωτικής ενίσχυσης και του συντονισμού των ΜΜΕ ως εσωτερικές και άστοχες ρωσικές επιλογές, που θα μπορούσαν να οδηγήσουν σε πολέμους εκτός συνόρων. Όπως αναφέρει, άλλοι παρατηρητές θεωρούν τη ρωσική προπαγάνδα περί εθνικής δικαιοσύνης και αντιφασισμού, πιο ελκυστική από τις βασικές αρχές της πολιτικής οικονομίας. Αυτού του είδους τα προπαγανδιστικά τεχνάσματα επιτρέπουν στους Ρώσους να αυτοπροσδιορίζονται ως θύματα∙ επιτρέπουν στους ξένους, αναφέρει ο Σλέγκελ, να συζητούν για τον πόλεμο «χωρίς να γνωρίζουν τίποτα για την ίδια τη Ρωσία». Ο Πομεράντσεφ πέρασε αυτή τη λαμπερή δεκαετία κακής διαχείρισης στη Μόσχα, καταγράφοντας ανθρώπινες ιστορίες ελπίδας και απώλειας. Το βιβλίο του παρουσιάζεται ως τα απομνημονεύματα ενός νεαρού καλλιτέχνη, που θέλει να γυρίσει μια ταινία αλλά δεν μπορεί. Θέμα της ταινίας θα ήταν οι αυτοκτονίες Ρωσίδων καλλονών, μοντέλων που έδειχναν να ευημερούν στη μετασοβιετική Ρωσία, αλλά μετά έδιναν τέλος στη ζωή τους πηδώντας από κτίρια. Περιγράφει «μια γενιά ορφανών κοριτσιών με ψηλά τακούνια», που αναζητούσαν, μάταια, την ασφάλεια δίπλα σε άντρες μεγαλύτερης ηλικίας, που έκαναν περιουσίες στις αρχές του 21ου αιώνα. Η αφήγηση εκτυλίσσεται σε μια ατμόσφαιρα ιλίγγου, έχεις την αίσθηση ότι οι τραγωδίες μπορούν να αναβληθούν, να αποκρυφθούν, αλλά όχι και να αποφευχθούν. Οι φωτογραφίες μιας από τις αυτόχειρες καλλονές κυκλοφορούσαν στη Μόσχα πολύ μετά τον θάνατό της, υποσχόμενες «αποπλάνηση». Ο Πομεράντσεφ έφτασε στη Μόσχα την εποχή που η τηλεόραση, ως μέσο μαζικής ενημέρωσης, ετίθετο υπό κρατικό έλεγχο. Τον Οκτώβριο του 2002, οι ρωσικές δυνάμεις ασφαλείας σκότωσαν 129 ομήρους κατά τη διάρκεια μιας επιχείρησης διάσωσης σε θέατρο της Μόσχας, που είχε καταληφθεί από Τσετσένους τρομοκράτες. Οι τηλεοπτικές κάμερες κατέγραψαν τον θάνατο των ομήρων. Στη συνέχεια, λέει ο Πομεράντσεφ, το τελευταίο ιδιωτικό κανάλι τέθηκε κι αυτό υπό έλεγχο, ενώ το κράτος άρχισε να ενορχηστρώνει έναν παραπλανητικό πλουραλισμό: οι τηλεοπτικοί σταθμοί έμοιαζαν μεν διαφορετικοί, έλεγαν όμως ακριβώς το ίδιο πράγμα. Οι αρχηγοί των αναγνωρισμένων κομμάτων μπορούσαν να έχουν στη διάθεσή τους περισσότερο ή λιγότερο χρόνο σε διαφορετικά κανάλια. Η παρουσία τους είχε έναν και μοναδικό στόχο: να επιβεβαιώνει ότι ο Πούτιν ήταν αναπόφευκτος. Αντικυβερνητικοί διαδηλωτές μετά την επίθεση της αστυνομίας της φιλορωσικής κυβέρνησης ανάμεσα σε συντρίμμια και φλόγες κοντά στην Πλατεία Ανεξαρτησίας, γνωστή ως Μαϊντάν, στις 19 Φεβρουαρίου 2014. Οι Ουκρανοί διαδήλωναν υπέρ της σύνδεσης με την ΕΕ από τα τέλη Νοεμβρίου του 2013, ζητώντας της αποπομπή του προέδρου Γιανουκόβιτς. © Brendan Hoffman/ Getty Images/ Ideal Image Όπως σχολιάζει ο Πομεράντσεφ, «όταν ο τηλεθεατής βλέπει σε τηλεοπτικά ντιμπέιτ να τσακώνονται κομμουνιστές με φάτσες κόκκινες σαν παντζάρια και εθνικιστές που δεν το ’χουν σε τίποτα να φτύσουν, μένει με την αίσθηση ότι, σε σύγκριση μ’ αυτούς, ο Πρόεδρος είναι ο μοναδικός υποψήφιος που έχει σώας τας φρένας». Ο Πομεράντσεφ αναλογίζεται τη μοίρα μιας γυναίκας που δημιούργησε τη δική της επιχείρηση χημικών προϊόντων, νόμιμη προφανώς και μακριά από κάθε είδους προπαγάνδα και πολιτική. Όμως στη Ρωσία κανείς δεν τη γλιτώνει: οι επιχειρηματίες κινδυνεύουν ανά πάσα στιγμή να υποστούν αυθαίρετους οικονομικούς και νομικούς ελέγχους, ανάλογα με τα καπρίτσια των ανταγωνιστών τους. Έτσι, η γυναίκα συνελήφθη επειδή τάχα εμπορευόταν παράνομες ναρκωτικές ουσίες. Στη φυλακή, το σουρεαλιστικό γίνεται αναπόφευκτο. «Το μαύρο είναι άσπρο και το άσπρο είναι μαύρο» παραφράζει ο Πομεράντσεφ τα λόγια της. «Δεν υπάρχει πραγματικότητα. Πραγματικότητα είναι μόνο ό,τι λένε αυτοί. [Η γυναίκα] άρχισε να ουρλιάζει». Αν και ο Πομεράντσεφ παρουσιάζει αυτές τις ιστορίες ως στοιχεία ενός μεταμοντέρνου κόσμου, μια πιο προσγειωμένη ανάγνωση θα ήταν ίσως ότι η Ρωσία, όπως και η Ουκρανία, δεν πέτυχε τον σύγχρονο στόχο να εγκαθιδρύσει κράτος δικαίου. Άλλωστε, πολλοί Ρώσοι αντέδρασαν σ’ αυτή την αποτυχία σχεδόν όπως και οι Ουκρανοί το 2013. Λίγο αφότου ο Πομεράντσεφ έφυγε από τη Μόσχα, οι Ρώσοι κατέβηκαν σε διαδηλώσεις καταγγέλλοντας τη νοθεία των βουλευτικών εκλογών στα τέλη του 2011. Ο Πούτιν ισχυρίστηκε ότι ομάδες της αντιπολίτευσης είχαν ανταποκριθεί σε κάλεσμα της Υπουργού Εξωτερικών, Χίλαρι Κλίντον, και η ρωσική αστυνομία συνέλαβε τους αρχηγούς τους. Αυτός είναι ένας λόγος που μεγάλο μέρος της ρωσικής ελίτ υποστηρίζει ανοιχτά τον Τραμπ έναντι της Κλίντον. (Ο άλλος είναι, φυσικά, η βεβαιότητά τους πως ο Τραμπ θα καταστρέψει τη δύναμη των ΗΠΑ). Αν και τα ρωσικά ΜΜΕ ακολούθησαν τη γραμμή του Πούτιν το 2011, το ίδιο το γεγονός των διαδηλώσεων έδειχνε ίσως ότι ο έλεγχος και ο συντονισμός των μέσων ενημέρωσης δεν αρκούσαν. Το νέο τέχνασμα ήταν η ανάμιξη ρωσικών και διεθνών ειδήσεων: να φαίνεται δήθεν πως πολλά από τα όσα συνέβαιναν στο εξωτερικό αφορούσαν τη Ρωσία, μια που οι ξένοι ηγέτες δεν είχαν τίποτ’ άλλο στο μυαλό τους παρά μόνο το πώς θα εμποδίσουν τα ρωσικά πολιτικά σχέδια. Έτσι, ενώ οι Ρώσοι θεωρούσαν ότι βρίσκονταν στο επίκεντρο του παγκόσμιου ενδιαφέροντος, τα αυξανόμενα κοινωνικά και οικονομικά προβλήματα της χώρας τους μπορούσαν να περνούν απαρατήρητα. Μετά την εμπειρία των διαδηλώσεων, ο Πούτιν εγκατέλειψε τη μεσαία τάξη και στράφηκε προς τον εθνολαϊκισμό. Η ΕΕ κατηγορήθηκε για «ηθική παρακμή» και δημιουργήθηκε η Ευρασιατική εναλλακτική. Έτσι, όταν οι Ουκρανοί διαδήλωσαν υπέρ της ΕΕ στα τέλη Νοεμβρίου του 2013, οι Ρώσοι ηγέτες το ερμήνευσαν στο πλαίσιο του δικού τους αφηγήματος. Αντί να εστιάσουν στις ομοιότητες ανάμεσα στα ουκρανικά και τα ρωσικά προβλήματα ή στην ενοχλητική ικανότητα των Ουκρανών να απαιτούν μεταρρυθμίσεις, τα ρωσικά ΜΜΕ χαρακτήρισαν το Ευρωμαϊντάν ως ένα ξέσπασμα ευρωπαϊκής παρακμής. Η Ευρωπαϊκή Ένωση αποκαλούνταν ήδη «Gayropa» (Ευρώπη των Γκέι)∙ τώρα το Ευρωμαϊντάν ονομάστηκε «Gayeuromaidan». Όταν τα ρωσικά στρατεύματα εισέβαλαν στην Κριμαία, οι ιστορίες με ευτυχισμένο τέλος αντικαταστάθηκαν στις τηλεοπτικές οθόνες από μικρούς ένδοξους πολέμους. Η οικονομική κατάρρευση της Ρωσίας συνεχίστηκε, αλλά τώρα παρουσιαζόταν ως το τίμημα της ένδοξης δράσης στο εξωτερικό. Τον Σεπτέμβριο του 2015, το κύριο θέμα ήταν η Ουκρανία. Τον Οκτώβριο ήταν πια η Συρία. Οι νέοι ρωσικοί πόλεμοι είναι βοναπαρτισμός χωρίς Ναπολέοντα, καταδικασμένες περιπέτειες στο εξωτερικό, που δίνουν προσωρινές λύσεις σε εσωτερικές εντάσεις, χωρίς όμως ένα κάποιο όραμα για τον κόσμο. Τα ιδανικά αναγνωρίζονται για να χλευάζονται. «Πρόκειται για ένα νέο είδος προπαγάνδας του Κρεμλίνου» γράφει ο Πομεράντσεφ. «Δεν στρέφεται τόσο κατά της Δύσης προβάλλοντας ένα αντιμοντέλο, όπως στον Ψυχρό Πόλεμο, αλλά εισχωρεί στη δική της γλώσσα και τη χρησιμοποιεί για να τη λοιδορήσει και να την εμπαίξει εκ των ένδον». Ο αυταρχισμός είναι το καλύτερο σύστημα διακυβέρνησης –συνεχίζει το σκεπτικό– επειδή τα άλλα, παρά τα φαινόμενα, δεν είναι καλύτερα. Το ψέμα που υπηρετεί το κατεστημένο είναι εντελώς δικαιολογημένο, μια που τα ψέματα της άλλης πλευράς είναι πιο επιζήμια. Σύμφωνα μ’ αυτή την κοσμοθεωρία, όλα τα προβλήματα πηγάζουν από απατηλές ελπίδες για βελτίωση, τις οποίες δημιουργούν ξένες δυνάμεις, Η αστυνομική εξουσία είναι αληθινή, αυθεντική, ενώ τα λαϊκά κινήματα δεν είναι. Ο φόνος στην υπηρεσία του κατεστημένου είναι απαραίτητος, μια που τίποτα δεν είναι πιο επικίνδυνο από την αλλαγή. Στις περιοχές της νοτιοανατολικής Ουκρανίας που βρίσκονται υπό τον έλεγχο των Ρώσων και των αυτονομιστών, εκατομμύρια άνθρωποι έχουν χάσει τα σπίτια τους και χιλιάδες τη ζωή τους, αλλά οι ιδιοκτησίες των ολιγαρχών παραμένουν άθικτες – οι αυτονομιστές δε που πίστευαν ότι πολεμούσαν ενάντια στην ολιγαρχία έχουν δολοφονηθεί.[9] Πρέπει άραγε οι διαμαρτυρίες που ζητούν δικαιοσύνη να οδηγούν σε ξένες εισβολές, προπαγάνδα που αποβλακώνει και αποτρόπαιες δολοφονίες, προκειμένου να διατηρηθεί ο πλούτος λίγων ανθρώπων; Αυτή είναι η πεμπτουσία της ρωσικής εξωτερικής πολιτικής: εφαρμόζει την αρχή ότι κάθε λαϊκή προσπάθεια για αλλαγή και βελτίωση της πολιτικής κατάστασης πρέπει να οδηγεί σε πόλεμο και επαναφορά στην «κανονικότητα» – για να χρησιμοποιήσω τον όρο που έγινε γνωστός όταν ο Κόκκινος Στρατός και μέλη του Συμφώνου της Βαρσοβίας κατέστειλαν την Άνοιξη της Πράγας το 1968. Ο Πομεράντσεφ, που ερευνά τις σχέσεις ανάμεσα στην ύστερη σοβιετική και τη μετα-σοβιετική εποχή, αποκαλύπτει με επιδεξιότητα τη σημασία των επαναστάσεων του 1968 ως σημείο καμπής στη σοβιετική πολιτική και την αντικαθεστωτική πολιτική σκέψη. Όταν οι σοβιετικές δυνάμεις γκρέμισαν τις ελπίδες των Τσεχοσλοβάκων για «σοσιαλισμό με ανθρώπινο πρόσωπο», η μητέρα του Πομεράντσεφ ήταν μαθήτρια στη Σοβιετική Ένωση. Ένας αξιωματούχος της KGB, που είχε πάρει μέρος στην εισβολή, επισκέφθηκε αργότερα την τάξη της «διασκεδάζοντας» τα παιδιά με ιστορίες για την ήττα του μεταρρυθμιστικού κινήματος της Τσεχοσλοβακίας. Μέχρι τότε το κορίτσι πίστευε την επίσημη εκδοχή: ότι ο σοβιετικός στρατός είχε παρέμβει για να εμποδίσει ένα φασιστικό πραξικόπημα υποκινούμενο από τη Δύση. Έκπληκτη με αυτά που άκουγε, ρώτησε: «Εννοείτε ότι δεν χάρηκαν που σας είδαν;». Tο βλέμμα που της έριξε ο άντρας της KGB, τα έλεγε όλα: όφειλε να καταλάβει ότι η επίσημη εκδοχή ήταν ψέμα, και ότι καθήκον των Σοβιετικών ήταν να ζουν εν γνώσει τους μέσα σε τέτοια ψέματα. Μετά την εισβολή στην Τσεχοσλοβακία, ο Σοβιετικός ηγέτης Λεονίντ Μπρέζνιεφ υποσχέθηκε «αδελφική βοήθεια» σε κάθε ανατολικοευρωπαϊκή χώρα που έδειχνε σημάδια απομάκρυνσης από την επίσημη γραμμή. Στους πολίτες της Σοβιετικής Ένωσης, ο Μπρέζνιεφ πρότεινε «υπαρκτό σοσιαλισμό», τη θεωρία ότι, παρά τη στασιμότητα που επιβάλλει, αυτή ήταν η καλύτερη δυνατή επιλογή. Για τους άντρες της KGB που εκπαιδεύτηκαν τη δεκαετία του 1970, όπως ο Βλαντίμιρ Πούτιν, η αστάθεια και η αλλαγή ήταν πολύ μεγαλύτεροι εχθροί από οποιαδήποτε ιδεολογία. Εργαζόμενος στην Ανατολική Γερμανία τη δεκαετία του 1980, είχε μάθει να ζει με την ψευδαίσθηση πως η καθεστυκία τάξη ήταν ανθεκτική στον χρόνο – αν και εκείνη την εποχή η σταθερότητα της Ανατολικής Γερμανίας εξαρτιόταν πλέον από δυτικές οικονομίες. Δεν του πέρναγε καν από το μυαλό ότι η επιλογή του Μπρέζνιεφ να βασιστεί στις εξαγωγές ενεργειακών πόρων και σε εξωτερικές παρεμβάσεις ήταν σφάλμα∙ όταν βρέθηκε ο ίδιος στην εξουσία, το επανέλαβε. Η τιμή του αργού πετρελαίου (σε σημερινά δολάρια) το 1979, όταν η ΕΣΣΔ εισέβαλε στο Αφγανιστάν, είχε φτάσει τα 101$ το βαρέλι∙ όταν η ΕΣΣΔ διαλύθηκε, το 1991, ήταν 34$. Όταν η ρωσική φάλαγγα των BUK έφτασε στο Ντονέτσκ τον Ιούνιο του 2014, η τιμή του πετρελαίου είχε ανεβεί στα 112$∙ την ώρα που γράφονται αυτές οι γραμμές είναι 39$. Οι Ανατολικοευρωπαίοι αντιφρονούντες, όπως οι γονείς του Πομεράντσεφ, έβγαλαν διαφορετικό συμπέρασμα από την καταστροφή του 1968: έμαθαν πόση σημασία έχει η αλήθεια ως θεμέλιο για μια ζωή με «αξιοπρέπεια» – έναν όρο που χρησιμοποίησαν οι Ουκρανοί για να χαρακτηρίσουν τη δική τους επανάσταση το 2014.[10] Ο Σλέγκελ, παιδί των δυτικοευρωπαϊκών φοιτητικών κινημάτων του 1968, προβληματίζεται βλέποντας ανθρώπους της γενιάς του να προτιμούν τη στασιμότητα από την επανάσταση. Αναρωτιέται «γιατί η γενιά, που έζησε τον Μάη του ’68 στο Παρίσι, δεν αντέδρασε στα γεγονότα του Κιέβου». Γιατί τόσοι άνθρωποι που ταυτίζονται με την αριστερά δεν είδαν με τον ίδιο τρόπο την επανάσταση στην Ουκρανία και δεν καταδίκασαν ανάλογα την αντεπαναστατική ρωσική εισβολή; Μέρος της απάντησης είναι ότι πολλοί Δυτικοί που έχουν μνήμες από το 1968, θυμούνται το Παρίσι και όχι την Πράγα, ξεχνώντας έτσι την αντιδραστική μιλιταριστική πολιτική του Δόγματος Μπρέζνιεφ. Ο Σλέγκελ ανησυχεί πραγματικά μήπως πρόκειται για μια «βαθιά μεταφυσική ασθένεια». Γράφει ότι η δική του γενιά, που γνώρισε την Ευρώπη σε καλύτερους καιρούς, προτιμά τη νοσταλγία από τη γνώση. Διά βίου μελετητής της Ρωσίας, είδε το δικό του, το προσωπικό του ταξίδι στην Ουκρανία, ως «μια ευκαιρία επιβεβαίωσης και αυτο-επιβεβαίωσης». Δεν υπήρξε Όργουελ στην ουκρανική επανάσταση, αλλά οι αναγνώστες του Σλέγκελ και του Πιενιάζεκ θα πάρουν μια ιδέα από το καθημερινό ψυχικό σθένος και την πολιτική διορατικότητα του Πεθαίνοντας στην Καταλονία. Ο Πιενιάζεκ ρίσκαρε τη ζωή του για να δει όσα είδε, όπως έκαναν κι άλλοι τολμηροί και ταλαντούχοι Δυτικοί δημοσιογράφοι.[11] Στην πορεία, ίσως ωφελήθηκε από τη φαινομενικά αθώα φύση της δουλειάς του. Καθώς οι αυτονομιστές πίστευαν ότι μόνο η τηλεοπτική μετάδοση είχε σημασία, τον ρωτούσαν διαρκώς πού ήταν ο εικονολήπτης του. Ίσως επειδή αρχειοθετούσε τα κείμενά του για να τα εκτυπώσει, του ήταν πιο εύκολο να παρατείνει τις συζητήσεις του και να μετακινείται από τη μία πλευρά στην άλλη. Αφού πέρασε κάμποσες μέρες παρέα μ’ έναν αυτονομιστή, οι δυο άντρες συνειδητοποίησαν ότι είχαν ξαναβρεθεί την ίδια ακριβώς μέρα στο Μαϊντάν, ο ένας δίνοντας, ο άλλος τρώγοντας ξύλο. Το γεγονός ότι δεν διέκοψε τη σχέση αυτή, σίγουρα κάτι δείχνει για την αβροφροσύνη του Πιενιάζεκ. Ο Πιενιάζεκ δεν παίρνει θέση, δεν κάνει φιγούρα, αλλά με ταπεινότητα ενσαρκώνει το ιδανικό των πάλαι ποτέ αντιφρονούντων, την αναζήτηση της αλήθειας, όσο μικρής κι αν είναι, με ρίσκο τη ζωή του, σ’ έναν κόσμο όπου βασιλεύει το ψέμα. Με αντίστοιχη ταπεινότητα, ο Πομεράντσεφ παρουσιάζει τους Ρώσους φίλους του όπως και τους φίλους του από τη Δύση. Οι κόσμοι τους δεν απέχουν παρά μια μόνο περιστροφή του καλειδοσκοπίου. Από τότε που κυκλοφόρησε το βιβλίο του, ο Πομεράντσεφ έχει παρατηρήσει τις ομοιότητες της προπαγάνδας του Τραμπ με το ρωσικό μοντέλο. Η ευθραυστότητα του σημερινού ρωσικού καθεστώτος δεν προσφέρει ιδιαίτερη παρηγοριά, μια που οι μέθοδοι που εφαρμόζει θα μπορούσαν να λειτουργήσουν και στη Δύση. Το «εδώ» λέει ο Πομεράντσεφ «θα βρεθεί εκεί». Αν το αμάρτημα των διανοούμενων του 20ού αιώνα ήταν ότι πρότειναν οράματα ουτοπικά, του 21ου αιώνα είναι ότι αρνούνται κάθε δυνατότητα για αλλαγή. Ο Σλέγκελ φοβάται μια νέα trahison des clercs (προδοσία των διανοουμένων), μια εγκατάλειψη της αναζήτησης της αλήθειας που, όπως λέει ο Πομεράντσεφ, οδηγεί στον απόλυτο σκεπτικισμό, που με τη σειρά του κάνει κάθε πολιτική δράση να φαίνεται μάταιη. «Δεν μπορούμε να παραδώσουμε τα όπλα», καταλήγει ο Σλέγκελ, «υπάρχει διαφορά ανάμεσα στην πραγματικότητα και το ψέμα». Κάποια πράγματα είναι αλήθεια, και κάποια είναι δυνατά. © THE NEW YORK REVIEW OF BOOKS 2022 — Μετάφραση: Μιράντα Λεωνίδου Σημ. ARB: Το παραπάνω άρθρο του Τίμοθυ Σνάιντερ δημοσιεύθηκε στο New York Review of Books με τίτλο “The Wars of Vladimir Putin”, στις 6 Ιουνίου 2016. Σαν να γράφτηκε σήμερα. Όλα έδειχναν ότι ο δικτάτορας της Αγίας Ρωσίας θα συνέχιζε αδίστακτος και ακάθεκτος. Μόνο η μοιραία Καγκελάριος Μέρκελ και η ηγεσία της ΕΕ συμπεριφέρονταν σαν να έκανε πάλι μερικές συνηθισμένες ζαβολιές ο Πούτιν. [1] Για μια νομική ανάλυση των γεγονότων, βλ. Thomas D. Grant, Aggression Against Ukraine: Territory, Responsibility, and International Law [Επίθεση κατά της Ουκρανίας: Εδαφική επικράτεια, Ευθύνη και Διεθνές Δίκαιο] (Palgrave Macmillan, 2015). [2] Όπως επισημαίνει ο Serhy Yekelchyk: «Οι Ουκρανοί στρατιώτες, εθελοντές και επιστρατευμένοι συνήθως μιλούν οι ίδιοι ρωσικά, πράγμα που σημαίνει ότι πολεμούν για μια πολιτική και όχι για μια εθνοτική έννοια της ουκρανικής ταυτότητας». Βλ. The Conflict in Ukraine: What Everybody Needs to Know [Πόλεμος στην Ουκρανία: Τι πρέπει να ξέρουν όλοι] (Oxford University Press, 2015), σ. 18. [3] Σχετικά με τους προπολεμικούς δεσμούς, βλ. Grigore Pop-Eleches και Graeme Robertson, “Do Crimeans Actually Want to Join Russia?” [«Οι κάτοικοι της Κριμαίας θέλουν όντως να προσχωρήσουν στη Ρωσία;»], The Washington Post, 6 Μαρτίου, 2014. [4] Τον Φεβρουάριο του 2014, οι ουκρανικές αρχές εισηγήθηκαν την κατάργηση ενός νόμου που επέτρεπε την αναγνώριση της ρωσικής ως μειονοτικής γλώσσαςΒασικά, ο νόμος δεν καταργήθηκε. Η (σχεδόν καθολική) χρήση της ρωσικής στην περιοχή του Ντονμπάς δεν επηρεάστηκε ούτε από την ψήφιση του νόμου ούτε από τη συζήτηση για την κατάργησή του. [5] Τον Μάιο του 2014, διεξήχθησαν στην Ουκρανία δημοκρατικές προεδρικές εκλογές, που νομιμοποίησαν τη νέα τάξη πραγμάτων. Για πρώτη φορά, ο Πούτιν παραδέχτηκε την άμεση στρατιωτική εμπλοκή της Ρωσίας τόσο στην Κριμαία όσο και στο Ντονμπάς. Στη συνέντευξη τύπου που έδωσε στις 17 Δεκεμβρίου του 2015 είπε: «Ποτέ δεν είπαμε ότι δεν υπήρχαν άνθρωποι εκεί που εκτελούσαν συγκεκριμένα καθήκοντα, συμπεριλαμβανομένων καθηκόντων στρατιωτικού χαρακτήρα». Ο Ρώσος δημοσιογράφος Αρκάντι Μπαμπτσένκο χαρακτήρισε αυτού του είδους τις περιφράσεις ως «παιδιαρίσματα σε επίπεδο κρατικής πολιτικής». [6] Ρώσοι και Ουκρανοί αξιωματούχοι ισχυρίστηκαν, ψευδώς, ότι δεν είχαν τέτοια όπλα στην κατοχή τους. Τρεις σημαντικές εκθέσεις επιτρέπουν μια ρεαλιστική αναπαράσταση του συμβάντος: η έκθεση του Ολλανδικού Συμβουλίου Ασφαλείας, που δημοσιεύτηκε στις 13 Οκτωβρίου του 2015, και οι σειρές ερευνητικών ρεπορτάζ ανοιχτών πηγών των ιστότοπων ερευνητικής δημοσιογραφίας Bellingcat και Correct!v. Ενώ η πρώτη επικεντρώνεται στην καταστροφή του αεροσκάφους, οι άλλες δύο περιγράφουν τις κινήσεις του ρωσικού BUK. Τον Δεκέμβριο του 2015 το Bellingcat υπέβαλε στους Ολλανδούς εισαγγελείς κατάλογο με ονόματα Ρώσων στρατιωτών, που πιθανότατα γνώριζαν από προσωπική εμπειρία τις συνθήκες υπό τις οποίες καταρρίφθηκε η πτήση MH17. [7] Levada Center, έκθεση της 27ης Ιουλίου, 2015. [8] Στις βουλευτικές εκλογές του 2014, που διεξήχθησαν υπό την πίεση του πολέμου, κανένα από τα δύο κόμματα της δεξιάς παράταξης δεν πέρασε το όριο εισόδου του 5% (Ο Δεξιός Τομέας έλαβε 1,8% της λαϊκής ψήφου και το Σβόμποντα 4,7%). [9] Βλ. Andriy Portnov, “How ‘Eastern Ukraine’ Was Lost,” [«Πώς χάθηκε η “Ανατολική Ουκρανία”»], Open Democracy, 14 Ιανουαρίου, 2016. [10] Βλ. Kieran Williams, “The Russian View(s) of the Prague Spring” [«Η ρωσική άποψη (απόψεις) για την Άνοιξη της Πράγας»], Journal of Cold War Studies, τόμ. 14, No. 2 (Άνοιξη 2012). [11] Η παραδοσιακή έντυπη δημοσιογραφία αποτελούσε ένα εξανθρωπισμένο και πολιτισμένο αντίβαρο στα εύκολα και εύπεπτα ρητορικά σχήματα της προπαγάνδας. Βλ. Tim Judah, In Wartime: Stories from Ukraine [Σε καιρό πολέμου: Ιστορίες από την Ουκρανία] (Λονδίνο: Allen Lane, 2015).

Οι πόλεμοι του Βλαντίμιρ Πούτιν

Σύνδεση