Ο Μαινόμενος Ορλάνδος του Αριόστο

1. Οι απαρχές της σύγχρονης πεζογραφίας Στις απαρχές της σύγχρονης πεζογραφίας υπάρχουν δύο παράφρονες. Γεννιούνται σε απόσταση εκατό χρόνων ο ένας απ’ τον άλλο: ο πρώτος, ο Ορλάνδος, από τη γραφίδα του Λουντοβίκο Αριόστο που φαίνεται να αρχίζει να σκέφτεται τον ήρωά του γύρω στο 1507 (μας το λέει η Ισαβέλλα των Έστε σε επιστολή της χρονιάς εκείνης προς τον αδερφό της Ιππόλυτο)· ο δεύτερος, ο Δον Κιχώτης, γέννημα της αχαλίνωτης φαντασίας του Μιγκέλ ντε Θερβάντες Σααβέδρα που συνθέτει το περιώνυμο μυθιστόρημά του αρχής γενομένης από το 1602[1]. Περίπου εκατό χρόνια· εκατό χρόνια στη διάρκεια των οποίων η Ευρώπη γνωρίζει ίσως το σημείο της μέγιστης ακμής της χιλιετούς ιστορίας της: καλλιτέχνες και συγγραφείς μοιάζουν να αμιλλώνται για να παραδώσουν αθάνατα αριστουργήματα, ενώ έμπειροι θαλασσοπόροι οργώνουν τις θάλασσες για να ανακαλύψουν νέα χώματα και η ανακάλυψη της τυπογραφίας εδραιώνεται αργά αλλά ανεπίστρεπτα, φτάνοντας να ανατρέψει τις πολιτισμικές συνήθειες ολόκληρων στρωμάτων του πληθυσμού. Όπως συμβαίνει πάντα, όμως, κάθε νόμισμα έχει δύο όψεις: δίπλα στις κατακτήσεις της ανθρώπινης διάνοιας υπάρχουν πόλεμοι, οικονομικές κρίσεις, λιμοί. Δίπλα στα λαμπρά παλάτια στα οποία, μεταξύ άλλων, σύχναζαν ο Αριόστο και ο Θερβάντες, υπάρχουν οι τρώγλες των πληβείων· δίπλα στη γενναιοφροσύνη της αυλής καραδοκούν οι έριδες των αυλικών· και αν το λαϊκό πνεύμα σπάει τις αλυσίδες μιας μακραίωνης υποταγής στη θρησκεία, αυτή ορθώνει μαχητικά το κεφάλι χαρίζοντάς μας αβύσσους τιμωρητικής κακότητας που οι φωτοσκιάσεις του Καραβάτζο αναπαριστάνουν με δραματική προφάνεια. Προτού παραφρονήσουν, ο Ορλάνδος και ο Δον Κιχώτης, μας περιγράφονται ως συνετοί και ισορροπημένοι: η αλληγορία τους έγκειται στην οπτική μιας Αναγέννησης που ακυρώνει, την ίδια στιγμή που την διακηρύσσει, την κάπως χονδροειδή διατύπωση που θεωρεί αυτή την περίοδο της ανθρώπινης ιστορίας ως λαμπρή σε διανοητικές και καλλιτεχνικές περιπέτειες· η μοίρα των δύο ηρώων είναι να περιπλανιούνται χωρίς σκοπό σ’ έναν κόσμο αίφνης άγνωρο και ακατανόητο, σε μια ζωή «ξεχαρβαλωμένη», όπως λέει ο Άμλετ (άλλο μελαγχολικό πνεύμα!)[2], αποξενωμένη και αλλοτριωμένη· διαμέσου αυτών των χαρακτήρων ο Αριόστο και ο Θερβάντες μας υπενθυμίζουν πως, ακόμη και στις μεγάλες επιτυχίες και τις κατακτήσεις του, ο άνθρωπος παραμένει αινιγματικό ον, συχνά ακυβέρνητη συνισταμένη ποικίλων ενστίκτων, σε τριβή με μια πραγματικότητα δύσκολα αποκωδικοποιήσιμη[3]. Πραγματικότητα την οποία ο νεαρός Λούκατς στη Θεωρία του μυθιστορήματος ορίζει ως «αλλοτριωμένη αναζήτηση» αυθεντικών αξιών σε έναν μη αυθεντικό/αλλοτριωμένο κόσμο. Διότι «[…] Το μυθιστόρημα είναι η εποποιία μιας εποχής, όπου η εκτατική ολότητα της ζωής δεν δίδεται πλέον με άμεσο τρόπο, μιας εποχής στην οποία η ενύπαρξη νοήματος στη ζωή γίνεται προβληματική, η οποία ωστόσο εξακολουθεί να προσβλέπει στην ολότητα» [4]. Και ίσως, υπό μία έννοια, το αριοστικό έργο επισπεύδει την έλευση του Δον Κιχώτη καθώς αποτελεί μία ιστορικά νέα θεώρηση του αστικού σύμπαντος· παρότι ακόμη, ας τονιστεί, δεν έχει εμπεδωθεί η συνείδηση της αλλοτρίωσης και επομένως δεν έχει προλάβει ακόμη να μετασχηματιστεί σε νοσταλγία για την απολεσθείσα αυθεντικότητα. Γι’ αυτό μας το υπενθυμίζουν με το ανάλαφρο και τερπνό παιχνίδισμα της γραφής τους· η αλυσιτελής περιπλάνηση των ηρώων τους είναι η ίδια των αφηγήσεων εντός των οποίων δρουν, που μοιάζουν να χάνονται πίσω από την ανυστερόβουλη ηδονή της αφήγησης, συμπλέκοντας ιστορίες, επινοώντας χαρακτήρες, ανακατεύοντας πλοκές, πάντα με ένα χαμόγελο συνένοχης ειρωνείας για τα έργα των ανθρώπων. 2. Πολυκεντρισμός και ανοιχτή δομή Το αίσθημα της «αταξίας», που προκαλεί το ποίημα στους πιο αφηρημένους ή/και αυστηρούς αναγνώστες και που καταλογίστηκε στον Αριόστο από τους επικριτές του, είναι σίγουρα επιφανειακό και επιπόλαιο. Στην πραγματικότητα ο Αριόστο χειρίζεται αριστοτεχνικά μια ασφαλή αφηγηματική τεχνική, εντάσσοντας στην κύρια πλοκή ευρείες και πολυάριθμες παρεκβάσεις ερωτικού κυρίως περιεχομένου.[5] Θεμελιώδης άλλωστε, από υφολογική άποψη, είναι η διαδικασία της επανεπεξεργασίας του ποιήματος που απασχολεί τον ποιητή για όλη του τη ζωή[6]. Η πρώτη έκδοση είναι του 1516. Εικάζεται πως η σύνθεση είχε αρχίσει πριν από το 1507 (όταν ο Αριόστο ήταν τριάντα χρονών περίπου). Αποτελείται από 40 Άσματα και τυχαίνει εξαιρετικής υποδοχής. Παρά τις υποχρεώσεις του ποιητή, ως γραμματέα του καρδινάλιου Ιππόλυτου των Έστε και κατόπιν, από το 1518, του αδερφού του, δούκα Αλφόνσου, συνεχίζει να επεξεργάζεται το έργο. Το 1521 βγαίνει η δεύτερη έκδοση που περιλαμβάνει εκ νέου 40 Άσματα· οι διορθώσεις που επιφέρει είναι κυρίως γλωσσικές. Στην τρίτη έκδοση, του 1532, το ποίημα ολοκληρώνεται και αποτελείται πλέον από 46 Άσματα: 4.842 οκτάβες, 38.736 στίχους. Κατά κανόνα η δράση διακόπτεται από την είσοδο στη σκηνή ενός νέου χαρακτήρα που διηγείται την ιστορία του, μετακινώντας αιφνίδια το αφηγηματικό κέντρο προς τη δημιουργία ενός είδους νουβέλας ‒το παράδειγμα του Βοκάκιου είναι πάντα παρόν‒ που ολοκληρώνεται προτού ένα νέο στοιχείο λάβει τη θέση του και αφομοιωθεί με τη σειρά του εντός της ευρύτερης πλοκής. Από αυτές τις συνεχείς συνυφάνσεις της δράσης ‒που ανατρέπουν τους φυσιολογικούς αφηγηματικούς χρόνους και παρακινούν την προσμονή και την περιέργεια του αναγνώστη‒ εκπορεύονται, σε φορμαλιστικό επίπεδο, οι συχνές εναλλαγές των αφηγηματικών τρόπων. Οι εναλλαγές ενσωματώνονται, όταν είναι απαραίτητο, κυρίως στα προοίμια των επιμέρους Τραγουδιών, με την πρωτοπρόσωπη παρέμβαση του ποιητή, που συνοδεύει τις ποικίλες και εντυπωσιακές περιπέτειες των ηρώων του με ηθοπλαστικά σχόλια και ενίοτε με ελάχιστες αυτοβιογραφικές αναφορές. Αυτό το θεμελιώδες χαρακτηριστικό του Μαινόμενου, ήτοι η πολυκεντρική και ανοιχτή δομή του, αποθαρρύνει την προσπάθεια για μια γραμμική συγκεφαλαίωση του έργου. 3. Το ποίημα των περιπλανώμενων πεπρωμένων Οι πρώτοι δύο στίχοι του ποιήματος δηλώνουν τη βούληση να αναμιχθεί το υλικό του Καρολίγγειου με αυτό του Αρθουριανού κύκλου, ιδέα βασισμένη σε κάτι που είχε ήδη επιχειρήσει ο Μποϊάρντο[7]: «Τις δέσποινες, τους έρωτες, μάχες, τρανούς ιππότες / τις πράξεις τους τις αυλικές, παράτολμα έργα άδω,» όπου οι δέσποινες και οι έρωτες παραπέμπουν στα κείμενα που σχετίζονται με τους ήρωες της Στρογγυλής Τραπέζης, ενώ οι ιππότες και οι μάχες αναφέρονται στους παλαδίνους του Καρλομάγνου. Έτσι εκκινεί μια πληθωρική ακολουθία επεισοδίων που καθιστούν την πλοκή του Μαινόμενου Ορλάνδου εξαιρετικά ευρεία για να μπορεί να συμπτυχθεί δεόντως. Κυριαρχούν ωστόσο τρεις άξονες: ο ερωτικός, ήτοι ο έρωτας του Ορλάνδου για την Αγγελική· ο αμοιβαίος έρωτας μεταξύ του Ρογήρου και της Βραδαμάντης, που αποτελεί την εγκωμιαστική αφορμή του ποιήματος (από την ένωσή τους, σύμφωνα με την αριοστική φαντασία, θα προκύψει η γενιά των Έστε)· και ο πολεμικός, ήτοι η αναμέτρηση μεταξύ χριστιανών και σαρακηνών ιπποτών. Οι τρεις άξονες διαπλέκονται συνεχώς και συνεπώς υπάρχει στο φόντο των ιστοριών αυτών ένα πλήθος χαρακτήρων σε διαρκή κίνηση. Στις πρώτες κιόλας οκτάβες συναντούμε κάποιον που ιππεύοντας διασχίζει ένα δάσος: είναι η Αγγελική, μία από τις πρωταγωνίστριες του ποιήματος, την οποία κυνηγούν δύο ιππότες, ο Φεραού και ο Ρινάλδος, και οι δύο ερωτευμένοι μαζί της. Από κάποιο καπρίτσιο της τύχης οι δύο χάνονται μες στο δάσος και αναγκάζονται να ξεκινήσουν μια νέα καταδίωξη: ο ένας, ο Φεραού, αναζητώντας το κράνος του Ορλάνδου προς το μέρος που τον ωθεί η εμφάνιση του φαντάσματος ενός άλλου ιππότη που τον είχε σκοτώσει πριν από καιρός ο ίδιος· ο άλλος, ο Ρινάλδος, ακολουθεί το πεισματωμένο άλογό του. Λίγες οκτάβες παρακάτω εμφανίζεται ένας καινούριος ιππότης (αλλά είναι γυναίκα: η Βραδαμάντη) που αναζητά τον Ρογήρο, τον αγαπημένο της. Ο Ορλάνδος, όπως όλοι οι σημαντικοί χαρακτήρες, δημιουργεί ένα αίσθημα αναμονής, αδημονίας: εμφανίζεται στη σκηνή στο Όγδοο Τραγούδι. Για την ώρα βρίσκεται στο Παρίσι, πρόμαχος των χριστιανών ενάντια στους Σαρακηνούς, αλλά αναχωρεί για να ακολουθήσει τα χνάρια της Αγγελικής. Κοντολογίς, κανείς τους δεν σταματά, κανένας δεν έχει ή δεν επιζητεί μια στιγμή γαλήνης. Όλοι κινούνται πίσω από την εμμονική αναζήτηση ενός προσώπου ή πράγματος: αυτή είναι, ουσιαστικά, η μεγάλη ανθρώπινη παραφροσύνη, αυτή τουλάχιστον που ο Αριόστο εντοπίζει και επισημαίνει στους σύγχρονούς του, στους αυλικούς που αναζητούν την κοινωνική ανέλιξη και το κύρος ή στους ηγεμόνες, πάντα σε ετοιμότητα να αντεκδικήσουν για την κατάκτηση της εξουσίας. Και είναι ένα χαρακτηριστικό που μας ενοποιεί και μας αφομοιώνει όλους, κατά τον Αριόστο: μέχρι και ο ίδιος ο ποιητής δεν καταφέρνει να αποστασιοποιηθεί από την ανθρώπινη παραφροσύνη που μοιάζει αναπόφευκτη. 4. Η ανθρώπινη παραφροσύνη Σε ένα περιώνυμο επεισόδιο του ποιήματος (στο Δωδέκατο Τραγούδι) βλέπουμε πλήθος ιπποτών να περνούν το κατώφλι ενός κάστρου: είδαν να μπαίνει μέσα κάποιος αγαπημένος τους ή έχασαν κάτι, για παράδειγμα το άλογό τους. Βρισκόμαστε σε ένα μαγεμένο κάστρο που έχτισε ο μάγος Ατλάντης, και αυτό που όλοι αναζητούν είναι μονάχα μια εικόνα που εξαφανίζεται την ίδια στιγμή που κάποιος πιστεύει πως την εντόπισε. Πρόκειται για μια εντυπωσιακή μεταφορά του αλλόκοτου συρφετού των τρελών που είναι ο κόσμος, σύμφωνα με τον Αριόστο· οι πάντες αναζητούν εμμονικά κάτι που δεν πραγματώνεται ποτέ, γιατί ο άνθρωπος δεν είναι ποτέ σε θέση να απολαύσει τα αποκτήματά του. Ακόμα και το φεγγάρι εμφανίζεται στον Μαινόμενο Ορλάνδο ως σύμβολο της μη προσιτότητας, του ανέφικτου, μιας επιθυμίας ή φιλοδοξίας που πάντα διαφεύγει: ο Ορλάνδος παραφρόνησε από τις παραξενιές και τα καμώματα της Αγγελικής (στο Εικοστό Τρίτο Τραγούδι), και η σύνεσή του έχει καταλήξει εκεί πάνω, καθώς όλα όσα χάνονται στη γη στοιβάζονται σε ένα φαράγγι της σελήνης· ο παλαδίνος Αστόλφος αναλαμβάνει το καθήκον να πάει να την πάρει πίσω, και έχει έτσι την ευκαιρία να παρατηρήσει όλα τα πράγματα που οι άνθρωποι χάνουν στη γη χωρίς καν να το αντιληφθούν (στο Τριακοστό Τέταρτο Τραγούδι). Στο φεγγάρι βρίσκονται τα κλάματα και οι στεναγμοί των εραστών, ο χαμένος χρόνος στα τυχερά παιχνίδια, η αεργία των αμαθών, τα βασιλικά στέμματα και, βεβαίως, οι προσφορές και οι κολακείες των αυλικών προς τους κυρίους τους προκειμένου να αποκομίσουν οποιοδήποτε όφελος. Εντέλει ο Αστόλφος θα καταφέρει να αποδώσει τη χαμένη φρόνηση στον Ορλάνδο. Βρισκόμαστε αντιμέτωποι με μια ειρωνική και συνάμα πικρή ανάγνωση του ανθρώπινου πεπρωμένου: στη νοσταλγία για μια ανεπιστρεπτί χαμένη εποχή ‒και ίσως μόνο εξιδανικευμένη‒ των ηθών και των αξιών της ιπποσύνης, των μεγάθυμων και λεοντόκαρδων παλαδίνων, εμφιλοχωρούν ξαφνικά οι ανήσυχοι και μοντέρνοι στοχασμοί του ποιητή σχετικά με τις ανθρώπινες συμπεριφορές, σχετικά με τη διάσταση ανάμεσα στον ορθολογισμό και στο πάθος, σχετικά με την απροβλεψία της τυχαιότητας. 5. Το τελικό μότο Σε αρκετές από τις ενσωματωμένες στο ποίημα ιστορίες-νουβέλες υπάρχει εμφανής και διάχυτος ο ριζωμένος πεσιμισμός τού Αριόστο σε σχέση με την ευθραυστότητα της ανθρώπινης φύσης. Επιβεβαίωση και επιστέγασμα της απαισιόδοξης αυτής αντίληψης αποτελεί το τελικό μότο του έργου, FINIS - PRO BONO MALUM[8], με το οποίο θέλησε από την πρώτη κιόλας έκδοση, του 1516, να κλείσει το αριστούργημά του· το μότο συνοδευόταν από την απεικόνιση ενός σμαριού μελισσών που αναγκάζονταν να εγκαταλείψουν την κυψέλη εξαιτίας της φωτιάς που είχε βάλει ένας μελισσοκόμος για να πάρει το μέλι τους. Διατυπώθηκαν πολλές ερμηνείες σχετικά. Ωστόσο εξακολουθεί να ισχύει η ερμηνεία του βιογράφου του ποιητή, Μικέλε Καταλάνο, σύμφωνα με τον οποίο ο ποιητής «[…] δεν θέλησε να αναφερθεί σε ένα ιδιαίτερο περιστατικό της ζωής του, αλλά να διατυπώσει μια σκεπτικιστική αξιολογική κρίση που να συνόψιζε την οδυνηρή εμπειρία του σχετικά με την ανθρώπινη αχαριστία». [9] Την ίδια άποψη συμμερίζεται και ο διακεκριμένος σχολιαστής του Μαινόμενου Ορλάνδου, Εμίλιο Μπίτζι[10]. Ο Καταλάνο επίσης περιγράφει τον Αριόστο των τελευταίων ετών της ζωής του ως μισάνθρωπο: «[…] είχε πάντα κλειστές τις πόρτες και τα παράθυρα της κατοικίας του και, προκειμένου να μην έχει σχέση με τους γείτονες, αντί να περνάει από την οδό Μιρασόλε, έβγαινε από την πόρτα του κήπου μπροστά από τον Άγιο Βενέδικτο» [11]. Της ίδιας άποψης ο Καρέτι αναφέρει: «[…] Όλο και περισσότερο εδραιωνόταν στον Αριόστο η πεποίθηση της παρακμής του αμόλυντου και ισχυρού κόσμου του οποίου ο ίδιος με απαράμιλλη αφοσίωση είχε υμνήσει τη ζωτικότητα. Ήταν οι προάγγελοι της βαθιάς κρίσης που οσονούπω έμελλε να ενσκήψει πάνω στα συντρίμμια της ελεύθερης Ιταλίας και στο φόντο των τελευταίων αναγεννησιακών παραμυθιών και των τερπνών αφηγημάτων, στην αμέσως επόμενη από τον Αριόστο γενιά»[12] 6. Σύνοψη του Πρώτου Τραγουδιού (81 στροφές) Το ποίημα ξεκινά με το Προοίμιο όπου αναφέρονται τα κυρίαρχα θέματα: οι δέσποινες, οι ιππότες, οι μάχες, οι αυλικές πράξεις και οι άθλοι που έλαβαν χώρα όταν οι Σαρακηνοί, υπό την ηγεσία του Αγραμάντη, πέρασαν στη Φραγκία για να πολεμήσουν ενάντια στον Καρλομάγνο· ταυτόχρονα ο ποιητής θα υμνήσει το πάθος του Ορλάνδου που εξαιτίας του έρωτα στερήθηκε τα λογικά του. Ακολουθεί η αφιέρωση στον καρδινάλιο Ιππόλυτο των Έστε, αδελφό του δούκα Αλφόνσου, με μια υπόμνηση στους άθλους του προγεννήτορά τους, Ρογήρου. (1-4). Ο Μεδόρος και η Αγγελική από τον Μαινόμενο Ορλάνδο του Λουδοβίκου Αριόστο ή Η Αφροδίτη και ο Άδωνις αγκαλιασμένοι σε τοπίο. Τζούλιο Ρομάνο, Μαρκαντόνιο Ραϊμόντι, περ. 1510-27. Μητροπολιτικό Μουσείο Τέχνης, Νέα Υόρκη. Ο Ορλάνδος, για καιρό πολύ ερωτευμένος με την Αγγελική, αφού την ακολούθησε στην Ανατολή, επιστρέφει μαζί της στην Φραγκία στον στρατό του Καρλομάγνου που είχε στρατοπεδεύσει κάτω από τα Πυρηναία για να πολεμήσει ενάντια στους βασιλιάδες Αγραμάντη και Μαρσίλιο· αυτοί οδηγούσαν τα στρατεύματά τους από την Αφρική και την Ισπανία αντίστοιχα. Ο Ορλάνδος χάνει την Αγγελική ανάμεσα στους φίλους του, καθώς είχε ξεσπάσει έριδα μεταξύ του ίδιου και του ξαδέλφου του, Ρινάλδου. Ο αυτοκράτορας ενόψει της μάχης εμπιστεύεται την πανέμορφη κόρη στον δούκα Νάμο της Βαυαρίας υποσχόμενος να την δώσει ως έπαθλο σε όποιον από τους δύο παλαδίνους θα αποδεικνυόταν αξιότερος στη μάχη. (5-9). Ο Καρλομάγνος, όμως, ηττάται και η Αγγελική, πάνω στο άλογό της, εγκαταλείπει το χριστιανικό στρατόπεδο. Ξαφνικά συναντάει τον Ρινάλδο τον οποίο η κόρη μισεί και που πεζός αναζητά το άλογό του, τον Βαγιάρδο. Μόλις είδε την κόρη την ακολουθεί έως ότου συναντά τον σαρακηνό Φεραού που η Αγγελική είχε δει λίγο πριν σε μια ακροποταμιά όταν πάσχιζε να βρει την περικεφαλαία του που του είχε πέσει. Ο Ρινάλδος και ο Φεραού μάχονται με μανία ώσπου αντιλαμβάνονται πως στο μεταξύ η Αγγελική έχει διαφύγει. Αναβάλλουν τη μονομαχία τους και πάνω στη σέλα του αλόγου του Σαρακηνού, συμφιλιωμένοι πλέον, τρέχουν προς αναζήτηση της κόρης. (10-22). Φτάνοντας σ’ ένα σταυροδρόμι αποχωρίζονται και ο Φεραού μετά από μακρά περιπλάνηση βρίσκεται ξανά στην ακροποταμιά, στο ίδιο μέρος, και συνεχίζει τις προσπάθειες να βρει την περικεφαλαία του. Άξαφνα αναδύεται από το ποτάμι, κρατώντας την περικεφαλαία, το φάντασμα του Αργαλία, αδελφού της Αγγελικής, που ο Φεραού είχε σκοτώσει. Αφού τον επιπλήττει επειδή είχε αθετήσει την υπόσχεσή του, να πετάξει δηλαδή την περικεφαλαία στο ποτάμι, τον προτρέπει να γυρέψει άλλη τιμημένη περικεφαλαία. Ο Φεραού ταραγμένος ορκίζεται να μην φορέσει άλλη περικεφαλαία παρεκτός εκείνης του Ορλάνδου. (23-31). Στο μεταξύ η Αγγελική περιπλανιέται όλη τη μέρα και την επόμενη σε άγρια, δύσβατα μέρη. Τέλος, βρίσκει ένα όμορφο δασάκι όπου ξαπλώνει να αναπαυθεί. Σύντομα όμως την ταράζει η εμφάνιση ενός αρματωμένου ιππότη που ολομόναχος θρηνεί και οδύρεται. Η κόρη αναγνωρίζει τον βασιλιά της Κιργισίας, Σακριπάντη, που ερωτευμένος μαζί της την αναζητεί. Εκμεταλλεύεται την ευκαιρία να επιστρέψει μαζί του στην Ανατολή, έτσι εμφανίζεται μπροστά του πανέμορφη. Ο Σακριπάντης, ευτυχής, τρέχει προς το μέρος της και την αγκαλιάζει. (33-58). Γρήγορα, όμως, απογοητεύεται διότι εμφανίζεται εκεί ένας ασπροφορεμένος ιππότης. Ο Σαρακηνός, ταραγμένος εξαιτίας της παρουσίας που ματαιώνει τα σχέδιά του, τον προκαλεί σε μονομαχία. Ωστόσο ηττάται, το άλογό του ξεψυχά και ο ίδιος πέφτει στο χώμα. Όταν καταφέρνει να σηκωθεί και να σταθεί στα πόδια του ο ιππότης έχει απομακρυνθεί. Το όνειδός του ενισχύει ο ερχομός ενός αγγελιαφόρου που τον πληροφορεί πως τον κατατρόπωσε μια νεαρή γυναίκα, η Βραδαμάντη. (59-70). Ο Σαρακηνός και η Αγγελική ανεβαίνουν στο άλογο της κόρης μέχρι που συναντούν τον Βαγιάρδο· το άλογο την αναγνωρίζει διότι η Αγγελική το είχε φροντίσει στην Αλβράκα. Πίσω από τον Βαγιάρδο, στη σέλα του οποίου έχει ανεβεί ο Σακριπάντης, καταφθάνει μανιασμένος ο Ρινάλδος. Η Αγγελική απέναντι στον μισητό πλέον Ρινάλδο θέλει να τραπεί σε φυγή· αλλά ο Σακριπάντης αποφασίζει να μονομαχήσει μαζί του. (71-81). Η μετάφραση από την Κωνσταντίνα Γερ. Ευαγγέλου του επικού ποιήματος Μαινόμενος Ορλάνδος (Πρώτο Τραγούδι) του Λουντοβίκο Αριόστο (Ρέτζο Εμίλια 1474 - Φεράρα 1533), το οποίο πρόκειται να εκδοθεί ολόκληρο για πρώτη φορά στα ελληνικά. Ο υπομνηματισμός είναι του Χρήστου Μπιντούδη. [1] N. Bonazzi, A. Campana, F. Giunta, N. Maldina (επιμέλεια), Itinerari nella letteratura italiana, Carocci Editore, Ρώμη 2013, σ. 117. [2] «Ξεχαρβαλώθηκε η ζωή. Αχ, μοίρα μαύρη και βαρειά που ’πρεπε εγώ να γεννηθώ να φέρω τη γιατρειά» στο Ου. Σαίξπηρ, Άμλετ, μτφρ. Μιχάλης Κακογιάννης, Καστανιώτη, Αθήνα 1985, σ. 57. [3] Για μια ενδιαφέρουσα παρουσίαση επί του ίδιου θέματος ήτοι της ένταξης του Μαινόμενου Ορλάνδου στην Αναγέννηση της κρίσης ή άλλως στην κρίση της Αναγέννησης βλ. Giuseppe Petronio, L’attività letteraria in Italia, Palumbo, Φλωρεντία 1989, σσ. 228-230, («Il “Furioso” e la crisi rinascimentale»). [4] Γκιόργκι Λούκατς, Η θεωρία του μυθιστορήματος, μτφρ. Ξανθίππη Τσελέντη, Πολύτροπον, Αθήνα 2004, σ. 71. [5] Segre Cesare - Martignoni Clelia, Testi nella Storia 2, Edizioni Scolastiche Bruno Mondadori, Μιλάνο 2001, σσ. 234-235. [6] Για μία ενδελεχή μελέτη των τριών εκδόσεων του έργου βλ. ενδεικτικά Ludovico Ariosto, Orlando Furioso, (επιμ. Cristina Zampese), BUR Rizzoli, Μιλάνο 2016, σσ. 13-17. [7] Matteo Maria Boiardo (Σκαντιάνο, 1441 - Ρέτζο Εμίλια, 1494). Ποιητής, αυλικός και φίλος του Έρκολε των ΄Εστε. Ξεκίνησε να συγγράφει το σημαντικότερο έργο του, τον Orlando innamorato (Ερωτευμένος Ορλάνδος), το 1476. Το 1483 δημοσίευσε τα πρώτα δύο βιβλία (60 Τραγούδια)· κατόπιν εξαιτίας ποικίλων δυσχερειών και προβλημάτων υγείας η συγγραφή προχώρησε με εξαιρετικά αργούς ρυθμούς και διακόπηκε πλήρως στην 25η οκτάβα του Ένατου Τραγουδιού του τρίτου βιβλίου. Η χήρα του (Ταντέα Γκοντσάγκα με την οποία είχε παντρευτεί το 1479) εξέδωσε το έργο το 1495. Η σημαντικότητα του Μποϊάρντο είναι πως δημιούργησε σε ένα παραμυθένιο ιπποτικό σύμπαν ένα πλήθος ζωντανών και ανθρώπινων τύπων που κατά τη δράση τους αναδεικνύουν ανάγλυφα τον χαρακτήρα τους. [8] Μια πιθανή, πιο ελεύθερη απόδοση θα μπορούσε να είναι: (ΤΕΛΟΣ) – ΑΝΤΙ ΤΟΥ ΜΑΝΝΑ ΧΟΛΗ. [9] Catalano Michele, Vita di Ludovico Ariosto, Olschki, Γενεύη 1930-31, σ. 438. [10] Ariosto Ludovico, Orlando Furioso, ό.π., σ. 1510. [11] Catalano, ό.π., σ. 566. [12] Lanfranco Caretti, Ariosto e Tasso, Einaudi, Τορίνο 1970, σ. 40.

Ο Μαινόμενος Ορλάνδος του Αριόστο

Σύνδεση