Μαινόμενος Ορλάνδος, Πρώτο Τραγούδι

Τις δέσποινες, τους έρωτες, μάχες, τρανούς ιππότες, τις πράξεις τους τις αυλικές, παράτολμα έργα άδω[1], όταν οι Μόροι πέρασαν της Αφρικής το κύμα και μ’ όλεθρο παμμέγιστο έπληξαν τη Φραγκία[2] συντρέχοντας το νεανικό παράφορο γινάτι του Αγραμάντη[3], ρήγα τους, που αγέρωχος βουλόταν να εκδικηθεί του Τρογιανού, του κύρη, τη θανή του κατά του αυτοκράτορα, του μέγιστου Καρόλου[4]. Και του Ορλάνδου ομόχρονα θα πω την ιστορία, όπως δε γράφτηκε ποτέ σε ρίμα ή σε πρόζα: που εξαιτίας του έρωτα είχε παραφρονήσει, αυτός ο πρώην συνετός και ορθοφρονημένος. Πιστεύω νά ’ναι μπορετό να σας ανιστορήσω και πέρας στη γραφή αυτή, ως τό ’ταξα, να δώσω[5], φτάνει η γυναίκα[6] που το νου το λιγοστό μού λιώνει, φιλεύσπλαχνη ν’ αποδειχτεί σ’ εμένα που υποφέρω. Δεχτείτε σεις, του Ηρακλή γόνε λαμπρέ και κλήρα[7], εσείς, Ιππόλυτε, τρανέ, στόλισμα του καιρού μας, ετούτο το στιχούργημα που βούλεται να γράψει ο δούλος ο πιο ταπεινός του ένδοξού σας θάμβους. Όσων χρεώστης είμ’ εγώ μπορώ με τις γραφές μου ν’ αντιγυρίσω· κι ας μη ’ρθεί απάνω μου να πέσει μομφή για λίγη ανταμοιβή, το έχος μου είν’ η πένα· άλλο για μένα δεν κρατώ, το δίνω χάρισμά σας. Θ’ ακούσετε ν’ ανιστορώ κι έπαινο ν’ αποδίδω στον πρώτο μες στους μέγιστους και ευκλεείς γενάρχες, εσάς και των προπάτορων λαμπρό σας γενολόγι, το δοξαστό στους δοξαστούς, πολύμνητο Ρογήρο[8]. Τους άθλους και τη ρώμη του παρακαλώ ακούστε∙ διώξτε μακριά τις μέριμνες κι όλες τις φροντισιές σας που ανησυχία προκαλούν άπαυτη μες στο νου σας, έτσι που τούτοι οι στίχοι μου να βρουν φιλοξενία. Ο Ορλάνδος, που πολύν καιρό σ’ έρωτα είχε πέσει[9] για την πανώρια Αγγελική[10], την πάγκαλη την κόρη, τρόπαια πλήθος άφησε και νίκες και θριάμβους, στην Ίντια, στην Ανατολή, στην Ταταρία πέρα· στην Εσπερία έφτασε μαζί με την καλή του στων Πυρηναίων τα ριζά, των υψηλών ορέων, όπου με Φράγκους, Γερμανούς σαν υποστηριχτές του τις φάλαγγές του έστησε σ’ ύπαιθρο ο Καρλομάγνος, δύο ρηγάδες[11] κάνοντας, συντρόφους και συμμάχους, πικρά να μεταμεληθούν για την αποκοτιά τους· ο ένας ήταν πού ’φερε της Αφρικής φουσάτα ζωσμένα με τα τόξα τους και τις μεγάλες σπάθες· ο άλλος καθοδήγησε τη Σπάνια με τη βλέψη να καταστρέψει το λαμπρό ρηγάτο της Φραγκίας. Πάνω στην ώρα έφτασε κι ο θεριακός Ορλάνδος: μα σύντομα μετάνιωσε για την απόφασή του, καθώς αποστερήθηκε εκείνη που αγαπούσε: γιατί του ανθρώπου η λογική συχνά πυκνά πλανιέται! Σε Δύση και σ’ Ανατολή, όπου κι αν έτυχέ του, αυτήν υπερασπίστηκε σε χίλιες μάχες μέσα· και τώρα οι μπιστεμένοι του βλέπει να του την παίρνουν χωρίς καν χτύπημα σπαθιού, εδώ στα γονικά του. Μα ο σώφρων αυτοκράτορας ήθελε ν’ αποσβέσει την πυρκαγιά του έρωτα των δύο εξαδέρφων. Λίγες ημέρες ήταν πριν πού ’χε ξεσπάσει αμάχη στους δυο ξαδέρφους μεταξύ, Ορλάνδο και Ρινάλδο[12], που αντιδικούσαν κι ήθελαν τον έρωτα της κόρης με την καρδιά να φλέγεται από την πεθυμιά τους. Ο ρήγας δεν καλόβλεπε την έριδα των νέων, που θα στερούσε απ’ αυτόν τη χρήσιμη αρωγή τους· την όμορφη παράδωσε, το μήλο της διχόνοιας, στον Νάμο τον ορθόβουλο, Δούκα της Βαυαρίας[13], με τη ρητή υπόσχεση τρόπαιο να την δώσει σ’ όποιον απ’ τους αντίζηλους θα έπαιρνε στη μάχη σωρούς κεφάλια άπιστων με το δικό του χέρι κι υπηρεσία θά ’δινε αντρεία και τιμημένη. Μα η μοίρα αποφάσισε αλλιώτικα συμβάντα: οι χριστιανοί υποχώρησαν και όλοι οι βαφτισμένοι, αιχμαλωτίστηκαν πολλοί, μέσα σ’ αυτούς κι ο δούκας, αφύλαχτο το αντίσκηνο χωρίς φρουρό απομένει. Μόνη απομένει η λυγερή στην αδειανή σκηνή της[14], αυτή που προορίζονταν του νικητή η λεία· χρόνο δε χάνει και πηδά στη σέλα του φαριού της και την κατάλληλη στιγμή το δρόμο πίσω αφήνει· φωνή μέσα της έλεγε πως για τους βαφτισμένους η τύχη ήταν αντίξοη κι η μέρα αποφράδα: μες σε δρυμό προχώρησε, σε μονοπάτι μπήκε, συναπαντάει πεζούμενο στο μέρος της που ερχόταν[15]. Το κράνος του στην κεφαλή, φορώντας πανοπλία, σπαθί ζώνει στο πλάι του, στον πήχυ το σκουτάρι· στο δάσος τρεχοκόπαγε κι αν μάτι τον θωρούσε πιο σβέλτος είν’ κι απ’ αθλητή σ’ αγώνα ξαναμμένος[16]. Μόλις τον είδε νά ’ρχεται, η Αγγελική σαστίζει, σφίγγει τα χαλινάρια της, τ’ αλόγου αλλάζει δρόμο, σα βοσκοπούλα που τραβάει αμέσως το ποδάρι για ν’ αποφύγει τσίμπημα από ιοβόλο φίδι. Ήταν του Άμονα ο γιος, στο Μονταλμπάνο αφέντης, αντρειωμένος κι άξιος, άριστος παλαδίνος, που ο κέλητάς του ο ζωηρός, ο ατίθασος Βαγιάρδος[17], από τα γκέμια ξέφυγε του αφέντη του Ρινάλδου. Ευθύς μόλις την κοίταξε, παρότι μακρυσμένη, είδε το φως το αγγελικό, την όμορφη θωριά της, και αναγνώρισε μεμιάς την κόρη των ματιών του, που όμηρο τον κράταγε στα βρόχια της αγάπης. Γοργά γυρνάει η Αγγελική πίσω τα χαλινάρια, ας τρέξει τώρα το φαρί[18] λεύτερο κι όπου πάει· ας πάει μες στα κλαδερά, στα ξέφωτα ας τρέξει, δεν έχει τόπο σίγουρο, καλή βολή δεν έχει: κι η ίδια ολοτρέμοντας, έξω απ’ τον εαυτό της, αφήνει τόπο στ’ άλογο να βρει τον μπούσουλά του. Στο άξενο το δασερό γυρνοβολά ο κέλης, ώσπου απάγκιο βρέθηκε δίπλα σ’ ακροποτάμι. Τον Φεραού[19] τυχαίνει εδώ, όμαιμο του Μαρσίλιου, ολόσκονη είν’ η αρματωσιά, γεμάτη ιδρώ η όψη. Είχε διψάσει ο δύστυχος μες στον καπνό της μάχης, να κοιμηθεί πεθύμησε, ανάπαυση για νά ’βρει∙ παρόλο που δεν τό ’θελε, εκεί όπως στεκόταν, από τη βιάση την πολλή να πιει να ξεδιψάσει, μες στου χειμάρρου τα νερά παράπεσε το κράνοςˑ ψάχνει από δω, ψάχνει από κει, ανεύρετο απομένει. Φωνάζει, κράζει η Αγγελική τρέμοντας του θανάτου, όπως εκοντοζύγωνε εκεί πού ’ταν ο ξένος. Σαν την ακούει ο Σαρακηνός στην όχθη ξεπετιέται, την αντικρίζει ο δύσμοιρος όπως μπροστά του στέκει· ευθύς την αναγνώρισε σαν ακουμπά το πόδι τέτοια πανώρια δέσποινα, παρότι ανταριασμένη, παρότι μέρες συναπτές μαντάτα της δεν είχε, καμιά δεν είχε διγνωμιά, η Αγγελική στεκόταν. Καλότροπος ο Φεραού κι ερωτολαβωμένος, όμοια με τους αντίμαχους, τους δύο εξαδέρφους[20], την όμορφη προσέτρεξε μ’ όλη τη μπόρεσή του, σα νά ’χε βρει το κράνος του, αντρείος και ψυχωμένος: έξω ξεσέρνει το σπαθί, χιμάει του Ρινάλδου, που όμοια ατρόμητος απέναντί του στέκει. Ήτανε γνώριμοι παλιοί οι δυο πολεμιστάδες, γνώριμοι από τη θωριά κι απ’ τον καπνό της μάχης[21]. Χτυπήθηκαν αλύπητα οι δυο πεζοί ως τύχαν με τα σπαθιά ξεγύμνωτα, έξω από τα θηκάρια, οι πανοπλίες δε βαστούν τέτοιαν ορμή λεόντων, οι ασπίδες παραδίνονται, οι θώρακες λυγίζουν. Κι όπως οι δυο ανεμπόδιστοι πλήττονταν ως θανάτου, το άτι της η Αγγελική σοφά το σπιρουνίζει, που με γοργό βηματισμό ελεύθερο να τρέξει θέλει στου δάσους τα δεντρά, θέλει στα χλωροκάμπια. Ο κάματος αβάσταχτος των δύο πολεμάρχων όπως πασχίζουν μάταια το ποιος θα υποχωρήσει· είναι κι οι δυο τους διαλεχτοί, αψίκοροι, αντρειωμένοι, στο κράτημα του ξίφους τους και στα χτυπήματά τους. Πρώτα ο Ρινάλδος κάνει αρχή, ο αρχός στο Μονταλμπάνο, στον Ισπανό αποτείνεται, να του μιλήσει πάει, γιατί η καρδιά του φλέγεται, ο κόρφος του πυρώνει, η ζήση του όλη στον γκρεμό, αναπαμό δε βρίσκει. «Κατάπληγοι είμαστε κι οι δυο,» του εθνικού μιλάει, «πιστεύεις πως με πρόσβαλες, μα πρόσβαλες και σένα: αν γίνεται η αμάχη μας γιατί οι ηλιαχτίδες της όμορφης Αγγελικής φωτιά σού ’χουν ανάψει, ποιο θά ’ναι, πες μου, τ’ όφελος αν με κρατάς δω πέρα; Αιχμάλωτός σου αν γίνω εγώ, κι εσύ φονιάς μου αν γίνεις, καμιά ωφέλεια δε θα δεις, άδικα των αδίκων· η όμορφη ξεμάκρυνε, σ’ άγνωστα μέρη πάει. Φρόνιμο είναι, άκουσε, άμα την θέλεις τόσο, να τρέξεις στο κατόπι της, το δρόμο να της κόψεις· ανάγκασέ την να σταθεί σε τούτους δω τους τόπους προτού πάρει τα μάτια της, του τόπου να μακρύνει! Όταν στην κατοχή μας ’ρθεί η σπάνια εμορφιά της, λεπίδι θά ’ναι ο κριτής, σπαθί ο δικαστής μας: αλλιώς αγώνας άδικος κι οι κόποι όλοι στράφι, μόνο ζημία προκαλούν, ωφελημό δεν έχουν.» Ευφράνθηκε ο εθνικός και συνετή είν’ η σκέψη: έπαψε η αμάχη τους κι η κονταρομαχία, ανακωχή εκάμανε χωρίς ν’ ανανογήσουν· λησμόνησαν την έχτρα τους, η σύγκρουσή τους παύει, κι ο ειδωλολάτρης Φεραού, αφήνοντας την όχθη του ολόδροσου του ποταμού, καλεί και τον Ρινάλδο: στη σέλα απάνω τον καλεί του ωκύποδά του αλόγου, συνάμα οι δυο καλπάζουνε στης καλλονής τα χνάρια. Δόξα της πρέπει της παλιάς γενιάς των παλαδίνων[22]! Αντίπαλοι κι αλλόθρησκοι κι άλλη μιλώντας γλώσσα, με το κορμί ολοπόνετο απ’ τα χτυπήματά τους, μα δεν το λογαριάζουνε οι δυο οι αντρειωμένοι· σε δάση πυκνοφύτευτα, δύσβατα μονοπάτια, ομάδι επορεύονταν χωρίς κανένα φόβο. Με επιδέξιες σπιρουνιές κεντρίζοντας το άτι βγήκανε σ’ ένα ξέφωτο και σ’ ένα σταυροδρόμι. Τα χνάρια ακόμα ήταν νωπά στο δίστρατο απάνω που είχε διαβεί η Αγγελική με τ’ άξιο φαρί της, κι οι δυο τους ήταν δίβουλοι ποια στράτα να τραβήξουν, δύσκολο το ξεδιάλεγμα, το αφήνουνε στην τύχη. Ο ένας πάει από τη μια, ο άλλος απ’ την άλλη, στο δάσος μέσα τριγυρνούν, στα σύδεντρα διαβαίνουν· απόκαμος ο Φεραού απ’ την οδοιπορία εκεί απ’ όπου εκίνησε, στον ίδιο τόπο βγαίνει. Δίπλα στην ακροποταμιά έφτασε ο Σαρακήνος, που στα νερά του ποταμού το κράνος του είχε πέσει. Την όμορφη ήταν δύσκολο να την συναπαντήσει, ας βρει έστω το κράνος του, που ο ποταμός τού κρύβει, εκεί που μέσα έπεσε, όπως αυτός λογιάζει, και ψάχνει μέσα στου νερού τις δροσερές τις όχθες: το κράνος στην αμμοχωσιά παραχωμένο μένει, μόχθος πολύς θα χρειαστεί προτού το φανερώσει. Μ’ ένα μακρύ δεντρόκλαδο λοστάρι μαστορεύει και ψάχνει μες στον ποταμό απ’ άκρη σ’ άλλη άκρη, στον πάτο του αγριοπόταμου ψάχνει και τυραννιέται για να μη μείνει άψαχτη ουδεμιά μεριά του. Με φούρκα, μένος και οργή κι απόφαση παρμένη, εκεί βραδύνει του καιρού, να φύγει ούτε λογιάζει, ώσπου λεβέντη αντίκρισε, αψύ και κορωμένο, μέχρι το στέρνο μοναχά μπροστά του να προβάλλει. Μονάχα η κεφαλή γυμνή, το σώμα αρματωμένο, και στο δεξί το χέρι του κράνος καλό κρατούσε, αυτό που θέλει ο Φεραού ο αποφασισμένος κι αναζητούσε επίμονα να το ξαναποχτήσει. Ξέφρενος απ’ τον ποταμό βαριά τον προσφωνίζει: «Σκύλε, προδότη, άπιστε, το λόγο σου για κράτα! Γιατί λυπάσαι που έχασες κράνος που δε σου ανήκει; Πολύν καιρό μου το χρωστάς, να μου το αρπάξεις θέλεις; Θυμήσου, άπιστε εσύ, όταν φονιάς μου εγίνης: τ’ αδέρφι της Αγγελικής, ο Αργαλίας μπροστά σου∙ μαζί με τ’ άλλα όπλα μου, τότε μου τό ’χες τάξει το κράνος μου πως θά ’ριχνες μέσα σε λίγες μέρες. Η Τύχη με συνέτρεξε, παρόλο που τ’ αρνείσαι, και τη δική μου βούληση τώρα θα τήνε στρέξει· μην κάνεις πως πικραίνεσαι, εκείνο που θα πρέπει να σε πικράνει, άτιμε, είναι η αθέτησή σου. Κι αν όντως συ ορέγεσαι κράνος μαστορεμένο, άλλο να βρεις, να το βαστάς άξια και τιμημένα· καλό είν’ το κράνος που κρατεί ο ιππότης ο Ορλάνδος και του Ρινάλδου πιο εκλεκτό, υπέρτερο του Ορλάνδου: το ένα ανήκε μια φορά στον άρχοντα Αλμόντη, τ’ άλλο ο Μαμβρίνος κάτεχε[23]: ξεδιάλεξε απ’ τα δυο τους με τη δική σου μπόρεση· και μη μου το στερήσεις αυτό που υποσχέθηκες, τούτη την ώρα κάν’ το.» Όπως εξαίφνης φάνηκε απ’ τα νερά ο ίσκιος, ο Σαρακήνος τρόμαξε, πάγωσε η θωριά του, οι τρίχες του στην κεφαλή ορθώθηκαν με μίας και η φωνή του στάθηκε μουγκή, δίχως να βγαίνει. Τον Αργαλία σαν άκουσε να τον κατηγοράει, τον Αργαλία που φόνευσε με το δικό του χέρι, το λόγο πως δεν κράτησε, δεν ήταν τιμημένος, κόρωσε μέσα του η οργή, φλογίστηκε η καρδιά του. Ούτε που δύνονταν να βρει άλλη δικιολογία, ο σκοτωμένος ξέροντας πως τ’ αληθές μιλούσε, ο Φεραού σταμάτησε, φωνή άλλη δε βγάνει· μα η καρδιά του ντράπηκε τέτοιαν ατιμοσύνη, στη Λάμφουσα, τη μάνα του, βαρύ έδωσε όρκο πως άλλο κράνος δε θα μπει πάνω στην κεφαλή του, ει μη μονάχα τ’ όμορφο και καλοκαμωμένο, που ο Ορλάνδος αποστέρησε στο φονικό του Αλμόντη. Καλύτερα εκράτησε αυτό τον ορκισμό του, ενώ τον πρώτο όρκο του τον είχε αθετήσει. Τον ποταμό πίσω άφησε, γυρνοβολάει μέρες, μέρες που βασανίζεται κι η πίκρα τον βαραίνει. Ο Ορλάνδος είν’ η σκέψη του, πού να τον βρει πασχίζει, αυτή μονάχη απαντοχή στην περιπλάνησή του. Και ο Ρινάλδος ο άξιος όμοια μ’ αυτόν πλανιέται, σε άλλες στράτες περπατά, άλλες παιδέψεις έχει. Ώσπου μπροστά του ανέλπιστα ο κέλητάς του βγήκε, είν’ ο Βαγιάρδος ο αψύς, καύχημα του Ρινάλδου: «Σταμάτησε, καλό φαρί, τον καλπασμό σου πάψε! Χωρίς εσέ τι θα γενώ, οι κίνδυνοι με ζώνουν.» Ατίθασο το ζωντανό μακραίνει, ξεμακραίνει, του κύρη την αθιβολή ούτε που τη λογιάζει. Τρέχει ο Ρινάλδος πίσω του, οργίλος, χολιασμένος: μα ας πάμε στης Αγγελικής το μαύρο το φευγιό της. Σε δάση μέσα περπατά, στους φοβερούς τους τόπους, μοναχικούς κι αγριωπούς, χωρίς ψυχήν ανθρώπου. Όπως περνά απ’ τις φυλλωσιές, φτελιές, οξιές, βαλάνια, πρίνοι κι αγριοβλάσταρα σείονται απ’ τ’ αγέρι, ανατριχίλα φέρνουνε, φόβο πως ξεστρατίζει, αλλόκοτες και ζοφερές οι στράτες που διαβαίνει· κάθε σκιά, κάθε ίσκιωμα, στα όρη, στις λαγκάδες, θαρρεί ο Ρινάλδος έρχεται, την παίρνει στο κατόπι. Σαν ελαφάκι νεαρό, σαν λυγερό ζαρκάδι[24], όταν στους κλάδους σεργιανά του γνώριμού του δάσους και βλέπει τη μανούλα του σφιχτά να περιζώνει μέσα στα δόντια ο λιόπαρδος, στο στέρνο ή στο λαιμό της, χωρίς να χάσει ούτε στιγμή κρυφά κρυφά, ξεφεύγει από τ’ αγρίμι το θεριό, απάνω του μην πέσει: όπου περνά, όποιο θαμνί αν τύχει και αγγίξει, με στόμα άγριο φαίνεται του ζουλαπιού που ορμάει. Μιάμιση μέρα πλάνητας η Αγγελική γυρίζει, χαμένη μες στις ερημιές, στα σκοτεινά τα μέρη, ώσπου ακαρτέρητα θωρεί μπροστά στους οφθαλμούς της μικρό δασάκι θελκτικό που αεράκι σείει[25]. Δύο ρυάκια αθόλωτα κυλούσαν μουρμουρώντας, ενώ τριγύρω θέριευαν πράσινα χορταράκιαˑ κι όπως κυλούσαν ήσυχα μες στα λευκά κοχλίδια, οι μουσικές τους σκόρπιζαν θεσπέσια αρμονία. Σίγουρη νιώθει η Αγγελική πως είναι εδώ πέρα και ο Ρινάλδος μακριά χίλιες χιλιάδες μίλια, ο κάματος αβάσταχτος κι η θερινή πυράδα, να στρώσει και να κοιμηθεί, ν’ αναπαυτεί είναι ώρα: πεζεύει από το άλογο, λύνει τα χαλινάρια,λεύτερο ας τρέξει το φαρί αλάργα απ’ την κυρά του· κι αφότου αυτό ξεφάντωσε, ζυγώνει στα ρυάκια, με πρασινάδα τρέφεται πλούσια και δροσισμένη. Νικολά Πουσέν, Ο μάγος Ατλάντης κλέβει την αγαπημένη του Πιναμπέλου, περ. 1635-38. Εκεί σιμά η Αγγελική χαμόδεντρο τυχαίνει με τσάπουρνα βαρύφορτο και του αίματος τα ρόδα, στο ρυάκι καθρεφτίζεται απόκρυφα του ήλιου μες στις ψηλές βελανιδιές που ρίχνουν τη σκιά τους· στη μέση του ανοιχτωσιά και δροσερό απάγκιο, στ’ απόσκια μέσα να κρυφτεί κάτω απ’ τη φυλλωσιά του: έτσι που πλέκουν ταιριαστά κλαριά και φυλλαράκια, ανθρώπου μάτι δεν μπορεί εύκολα να σ’ ανεύρει. Μες στην καρδιά του θαμνερού στο μαλακό χορτάρι που σε καλεί φιλόξενα να θέσεις, ν’ αναπαύσεις, εκεί σιμώνει η λυγερή κι αμέσως χαμηλώνει, τα μάτια της σφαλίζονται, νήδυμον ύπνο παίρνει. Μα πριν περάσει μια σταλιά η ακριβή η ώρα, σαν καλπασμός ακούστηκε που την κοντοζυγώνει: ανασηκώνει το κορμί να καλοξεχωρίσει, στ’ ακροποτάμι στέκει ορθός γενναίος καβαλάρης. Φίλος αν είναι ή εχτρός δεν το καταλαβαίνει: φόβος κι ελπίδα ανάκατα μες στην καρδιά της σμίγουν, προσμένει όσο πιο γρήγορα ο παιδεμός να λείψει, την αναπνιά της κράτησε, ο αγέρας δε σαλεύει. Ο καβαλάρης κάθεται στην όχθη στο ρυάκι και το κεφάλι του κρατεί μέσα στα δυο του χέρια· χαμένος μες στις σκέψεις του, δε βλέπει, δεν κοιτάει, ακίνητος σαν το νεκρό, όμοιος με πέτρα μοιάζει. Πάνω από ώρα πέρασε, Ιππόλυτε τρανέ μου[26], το παλικάρι σκεφτικό, χαμένο στον εαυτό του· κι εκεί που εκαθότανε, ο δόλιος θρήνο αρχίζει, πικρά παραπονιότανε, σαν μοιρολόι ήταν[27]: αν ήταν βράχος θά ’σπαγε, θεριό θα ταραζόταν, η τίγρη η αγριόψυχη θα τον πονοψυχούσε. Έκλαιγε μ’ αναφιλητά, έτρεμε ο δύστυχός μου, ρυάκι είχε στα μάτια του, στα σωθικά την Αίτνα. Έλεγε μες στα κλάματα: «Σκέψη μου εσύ, που μόνη μου κατακαίγεις την καρδιά και τις κεντιές μου δίνεις, γιατί να φτάσω μ’ άργητα, ύστερα απ’ όσους άλλους που πρόλαβαν με πονηριά, τρύγησαν τον ανθό μου[28]; Με δυσκολίες, μ’ εμπόδια, μού ’ριξε τη ματιά της, τα λόγια της μου χάρισε και ποιο το όφελός μου; Αν τ’ άνθι εγώ δε δύναμαι να δρέψω ή τον καρπό του, γιατί γι’ αυτήν να οδύρομαι μες στο βασανισμό μου; Σαν ρόδο η απείρανδρη παρθένα μες σε κήπο[29] στ’ αγκάθι πάνω στέκεται κι ομορφοκαμαρώνει, κι όσο απομένει μοναχό εκεί σιγουρεμένο, ούτε κοπάδι ούτε βοσκός μπορούν να το ζυγώσουν· το αεράκι του πρωιού κι η πάχνη η κρυσταλλένια, η γη κι ο ουρανός μαζί με χάρη προσκυνούνε: οι νεαροί οι εραστές κι οι ερωτευμένες κόρες με ρόδα ανθοστολίζονται στην κεφαλή, στο στήθος. Αλλ’ όταν απ’ το μίσχο του κι απ’ το κοτσάνι φύγει όλη του η χάρη, η ομορφιά, το υμνημένο κάλλος, σε κάτω γης και σ’ ουρανό, στα πέρατα του κόσμου, χάνονται όλες οι αρετές, στάλα δεν απομένει. Η άπειρη στον έρωτα, η ανέγγιχτη η κόρη πρέπει το άνθος να τιμά, να μην της το ξεκλέψουν, για θα χαθεί το θάμασμα, για θα χαθεί η αγάπη προτού που όλοι ένιωθαν οι ερωτολαβωμένοι. Όλοι ευκαταφρόνητη, όλοι άπιστη την κρίνουν, ο μόνος που την αγαπά είναι ο ευνοημένος. Ω τύχη ασυμπόνετη, άδικα που σταθμίζεις! Οι άλλοι σ’ απολαύουνε κι εγώ σιγοπεθαίνω∙ γιατί άραγε να μην μπορώ να μην την λαχταράω; Να εγκαταλείψω τη ζωή για χάρη της μονάχα; Σήμερα νά ’ρθει ο θάνατος, εδώ τον καρτεράω, παρά να ζω τη ζήση μου χωρίς τον έρωτά της!» Αν κάποιος μ’ αναρώταγε ποιος είν’ αυτός ο νέος[30] που χύνει μαύρα δάκρυα δίπλα στ’ ακροποτάμι, της Κιρκασίας ο άνακτας, εγώ θ’ αποκρινόμουν, ο άξιος πολεμιστής, στ’ όνομα Σακριπάντης[31]∙ που η κακή του η ποινή, θα σας προσθέσω ακόμα, πρώτο και μόνο αίτιο είχε τον έρωτά του για την πανώρια Αγγελική, που τόσοι αγαπούσαν: κι αυτή τον αναγνώρισε μεμιάς όπως τον είδε. Στην Εσπερία έφτασε, που βασιλεύει ο ήλιος[32], μόνο για την αγάπη της απ’ την Ανατολία· στην Ίντια ήταν που έμαθε ο ποθοπλανταγμένος, ότι στη Δύση είχαν διαβεί η Αγγελική κι ο Ορλάνδος: και στη Φραγκία απόμαθε ότι ο βασιλιάς τους την εκρατούσε μοναχή για να την παραδώσει σ’ όποιον απ’ τους πολέμαρχους, ενάντια στους Μόρους, θα τον βοηθούσε υπέρμαχος των Κρίνων σαν γινόταν. Στη μάχη είχε παραστεί κι εκεί μπροστά του είδε την ήττα που ο βασιλιάς Κάρολος θα υπομείνει· ψάχνει για την Αγγελική στα πέρατα του κόσμου, αλλ’ όπου κι αν τη γύρεψε, ανεύρετη απομένει. Έτσι είναι ως τούτη τη στιγμή η θλιβερή ιστορία που του γεννούν τα βάσανα κι οι πόνοι της αγάπης· κλαίει, θρηνεί, παραμιλά μέσα στη λύπησή του κι ο ήλιος συμπονετικός στέκεται στα ουράνια. Και όσο ο πολεμιστής μαίνεται και χτυπιέται, ποτάμια δάκρυα χύνοντας μόνος κι απελπισμένος, λέγοντας όσα ιστόρησα και άλλα τόσα ακόμα, δεν ωφελεί άλλα να πω, εδώ θα σταματήσω· για την καλή την τύχη του, η Αγγελική τ’ ακούει, ποιος να του τό ’λεγε ποτέ, ποιος να το περιμένει: και σε μιαν ώρα μοναχά, σε μια μικρή στιγμούλα, γίνεται αυτό που καρτερεί κάποιος για χρόνους χίλιους. Με προσοχή η Αγγελική ακούει τους οδυρμούς του, τα κλάματα, τους λόγους του, τα διανέματά του, αυτού που δε σταμάτησε ποτέ να την λατρεύει· κι ούτε η πρώτη ήτανε φορά που της το δείχνει: μένει όμως ασυντάραχτη σαν στύλος παγωμένος κι ούτε που καταδέχεται να τον πονολυπήσει· καμαρωτή, ακατάδεχτη, σαν με αυθάδεια βλέπει όλους τους άλλους, που θαρρεί πολύ κατώτερούς της. Μονάχη κι ασυντρόφευτη στα σκοτεινά ρουμάνια, ποιος θά ’ταν ταιριαστότερος να γίνει σύντροφός της; Γιατί όποιος ποντίζεται με το νερό στο στόμα ασύνετος λογίζεται άμα δεν ικετέψει. Να μην χαθεί η περίσταση, να μην ολιγωρήσει[33], πιο ευπειθής στο βασιλιά δε θα βρεθεί κανένας· κι άλλες φορές παλιότερα τό ’χε πειραματίσει, πιστότερος δε βρέθηκε από τον Σακριπάντη. Το δύστυχο δε σκέφτεται να τον παρηγορήσει, καταλαγή στον πόνο του δε λέει να του δώσει αμείβοντάς τον στα δεινά τα τόσα πού ’χει αντέξει, χαρίζοντάς του λιγοστή αρέσκεια και τέρψη· πλέκει ιστό η Αγγελική πώς να τον ξεγελάσει και την ελπίδα στην καρδιά να του ανακορώσει. Κι αφού τον εκμεταλλευτεί με τα καμώματά της, στις γνώριμες συνήθειες της άτρωτη να γυρίσει. Προβαίνοντας απ’ το θαμνί το κατασκότεινό της ολόλαμπρη εμφανίζεται, άξαφνα μπρος προβάλλει, η Άρτεμη λες κι ήτανε ή η πάγκαλη Αφροδίτη[34], στο δάσος ή στο σπήλαιο το κακοφωτισμένο· έτσι του λέει καλότροπα: «Ώρα καλή σου, νέε, σύντροφος νά ’ναι ο Θεός και να διαφεντεύει, την άριστή μου την τιμή και την καλή μου φήμη, μην ανεχτεί νά ’χεις εσύ γνώμη κακή για μένα.» Μάνα ποτέ δεν κοίταξε στα μάτια το παιδί της με τη χαρά, το ξάφνιασμα, στο τρυφερό βλαστάρι που το θαρρούσε για νεκρό γιατί καλά είχε ακούσει πως ο στρατός επέστρεψε χωρίς τον ακριβό της· έκπληκτος ο Σαρακηνός και τρισευτυχισμένος βλέπει μπροστά του άξαφνα την ευγενή της όψη, τους τρόπους της τους όμορφους και τα γνωρίσματά της, την κόρη χαριτόβρυτη, ειδή σαν των αγγέλων. Με την καρδιά ολοπύρινη, πνιγμένη απ’ την αγάπη, έτρεξε προς τη λατρευτή, την όμορφη θεά του, κι εκείνη τον αγκάλιασε μες στο θερμό λαιμό της, ούτε που θα το τόλμαγε αν ήταν στην Κατάη. Στο πατρικό βασίλειο που ήταν τα γονικά της, μ’ αυτόν για παραστάτη της, ο λογισμός της πήγε: η ελπίδα της ζωντάνεψε και η απαντοχή της γοργά να δει τον τόπο της με τα βαθιά του πλούτη. Η Αγγελική ανιστόρησε τα όσα είχαν γίνει απ’ όταν τον απέστειλε βοήθεια να ζητήσει στη μακρινή Ανατολή, στο βασιλιά Γραδάσο, άρχοντα στους Σερικανούς μα και στους Ναβαταίους[35]· κι ο Ορλάνδος πώς την έσωσε την ύστατη την ώρα απ’ τη θανή, το ατίμασμα κι απ’ τους κινδύνους όλους: με παρθενιά ανέγγιχτη, άσπιλη η ωραία κόρη, έτσι όπως τη γέννησε η ακριβή της μάνα. Μπορεί αλήθεια νά ’λεγε η παινεμένη κόρη, κι όμως δε θά ’ταν πιστευτό του γνωστικού ανθρώπου· μα ο Σακριπάντης, που έρωτας τον είχε πλήξει ως κρίμα, καλόπιστα εμπιστεύτηκε, ούτε που αντιλογήθη. Όσα μπορεί κανείς να δει, η Αγάπη τού τα κρύβει, κι όσα δεν είναι ορατά η Αγάπη φανερώνει. Γι’ αυτό το λόγο πίστεψε· συχνό είναι στους ανθρώπους πίστη να δίνουν εύκολα σ’ όσα ν’ ακούσουν θέλουν. «Αν ο Ορλάνδος λάθεψε, ο αφέντης της Αγλάντης, και δεν εκμεταλλεύτηκε την αίσια συγκυρία, αυτό δεν ήταν γνωστικό και θα το μετανιώσει· πάντα δε θά ’χει σύμμαχο την εύνοια της Τύχης:» ο Σακριπάντης σκέφτονταν καθώς μονολογούσε, «εγώ δε θα τον μιμηθώ, ούτε και το λογιάζω να χάσω ό,τι μου δόθηκε, δώρο ακριβό που βρήκα, πικρά να μετανοηθώ για την αποκοτιά μου. Θα δρέψω αμέσως της αυγής τ’ ολοδροσάτο ρόδο, που αν θα μείνει απότιστο χάνει τη δροσεράδα[36]. Ξέρω πως για τις δέσποινες αυτή είναι πράξη ηδεία, που μόνο τις ευχαριστεί και που τις ξεμυαλίζει, ακόμα κι όταν μοιάζουνε να την περιφρονούνε, ακόμα κι αν βαρυγκωμούν πνιγμένες μες στο κλάμα: καμιά δε θέλω άρνηση, δε θέλω υποχωρήσεις, το σχέδιο θα ευοδωθεί, θα γίνει η θέλησή μου.» Αυτές ως τώρα ήτανε του Σακριπάντη οι σκέψεις· κι έτσι όπως ετοιμάζεται για την πολιορκία, ακούει κρότο δυνατό από το δάσος δίπλα και στανικά αναγκάζεται ν’ αφήσει την προσπάθεια: το κράνος του στην κεφαλή βάζει (ως παλιά συνήθεια, αρματωμένος πήγαινε, ξιφήρης κι οπλοφόρος), φτάνει γοργά τον κέλητα, τα χαλινάρια βάζει, το δόρυ του χεράκωσε, πάνω στη σέλα ορμάει. Μα να, θωρεί μες στο δρυμό όμορφο καβαλάρη, πανώριο και περήφανο, στημένο το κορμί του: κατάλευκη ήταν η στολή, πάλλευκη σαν το χιόνι και η παντιέρα του λευκή, στο κράνος του το ξόμπλι. Ο Σακριπάντης μάνιασε στη θέα του καβαλάρη, χάλασε αίφνης τη βολή απ’ τα δικά του σχέδια, απρόσμενα όπως έτυχε στα σύδεντρα εκεί μέσα, τα μάτια του φλογίζονται όλο απειλή και μίσος. Μόλις τον κοντοζύγωσε, τον προκαλεί σε μάχη· θαρρεί πως είναι μπορετό να τον γκρεμίσει απ’ τ’ άτι. Κι ο άλλος αξαζόμενος, έτσι εγώ τον κρίνω, δίνει για τούτο απόδειξη ξέθαρρα και με τόλμη, αφού αψηφά τις απειλές, δεν τις υπολογίζει, το άλογο σπιρούνισε, το δόρυ του ετοιμάζει. Ο Σακριπάντης με ορμή, μεγάλη φόρα παίρνει, ταχύς είναι ο καλπασμός κι αναμετριούνται αντίκρυ. Ούτε οι λέοντες σαν είν’ κι οι ταύροι ξαναμμένοι, με ωμότητα ανείπωτη θεριά που αντιμαχούνται, όπως οι δυο πολεμιστές στον άγριον αγώνα, όμοια το σκούδο του ενός διαπερνάει ο άλλος. Η σύγκρουσή τους η σφοδρή τάραξε απ’ τα θεμέλια τα χλοερά τα κλαδερά ως τις γυμνές κορφούλες· οι θώρακες ήταν γεροί και καλοκαμωμένοι τα στήθια τους εσώθηκαν, πληγή καμιά δε φέρνουν. Τα άλογα αντικριστά δεν άλλαξαν πορεία, σαν τα κριάρια τα γερά χτυπιούνται μανιασμένα: του Σακριπάντη το φαρί μεμιάς νεκρό απομένει, παρόλο που λογίζονταν στον πόλεμο πανάξιο: το άλλο κι αν σωριάστηκε, ευθύς πετιέται πάνω με το που νιώθει στα πλευρά κέντρισμα από σπιρούνι. Του Σαρακήνου το φαρί έμεινε ξαπλωμένο, μ’ όλο το βάρος ξέψυχο πατάει τον καβαλάρη. Ο άγνωστος ο ιππευτής, που όρθιος κρατιέται, βλέποντας τον αντίπαλο κατάχαμα να κείται, ήξερε πως θριαμβευτής στη μάχη ετούτη βγήκε κι ανάγκη πως δεν ήτανε άλλη έχτρα να κινήσει· μέσα στο δάσος το πυκνό διακρίνει μονοπάτι κι είναι ταχύς ο καλπασμός του δυνατού αλόγου· δεν πρόφτασε ο Σαρακηνός τα πόδια του να στήσει κι εκείνος ξεμακραίνεται πάνω από ένα μίλι. Σαν το ζευγίτη που ήσυχος σπέρνει το χωραφάκι και τον χτυπάει κεραυνός, βαρύ αστροπελέκι, στα πόδια του ορθώνεται, εκεί που είχε πέσει με τ’ άψυχα μοσχάρια του κατακεραυνωμένος, βλέπει το πεύκο ολόγυμνο χωρίς τα ωραία κλαδιά του, αυτός που το καμάρωνε όμορφο, φουντωμένο: παρόμοια να σταθεί ορθός πασχίζει ο Σακριπάντης, η Αγγελική εκεί βρίσκεται, στην κακοριζικιά του. Αναστενάζει και θρηνεί, όχι γιατί πονάει στα πόδια ή στα χέρια του απ’ τις πληγές που πήρε, αλλά μονάχα από ντροπή· ποτέ ίσαμε τώρα τέτοιο κακό δεν έτυχε που φλόγισε την όψη: δε φτάνει που γκρεμίστηκε στη γη με το φαρί του, η Αγγελική τον έσωσε τραβώντας τ’ άλογό του. Δε θα ξανάβγαζε φωνή, όπως το συμπεραίνω, εάν δεν του ξανάδινε η κόρη τη φωνή του. «Αφέντη, μη σκοτίζεστε!» του κράζει η κοπέλα, «φταίξιμο δε βαρύνει εσάς, βγάλτε το απ’ το νου σας, μόνο το δόλιο το φαρί που ήθελε ν’ ανασάνει, να φάει και να κοιμηθεί κι όχι ν’ αντιπαλέψει. Κι όσο για τον αντίμαχο, ας μην πολυκαυχιέται, δεν είναι αυτός ο νικητής αλλά ο νικημένος: γνώμη μου είναι τούτη δω, όσο μπορώ να κρίνω, απ’ τη στιγμή που έφυγε κι άφησε τον αγώνα.» Και ενόσω η Αγγελική παρηγορεί το δόλιο, να σου, προβάλλει ξέπνοος με το παλιάλογό του, το κόρνο, το δισάκι του στην πλάτη περασμένο, περίλυπος μαντάτορας κατάκοπος που μοιάζει: τον Σακριπάντη ρώτησε, αφού κοντά του πήγε, μην είδε ωραίον ιππευτή με πάλλευκη ασπίδα και την παντιέρα τη λευκή, στο κράνος του το ξόμπλι, καμαρωτός που διάβαινε στις φυλλωσιές του δάσους. «Αυτός που ψάχνεις μ’ έριξε τώρα απ’ τ’ άλογό μου,» ο Σακριπάντης απαντά, «κι ανάφαντος εγίνη· να μάθω ευθύς επιθυμώ ποιος μ’ έριξε απ’ τη σέλα, και πεζολάτης έμεινα, ποιο είναι τ’ όνομά του.» Ο άγγελος τού απαντά: «Δε θα χασομερήσω, χωρίς κανένα δισταγμό θα σου το φανερώσω: μάθε, λοιπόν, πως είναι αυτή μια αρχοντογεννημένη, αντρεία και θεριόψυχη που σ’ έριξε στο χώμα. Είν’ ρωμαλέα κι όμορφη, τίποτα δεν της λείπει και τ’ όνομα το ξακουστό δε σου το κρύβω άλλο: η Βραδαμάντη[37] σού ’κλεψε τη δόξα, την τιμή σου, τα κέρδη όλα που κρατάς ίδια με φυλαχτό σου.» Έτσι έφυγε ο άγγελος με καλπασμό του αλόγου κι ο Σακριπάντης έμεινε στη θλίψη βουτηγμένος, ούτε φωνή ούτε λαλιά, πράξη καμιά δεν κάνει, το πρόσωπό του πύρινο απ’ την ντροπή που πήρε. Δεν ωφελεί να σκέφτεται, ξανά ξανά και πάλι, μάταιες είν’ οι σκέψεις του κι όλος ο κάματός του, γυναίκα τον ενίκησε, τον γκρέμισε στο χώμα, όσο και αν το σκέφτεται, πιότερος είν’ ο πόνος· στο άτι της Αγγελικής πηδάει χωρίς φωνίτσα: μειλίχιος και γαληνός τη βάζει στα καπούλια και άλλο δεν του μένει πια παρά να αναβάλει τα σχέδια της κατάκτησης σε άλλη ευκαιρία. Δυο μίλια βρίσκονταν μακριά, ταράχτηκε το δάσος, από μεγάλο θόρυβο που τους περικυκλώνει, ο κρότος κι η αναταραχή αντιλαλούσαν γύρω σ’ όλα του δάσους τα δεντρά, καταμεσής των φύλλων: και να, προβάλλει άλογο, άλογο του πολέμου, τόσα πλουμίδια που φορεί, χρυσά που κουβαλάει, ανοίγει δρόμο στα νερά, πατεί πάνω στους θάμνους, όλα γυμνά στο διάβα του, δέντρα, κλαριά και φύλλα. «Αν τα μπλεγμένα τα κλαδιά κι η καταχνιά τριγύρω τα μάτια δεν μποδίζουνε,» είπε η ωραία κόρη, «είν’ ο Βαγιάρδος σίγουρα, το άτι που διαβαίνει με τέτοια αδιάπαυστη ορμή ανοίγοντας το δρόμο. Είναι αυτός, μόνον αυτός, εγώ δεν ξεγελιέμαι: ήρθε μέσ’ απ’ τα σύδεντρα για μας και το καλό μας! Τον έναν κέλη δεν μπορούν δυο να καβαλικεύουν, να τον, ευθύς που έτρεξε να μας καλοκαρδίσει.» Ξεπέζεψε ο Σαρακηνός, ζυγώνει τον Βαγιάρδο, τα γκέμια του προσπάθησε καλά να χερακώσει. Όμως το άτι γρήγορο, ωσάν το αστροπελέκι, αντιγυρίζει με ορμή στον άντρα τα καπούλια· ο Σακριπάντης τυχερός που η κλωτσιά του αλόγου για λίγο μόνο αστόχησε, αλλιώς θά ’ταν στο χώμα! Τέτοια του αλόγου η δύναμη όταν κλωτσούσε ήταν, που και βουνί ατσάλινο θά ’κανε δυο κομμάτια. Μα ύστερα πειθήνιο ζυγώνει στην κοπέλα, ήμερο και ακίνδυνο, λες κι ήταν κουταβάκι, που με χαρούμενα άλματα τρέχει στο αφεντικό του όταν θα κάνει να το δει δυο-τρεις, τέσσερις μέρες. Θυμόταν την Αγγελική ο άκακος Βαγιάρδος, καθώς αυτή τον φρόντιζε με ζέση στην Αλβράκα[38], παρότι ο λατρεμένος της, ο άπονος Ρινάλδος, δεν την ξεσυνερίζονταν την τόση της αγάπη. Η Αγγελική με το ζερβί πιάνει το χαλινάρι, με το δεξί χαϊδολογάει λαιμό και τα πλευρά του· το άτι τετραπέρατο, το νοητό το πλάσμα, σαν του καλότατου αμνού είν’ τα φερσίματά του. Ο Σαρακήνος βρίσκει ευθύς κατάλληλο το χρόνο: καβαλικεύει το άλογο, με τέχνη σπιρουνίζει. Απ’ τα καπούλια η όμορφη στη σέλα ανεβαίνει κι ανάλαφρη σαν το φτερό κάθεται αμαζόνα. Κοιτώντας ένα ολόγυρο πέφτει μες στη ματιά της δεινός, ψηλός πολεμιστής πεζός να πλησιάζει. Φλογίζεται η Αγγελική, θυμός την καταβάλλει· είναι του Άμονα ο γιός, αυτόν αναγνωρίζει. Ο νιος την ακριβοποθεί πιότερο απ’ τη ζωή του: εκείνη όμως τον μισεί σαν γερανός πετρίτη. Ο παλαδίνος κάποτε μισούσε την κοπέλα, ενώ αυτή τον λάτρευε: τώρα η μοίρα αλλάζει. Αιτία ήταν δυο πηγές που τα υγρά σταλάζουν[39], όποιος τα πιεί μπερδεύεται, σαστίζει το μυαλό του, σιμά κοντά είναι τα νερά στων Αρδενών τα δάση[40]: η μια γεμίζει την καρδιά λάβα καυτή απ’ αγάπη, η άλλη το αντίθετο, τον έρωτα αποδιώχνει και πάγος κάνει να γενεί η πρότερη η κάψα. Έτσι κι ο νιος το γεύτηκε και τώρα αργολιώνει, η Αγγελική τ’ άλλο νερό, να μην τον δει μπροστά της. Το υγρό που ανακατεύεται με μαγικό βοτάνι κάνει αυτόν που αγαπά με πάθος ν’ αποδιώχνει, γι’ αυτό η κόρη η όμορφη μόλις τον αντικρίζει τα μερωμένα μάτια της με σκοτεινιά γεμίζουν· του Σαρακήνου ικέτισσα, τρέμοντας η φωνή της, θλιμμένη η όμορφη θωριά, ξανά τον ικετεύει μην περιμένουν πιο κοντά να ’ρθεί το παλικάρι, αλλά μαζί να τρέξουνε στ’ αφέγγιστα του δάσους. «Τόσο λοιπόν αξίζω εγώ,» ρωτάει ο Σαρακήνος, «τόσο πολύ ’μαι ανάξιος στα όμορφά σας μάτια, ώστε με κρίνετε άχρηστο, ανίκανο κι αδέξιο να υπερασπίσω μια κυρά σαν την ευγένειά σας; Δέσποινα, λησμονήσατε τις μάχες στην Αλβράκα, τη νύχτα που ελόγου μου για τη δική σας χάρη, μονάχος μου κι ολόγυμνος στον Αγρικάνη ενάντια το γλιτωμό σάς χάρισα μόνο με το σπαθί μου;[41]» Δεν απαντά η Αγγελική, δεν ξέρει τι να πράξει ο νιος σαν κοντοζύγωσε, ο όμορφος Ρινάλδος, που από μακριά τον απειλεί, αυτόν τον Σακριπάντη, βλέποντας και γνωρίζοντας άτι και καβαλάρη, βλέποντας και τη μορφονιά, με αγγελική την όψη που μες στο στήθος του φωτιά πύρινη έχει ανάψει. Το τι επακολούθησε ανάμεσα στους δυο τους να ιστορήσω επιθυμώ στο επόμενο τραγούδι[42]. Ο Μαινόμενος Ορλάνδος του Αριόστο [1] Το Προοίμιο κλασικού τύπου σε ένα ιπποτικό έργο δεν αποτελεί καινοτομία του Αριόστο (εφεξής Α.). Συναντάται ήδη στον Mambriano του Φραντσέσκο Τσέκο, όπου στις πρώτες έξι στροφές ο ποιητής παραθέτει την επίκληση στη Μούσα, την αφιέρωση στον Ηγεμόνα και κάποια στοιχεία της υπόθεσης του έργου. Ωστόσο, το Προοίμιο του Μαινόμενου Ορλάνδου (εισαγωγή θέματος, επίκληση, αφιέρωση) είναι, ως προς τη δομή του, πλησιέστερο στο κλασικό και ουμανιστικό μοντέλο, κατά το παράδειγμα του Πολιτσιάνο (Stanze), που συναντούμε και σε ένα άλλο έργο του A., την Obizzeide, της οποίας τη σύνθεση ο ποιητής θα εγκαταλείψει το 1504 έχοντας γράψει μόνο 211 στίχους. Στο παρόν Προοίμιο, που καλύπτει την πρώτη στροφή και τους 4 πρώτους στίχους της δεύτερης, παρουσιάζονται το θέμα του έργου και κάποιες λεπτομέρειες για την ιστορία του βασικού πρωταγωνιστή, του Ορλάνδου. Σχετικά με τα δύο κύρια θέματα που σχετίζονται με τον πρωταγωνιστή, δηλαδή τον Έρωτα και τις Μάχες, και που συναντούμε και σε άλλα έργα (Stanze, Πολιτσιάνο· Mambriano, Φραντσέσκο Τσέκο· Orlando Innamorato, Μποϊάρντο· Obizzeide, A.) χρειάζεται να τονισθεί η διαφοροποίηση του Α. στον Μαινόμενο Ορλάνδο (εφεξής ΜΟ): ο ποιητής από το ερωτικό και το πολεμικό στοιχείο, που έχουν τις ρίζες τους αντίστοιχα στην παράδοση του Κύκλου του Καρλομάγνου και του Κύκλου του Αρθούρου, δεν επιλέγει να τονίσει την ευγένεια και τη δυναμικότητα που τα χαρακτηρίζουν, αλλά τη δραματικότητα και το παράλογο (Μαινόμενος) που πάντοτε τα συνοδεύουν. Ως προς το θέμα των αρμάτων, ο Εμίλιο Μπίτζι τονίζει την προσοχή του A. να αναδείξει ήδη από τους πρώτους στίχους του ποιήματος το κίνητρο και τις τραγικές συνέπειες των επιλογών του Αγραμάντη. Αντίθετα, ως προς τον Έρωτα, ο Ιταλός κριτικός επισημαίνει την ξεκάθαρη απομάκρυνση του Α. τόσο από τον Μποϊάρντο (εφεξής Μπ.) όσο και από τον Πολιτσιάνο, με σκοπό να παρουσιάσει μία νέα πτυχή του (δηλαδή τη μανία και την τρέλα που τον χαρακτηρίζουν) διεκδικώντας έτσι την καινοτομία σε σχέση με την παράδοση που έθετε στο κέντρο της προσοχής μέχρι εκείνη τη στιγμή τον πρωταγωνιστή Ορλάνδο. [2] Η εισβολή των Αράβων και ο πόλεμος με τους Φράγκους είναι πλασματικά και ο Α. τα δανείζεται από τον Μπ. Στην πραγματικότητα ο πόλεμος μεταξύ Αράβων και Φράγκων πραγματοποιήθηκε όχι κατά την εποχή του Καρλομάγνου, αλλά κατά την περίοδο του Κάρολου Μαρτέλου και του Πιπίνου. [3] Αγραμάντης: Βασιλιάς της Αφρικής και, σύμφωνα με την παράδοση, απόγονος του Μεγάλου Αλεξάνδρου. Ήδη στον Orlando innamorato (Ερωτευμένος Ορλάνδος: εφεξής ΕΟ) του Μπ. βρίσκουμε την πρόθεσή του να εκδικηθεί τον Ορλάνδο για τη δολοφονία του πατέρα του, Τρογιανού. [4] Κάρολος ο Μέγας (747/748-814 μ.Χ.), βασιλιάς των Φράγκων. Τα Χριστούγεννα του 800 μ.Χ. ο πάπας Λέων ο Γ΄ τον έχρισε Αυτοκράτορα των Ρωμαίων. [5] Η καινοτομία της αριοστικής επίκλησης συνίσταται στο γεγονός πως ο ποιητής δε ζητά έμπνευση στη γυναίκα, αλλά τη συνεισφορά της στον περιορισμό του ερωτικού πάθους που τον κυβερνά, προκειμένου αυτός να κατορθώσει να ολοκληρώσει το έργο του. Με αυτή την επιλογή ο Α. επιβεβαιώνει, και μέσα από την προσωπική εμπειρία του, τη δύναμη του ερωτικού πάθους που είχε κυριεύσει και τον πρωταγωνιστή του. Παράλληλα, η ίδια επιλογή αποκαλύπτει την πεποίθηση του Α. πως ακόμη και το ταλέντο και το ποιητικό έργο του, έκφραση μιας υψηλής διάνοιας, υποτάσσονται στα ανυπέρβλητα ερωτικά πάθη και στα όρια που επιβάλλει η ίδια η ζωή. [6] Στην επίκληση του ΜΟ, τη θέση της Μούσας παίρνει ένα ιστορικό πρόσωπο (όπως συμβαίνει και στους Βοκάκιο, Filostrato· Μπ., Innamorato· A., Obizzeide), η Αλεσάντρα Μπενούτσι, χήρα του Τίτο Στρότσι, που θα παντρευτεί με τον Α. κρυφά, μεταξύ 1526-1530, και μετά από μακροχρόνια σχέση. Ο έρωτας του ποιητή για την Μπενούτσι γεννήθηκε το 1513, στοιχείο που αποδεικνύει πως η συγκεκριμένη αναφορά προστέθηκε, όταν πλέον το έργο, που ξεκίνησε μεταξύ 1505-1506, είχε ολοκληρωθεί. [7] Η τρίτη και η τέταρτη στροφή εμπεριέχουν την αφιέρωση του ποιήματος στον καρδινάλιο Ιππόλυτο Έστε (1479-1520) στην υπηρεσία του οποίου βρέθηκε ο Α. από το 1503 έως και το 1516, χρονιά κατά την οποία κυκλοφόρησε η πρώτη έκδοση του ΜΟ. Ο Ιππόλυτος ήταν γιος του Έρκολε Έστε και αδερφός του Αλφόνσου Α΄, δούκα της Φεράρας. [8] Ο Ρογήρος, γιος του Ρογήρου του Β΄, απόγονου του Ηρακλή, και της Γαλατσιέλας, ανατράφηκε από τον μάγο Ατλάντη, που τον κρατούσε μέσα στον πύργο του προσπαθώντας να τον προστατέψει από το ριζικό του, σύμφωνα με το οποίο επρόκειτο να πεθάνει πρόωρα σε περίπτωση που ασπαζόταν τον Χριστιανισμό. Η Βραδαμάντη θα τον ερωτευτεί και θα τον απελευθερώσει. Ο Ρογήρος στη συνέχεια θα βοηθήσει την Αγγελική να ξεφύγει από τον κίνδυνο αλλά θα την ερωτευτεί. Στο τέλος θα παντρευτεί την Βραδαμάντη και με το γάμο τους θα ξεκινήσει ο οίκος των Έστε. Σύμφωνα με τον Origo Estensium που συνέταξε ο Τίτο Στρότσι, o Ρογήρος υπήρξε προπάτορας του οίκου των Έστε. Ο ποιητής όμως αντλεί τη γενεαλογία από τον Μπ. (ΕΟ, ΙΙ, 21, 54-58). Με την αναφορά του ονόματος του Ρογήρου στο Προοίμιο, ο Α. κατορθώνει να παρουσιάσει αμέσως στον αναγνώστη τους δύο βασικούς πρωταγωνιστές του έργου. [9] Στις στροφές που ακολουθούν (5-9) ο Α. περιγράφει εν συντομία τα γεγονότα του παρελθόντος, όπως αυτά είχαν παρουσιαστεί από τον Μπ. στον ΕΟ. Με αυτόν τον τρόπο συνδέει το έργο του με το ποίημα του προκατόχου του, ο οποίος είχε ολοκληρώσει τον δικό του Ορλάνδο με την ήττα των χριστιανών και την πολιορκία του Παρισιού. Πιο συγκεκριμένα, η δράση του ΜΟ ξεκινά τη στιγμή της σύγκρουσης στα Πυρηναία όρη, ενώ παράλληλα με την παράθεση των παλαιότερων γεγονότων ο ποιητής προετοιμάζει τον αναγνώστη για την εμφάνιση της Αγγελικής. [10] Η Αγγελική υπήρξε δημιούργημα του Μπ. ο οποίος στο έργο του τόνισε τον αισθησιασμό και τη γυναικεία πονηριά της. Ο Α., παραμερίζοντας αυτά τα χαρακτηριστικά, επιλέγει να παρουσιάσει την πρωταγωνίστριά του ως το απόλυτο σύμβολο της ερωτικής παραφοράς, τόσο ως γυναίκα που αποφεύγει διαρκώς τα ερωτικά συναισθήματα του Ορλάνδου και το Ρινάλδου, όσο και ως θύμα του ερωτικού αισθήματος, κοινωνικά παράλογου, απέναντι σε έναν ταπεινό στρατιώτη. Η Αγγελική ήταν κόρη του Βασιλιά των Ινδιών Γαλάφρονα. Στο έργο του Μπ., θα γοητεύσει με την ομορφιά της πολλούς ιππότες μεταξύ των οποίων και τους Ρινάλδο και Ορλάνδο. Ο τελευταίος, παράφορα ερωτευμένος μαζί της, θα την ακολουθήσει στην Ανατολή και θα πολεμήσει ενάντια στον βασιλιά Αγρικάνη, τον οποίο και θα νικήσει. Αργότερα, όταν η Αγγελική θα αποφασίσει να επιστρέψει στην Ευρώπη, ο Ορλάνδος θα την ακολουθήσει και πάλι. Ωστόσο, φθάνοντας στο Παρίσι η όμορφη κοπέλα θα πιει από την πηγή της απομάγευσης και έτσι θα πάψει να είναι ερωτευμένη με τον Ρινάλδο. Αντίθετα, ο Ορλάνδος θα πιει από την πηγή του έρωτα και έτσι θα την ερωτευτεί παράφορα. [11] Αναφέρεται στον Αγραμάντη και στον Μαρσίλιο, θρυλικό Σαρακηνό βασιλιά της Ισπανίας και σύμμαχο του πρώτου. Τον συναντούμε ήδη στον Λουντοβίκο Πούλτσι (Morgante) και στον Μπ. (Spagna Ferrarese και ΕΟ). [12] Ο Ρινάλδος υπήρξε από τα βασικότερα πρόσωπα του Καρολίγγειου Κύκλου και πρωταγωνιστής μίας σειράς έργων που διαμορφώνουν μία ξεχωριστή παράδοση σύμφωνα με την οποία ο θρυλικός πρωταγωνιστής ξεχωρίζει για τον παρορμητικό και σκληρό χαρακτήρα του και διώκεται από τον Καρλομάγνο. Υπήρξε γιος του Άμονα του Κιαραμόντε, αδερφού του Μίλωνα, που ήταν πατέρας του Ορλάνδου, του οποίου ο Ρινάλδος ήταν ξάδερφος. Μητέρα του ήταν η Βεατρίκη της Βαυαρίας. Ο έρωτάς του για την Αγγελική παραδίδεται για πρώτη φορά από τον Μπ. (ΕΟ) από τον οποίο ο Α. δανείζεται το μοτίβο, προσθέτοντας όμως αρκετά νέα στοιχεία τα οποία παρουσιάζουν έναν διαφορετικό Ρινάλδο που διακρίνεται για τον σοβαρό και αυστηρό χαρακτήρα του. [13] Ο Νάμος, δούκας της Βαυαρίας, αποτελεί χαρακτηριστικό πρόσωπο της καρολίγγειας παράδοσης σύμφωνα με την οποία υπήρξε ένας σοφός ηλικιωμένος, φίλος και πιστός σύμβουλος του Καρλομάγνου, με πολλά χαρακτηριστικά που θυμίζουν τον ομηρικό Νέστορα. [14] H σκηνή που o Α. περιγράφει στη 10η στροφή δεν προέρχεται από τον Μπ., τον οποίο ο ποιητής μας εγκαταλείπει από αυτό το σημείο, αλλά από το έργο του Αγκοστίνι, Innamoramento d’Orlando (1505). [15] Με το τελευταίο δίστιχο ανοίγει η αυλαία προς τον μαγικό κόσμο του δάσους με τον οποίο αρχίζει (με κάποια εξαίρεση) η αμιγώς πρωτότυπη αφήγηση του Α. [16] Πρβλ. Δάντης, Θεία Κωμωδία, «Κόλαση», XV: 122. [17] Το περίφημο άλογο, καστανού χρώματος, του Ρινάλδου. [18] Στο Μεσαίωνα υπήρχαν διάφορα είδη αλόγου ανάλογα με τη χρήση: “palafreno” ονομαζόταν ο ίππος που χρησιμοποιούσαν στις τελετές και στις παρελάσεις, “destriero” στις μάχες, ενώ “ronzino” ήταν ένα είδος αλόγου μικρής αξίας που συνήθως το χρησιμοποιούσαν οι υπηρέτες για μεταφορές ή ταξίδια (από εδώ και το όνομα του αλόγου του Δον Κιχώτη του Θερβάντες, Ροσινάντη, ιδιαιτέρως αδύναμο και κοκαλιάρικο). Ο Α. χρησιμοποιεί συχνά δύο διαφορετικούς όρους (“destriero” και “palafreno”) δίχως να τα διαχωρίζει με βάση το είδος του αλόγου και την κάθε περίπτωση. [19] Ο Φεραού, γιος του Φαλσιρόνη και ανεψιός του Μαρσίλιου, αναφέρεται ήδη στο Χρονικό του Τουρπίνο (Cronaca di Turpino ή Historia Karoli Magni et Rotholandi) με το όνομα Ferracutus ως γίγαντας που βοήθησε τους Σαρακηνούς της Ισπανίας και δολοφονήθηκε από τον Ορλάνδο. Στη συνέχεια τον βρίσκουμε στο Entrée de Spagna από όπου τον δανείζεται και ο Μπ. Στον ΕΟ (Ι, 2, 10-11 και Ι, 3, 62-67) με το όνομα Ferragutu ερωτεύεται σφόδρα την Αγγελική και μονομαχεί για χάρη της με τον αδερφό της, Αργαλία, τον οποίο και σκοτώνει. Ωστόσο, λίγο πριν αφήσει την τελευταία πνοή του, ζητά από τον Φεραού να τον θάψει στα νερά ενός ποταμού μαζί με την πανοπλία του. Ο Φεραού συμφωνεί, αλλά με τον όρο να κρατήσει το κράνος για τέσσερις μόνο μέρες. Τελικά, δεν κρατάει την υπόσχεσή του, αλλά στο τέλος χάνει το κράνος στο ποτάμι. [20] Ο Ορλάνδος και ο Ρινάλδος. [21] Ο Α. αναφέρεται στις μονομαχίες των δύο ανδρών που περιγράφουν ο Μπ. και ο Αγκοστίνι. [22] Η στροφή αποτελεί την πρώτη στοχαστική παρέμβαση του Α. στην αφήγηση, κάτι που στο εξής θα κάνει συχνά. Η συγκεκριμένη παύση αποτελεί την αρχική διακριτική αλλά ξεκάθαρη προσπάθεια του ποιητή να δηλώσει τη διαφορά που υπάρχει μεταξύ του ποιητικού σχεδίου που κατασκεύασε και της πραγματικότητας που αυτός αντίκριζε γύρω του. Σε αντίθετη με τον Μπ., που διαχώριζε πλήρως τα δύο αφηγηματικά επίπεδα, ο Α. θα παραμείνει πιστός μέχρι το τέλος του έργου του στην πεποίθηση πως τα δύο αυτά επίπεδα πρέπει να παρουσιάζονται διαρκώς αλληλένδετα. Για τη συγκεκριμένη στροφή ο Aurelio Roncaglia (Nascita e sviluppo della narrativa cavalleresca nella Francia medievale, σ. 265) θα υποστηρίξει πως «στον Α., η αντιπαράθεση δεν υφίσταται τόσο μεταξύ παρόντος και παρελθόντος, όσο μεταξύ κοινωνικής πραγματικότητας, που έχει επιβεβαιωθεί μέσα από τη βιωματική εμπειρία, και ποιητικής δημιουργίας, δηλαδή ενός φανταστικού έργου, παραπέμποντας σε μία παραδοσιακή τυπολογία». [23] Πρόκειται για τις δύο διασημότερες περικεφαλαίες του Καρολίγγειου Κύκλου στις οποίες αναφέρονται και οι Πούλτσι και Μπ. Η πρώτη, του Ορλάνδου, που την είχε αρπάξει από τον Αλμόντη μαζί με την υπόλοιπη πανοπλία, το σπαθί και το άλογο, όταν τον σκότωσε στο όρος Ασπρομόντε της Καλαβρίας κατά τη διάρκεια μιας διάσημης μάχης όπου ο Καρλομάγνος νίκησε τον Αλμόντη (Αντρέ Ντα Μπαρμπερίνο, Aspromonte, ΙΙΙ, 37, και νωρίτερα στα γαλλικά ως Aspremont). Ο τελευταίος ήταν γιος του Αγολάντη και της Γαλατσιέλας, αδερφός του Τρογιανού και θείος του Ρογήρου. Η δεύτερη περικεφαλαία ήταν του Ρινάλδου και την είχε πάρει, σύμφωνα με τον Αγκοστίνι (L’innamoramento di Rinaldo), από τον βασιλιά Μαμβρίνο Ουλιβάντε, εχθρό του Καρλομάγνου. Η φιγούρα του Μαμβρίνου στην ιταλική ιπποτική παράδοση αποτελεί τον τυπικό αλλόθρησκο ανταγωνιστή του Ρινάλδου ο οποίος στο τέλος τον σκοτώνει και παίρνει την περικεφαλαία και την πανοπλία του. [24] Χαρακτηριστικά του προσώπου. Η παρομοίωση παρουσιάζει κοινά χαρακτηριστικά με τον Οράτιο, Carm. Ι, 23: 1-8. Ωστόσο, η αναφορά στον γατόπαρδο, που κατά τον Μεσαίωνα και την Αναγέννηση χρησιμοποιούνταν συχνά στο κυνήγι, αποτελεί στοιχείο που παραπέμπει στη σύγχρονη με το έργο πραγματικότητα. [25] Το παραδοσιακό μοτίβο του locus amoemus επανέρχεται στον ποιητικό κόσμο του Α. εμπλουτισμένο με πετραρχικά και ειδυλλιακά στοιχεία που προσδίδουν μία όψη εξιδανικευμένη. [26] Η αναφορά (στον Ιππόλυτο Έστε στον οποίο είναι αφιερωμένο το έργο) βοηθά τον Α. να συνδεθεί με την παλαιά ιπποτική παράδοση που ήθελε τον ποιητή να απευθύνεται ευθέως στο κοινό του. [27] Ο θρήνος μέσα σε ένα ερημικό δάσος υπήρξε κοινό μοτίβο στη βρετονική παράδοση. Ωστόσο, οι σχολιαστές έχουν επισημάνει ως πηγή του Α. το θρήνο του Πρασίλδου από τον Μπ. (ΕΟ, Ι, 12: 18-22) τον οποίο θα παρηγορήσει αργότερα η Τρισμπίνα όπως εδώ θα συμβεί μεταξύ του Σακριπάντη και της Αγγελικής. [28] Η μεταφορά του ανθού συναντάται συχνότατα στη μεσαιωνική λογοτεχνία, ενώ τη βρίσκουμε και στην παράδοση των Στιλνοβίστι. Ήδη στο έργο του Αντζιολιέρι αποκτά περιεχόμενο περισσότερο αισθησιακό, ενώ ιδιαίτερη απήχηση έχει στον Πολιτσιάνο αλλά και σε άλλα έργα του Α. [29] Η διάσημη παρομοίωση σχολιάστηκε επανειλημμένως, κυρίως υπό την επίδραση της ερμηνείας του Μπενεντέτο Κρότσε, για την αρμονική και γαλήνια ισορροπία της, η οποία προέρχεται από την αρχαία πηγή που ο Α. χρησιμοποίησε (Κάτουλλος, 62: 39-47). Ωστόσο, σύμφωνα με τον Εμίλιο Μπίτζι, ο Αριόστο κατορθώνει παράλληλα να αφομοιώσει πολλά στοιχεία και τρόπους από την ιταλική ποιητική παράδοση του 15ου αιώνα. Ο ίδιος μελετητής τονίζει πως αυτή η αρμονική εκλέπτυνση του ύφους εφαρμόζεται σε ένα απόσπασμα που διακρίνεται για την έντονη ψυχολογική ένταση που περιγράφει την ακριβέστερη και ξεκάθαρη, σε σχέση με τις πηγές, συνειδητοποίηση πως το κάλλος και ο έρωτας συνιστούν γοητευτικές αξίες, αλλά συνάμα εμπεριέχουν αναπόφευκτα την παράλογη βία του ίδιου του πάθους και της τύχης. [30] Πρόκειται για μια κοινή φόρμουλα του Βρετονικού Κύκλου που σκοπό έχει να εισάγει ένα πρόσωπο του οποίου η ταυτότητα δεν έχει ακόμη δηλωθεί. [31] Φανταστικό πρόσωπο που δημιούργησε ο Μπ. στον δικό του Ορλάνδο όπου τονίζεται το άσβεστο, αλλά δίχως ανταπόκριση, πάθος του για την Αγγελική, την οποία ωστόσο θα προστατέψει στην πολιορκία της Αλμπράκας. [32] Οι περιπέτειες του Σακριπάντη, που παρουσιάζονται σε αυτήν και στην επόμενη στροφή, αποτελούν δημιούργημα του Α. και δε απαντώνται στον Μπ., ο οποίος αναφέρει απλώς το όνομά του μεταξύ των ιπποτών (και του Ορλάνδου) που είχαν φυλακιστεί από τις Ναϊάδες (ΕΟ, ΙΙΙ, 7, 23: 3). [33] Στον ΕΟ (ΙΙ, 5: 55-65) o Μπ. αφηγείται πως ο Σακριπάντης υπερασπίστηκε στην πολιορκία της Αλμπράκας την τιμή της Αγγελικής με όλες τις δυνάμεις του, η οποία του ανέθεσε να μεταμορφωθεί σε διαβάτη και να πάει να ζητήσει τη βοήθεια του Γραδάσου. [34] Η αναφορά στην Αφροδίτη και στην Άρτεμη παραπέμπουν στις μυθολογικές αναπαραστάσεις που ήταν πολύ διαδεδομένες στις αυλές των ευγενών στα τέλη του 15ου και στις αρχές του 16ου αιώνα. [35] Η Αγγελική αφηγείται τα όσα συνέβησαν από τη στιγμή που ο Σακριπάντης αναχώρησε για τον βασιλιά των Σερικάνων, Γραδάσο, για να ζητήσει βοήθεια στην αντιμετώπιση της πολιορκίας της Αλμπράκας. Οι Σερικάνοι, διάσημοι κατά την αρχαιότητα για το εμπόριο μεταξιού, βρίσκονταν στην ανατολική Ασία, κοντά στην περιοχή της σημερινής Κίνας, στα νότια της Ταταρίας. Οι Ναβαταίοι αναφέρονται σε αρχαίες γεωγραφικές πηγές Ελλήνων και Λατίνων: με τον όρο αυτόν οι αρχαίοι ονόμαζαν τον λαό της Αραβίας και της Φοινίκης. Στη συνέχεια ο όρος χρησιμοποιήθηκε για ευρύτερες γεωγραφικές περιοχές που εκτείνονταν από την Αραβία και κάλυπταν σχεδόν όλη την Ασία. [36] Το δίστιχο απηχεί το εξαιρετικά διαδεδομένο στην αρχαία και ουμανιστική παράδοση θέμα της ανάγκης να αδράξει κανείς τις απολαύσεις της ζωής, και κυρίως του έρωτα, όσο ακόμη υπάρχει καιρός. [37] Η Βραδαμάντη είχε πρωτοεμφανιστεί στις πεζόμορφες Storie di Rinaldo, με το όνομα Braidamonte, ως κόρη του δούκα Άμονα και μιας ευγενούς από τη Δακία. Συνεπώς, υπήρξε ετεροθαλής αδερφή του Ρινάλδου. Περιγράφεται ως μία πανέμορφη πολεμίστρια, που ο Μπ. μετονόμασε σε Brandiamante, την παρουσίασε να είναι ερωτευμένη με τον Ρογήρο και προμήνυσε την εξέλιξή της σε προμήτορα του γένους των Έστε. Ο Α. ακολουθεί την παράδοση του Μπ. εμπλουτίζοντάς την, καθώς η κοπέλα παρουσιάζεται ως κόρη του Άμονα και της Βεατρίκης που έχει δίδυμο αδερφό τον Ριτσαρδέτο. Επίσης, ως προς κάποια χαρακτηριστικά της, θυμίζει τις νεαρές Αμαζόνες από τις οποίες όμως διαφοροποιείται σημαντικά καθώς κάτω από τη βαριά πανοπλία της κρύβει μια θηλυκή ευγένεια που θα αποκαλύπτεται σταδιακά μέσα στο υπόλοιπο έργο του Α. [38] Σύμφωνα με τον Μπ., o Βαγιάρδος ήταν το άλογο του Ρινάλδου. Κατά την πολιορκία της Αλμπράκας, μετά από μία σειρά συγκυριών, το άλογο περνάει στον έλεγχο του Ορλάνδου. Όταν όμως αυτός θα χρειαστεί να φύγει για μια μάχη, θα εμπιστευτεί το άλογο στην Αγγελική η οποία, αφού φροντίσει για ένα διάστημα τον Βαγιάρδο και ούσα ερωτευμένη εκείνη την εποχή με τον Ρινάλδο, θα το παραδώσει στον τελευταίο. [39] Ο Α. συνοψίζει σε μία στροφή τις ερωτικές περιπέτειες του Ρινάλδου και της Αγγελικής όπως τις είχε παρουσιάσει ο Μπ.: αρχικά αυτός είχε πιει από την πηγή του μίσους, ενώ εκείνη από την όχθη του έρωτα· αργότερα θα συμβεί το αντίθετο μεταξύ τους. Οι πηγές του Μπ. για το μοτίβο των δύο κρηνών, τις οποίες γνώριζε και ο Α., είναι οι Μεταμορφώσεις του Οβιδίου, ο Καυδιανός και ο Πετράρχης. Ωστόσο, όπως τονίζει και ο Μπίτζι, ο Α. διαφοροποιείται σημαντικά από τον Μπ., καθώς απαλείφει το θρυλικό και παραμυθένιο στοιχείο και συγκεντρώνεται στην προσπάθειά του να εκφράσει με ακρίβεια τη συνειδητοποίηση ενός από τα πλέον χαρακτηριστικά στοιχεία που η αλλοπρόσαλλη κατάσταση του έρωτα εμπεριέχει: τη δυσκολία να βρει κανείς ανταπόκριση από το πρόσωπο με το οποίο είναι ερωτευμένος. [40] Το φημισμένο δάσος των Αρδενών, μεταξύ των ποταμών Μεύση και Ρήνου, που αποτέλεσε παραδοσιακά τόπο φανταστικών περιπετειών και άθλων. [41] Ο Μπ. αφηγείται (ΕΟ, Ι, 9, 34-44) πως μια νύχτα, κατά τη διάρκεια της πολιορκίας της Αλμπράκας, ο Αγρικάνης κατόρθωσε να διεισδύσει στο φρούριο και να απειλήσει την Αγγελική, η οποία σώθηκε χάρη στη γρήγορη παρέμβαση του Σακριπάντη, μολονότι βρισκόταν άρρωστος και ημίγυμνος στο κρεβάτι του. [42] Η ανάκληση της προσοχής του αναγνώστη στο θέμα του επόμενου τραγουδιού, καθώς και η αιτιολόγηση του τέλους του παρόντος ως αποτέλεσμα κόπωσης αποτελούν λογοτεχνικούς τόπους της παράδοσης των τροβαδούρων την οποία, εκτός από τον Α., υιοθετούν και οι Πούλτσι, Μπ. και ο ποιητής του Mambriano. Σε αντίθεση με τον Πούλτσι, και ακολουθώντας τον Μπ. και το παράδειγμα του Mambriano, o Α. απαλείφει από το τέλος του τραγουδιού τις θρησκευτικές επικλήσεις που συνηθίζονταν σύμφωνα με την παράδοση.

Μαινόμενος Ορλάνδος, Πρώτο Τραγούδι

Σύνδεση