Ιβάν Ιλίν, ο φιλόσοφος του ρωσικού φασισμού στην υπηρεσία του Πούτιν

ARB – THE NEW YORK REVIEW OF BOOKS «Η αλήθεια είναι ότι ο φασισμός αποτελεί μια λυτρωτική υπερβολή του πατριωτικού αυταρχισμού». Ιβάν Ιλίν, 1927 «Η προσευχή μου είναι σπαθί. Και το σπαθί μου είναι προσευχή». Ιβάν Ιλίν, 1927 «Πολιτική είναι η τέχνη του εντοπισμού και της εξουδετέρωσης του εχθρού». Ιβάν Ιλίν, 1948 1. Ο Ρώσος κοίταξε τον Διάβολο στα μάτια, ξάπλωσε τον Θεό στο ντιβάνι του ψυχαναλυτή και κατάλαβε ότι το έθνος του μπορούσε να λυτρώσει τον κόσμο. Ο βασανισμένος Θεός διηγήθηκε στον Ρώσο την ιστορία μιας αποτυχίας. Εν αρχή ην ο Λόγος, η καθαρότητα και η τελειότητα, και ο Λόγος ην ο Θεός. Έπειτα όμως ο Θεός διέπραξε ένα νεανικό λάθος. Δημιούργησε τον κόσμο για να ολοκληρωθεί ο ίδιος, αντ’ αυτού όμως βρωμίστηκε και κρύφτηκε ντροπιασμένος. Του Θεού ήταν το προπατορικό αμάρτημα, όχι του Αδάμ – η απελευθέρωση του λάθους. Από τη στιγμή που οι άνθρωποι βρέθηκαν στον κόσμο, αντιλαμβάνονταν γεγονότα και βίωναν συναισθήματα που δεν συναρμόζονταν με ό,τι είχε ο Θεός κατά νου. Με κάθε ξεχωριστή σκέψη, με κάθε ένα πάθος, ο Διάβολος ήλεγχε τον κόσμο όλο και περισσότερο. Κι έτσι ο Ρώσος, ένας φιλόσοφος, ερμήνευσε τον κόσμο ως όνειδος. Τίποτε απ’ όσα είχαν συμβεί από τη στιγμή της Δημιουργίας και μετά δεν είχε σημασία. Ο κόσμος ήταν ένα συνονθύλευμα από θραύσματα χωρίς νόημα. Κι όσο περισσότερο πάσχιζαν οι άνθρωποι να τον κατανοήσουν, τόσο πιο αμαρτωλός γινόταν. Η σύγχρονη κοινωνία με τον πλουραλισμό και τον ρόλο του πολίτη σ’ αυτήν βάθαινε ακόμα περισσότερο το λάθος του κόσμου και κρατούσε τον Θεό εξόριστο. Η μοναδική ελπίδα του Θεού ήταν ότι κάποιο ενάρετο έθνος θα ακολουθήσει έναν Ηγέτη που θα το οδηγήσει σε μια πολιτική ολότητα, ώστε εν συνεχεία να αρχίσει να θεραπεύει τον κόσμο που με τη σειρά του θα λυτρώσει τον Θεό. Και επειδή η ενοποιητική αρχή του Λόγου αποτελεί το μοναδικό καλό στο σύμπαν, οποιοδήποτε μέσο μπορεί να επιφέρει την επιστροφή του είναι θεμιτό. Κάπως έτσι, αυτός ο Ρώσος φιλόσοφος, που το όνομά του ήταν Ιβάν Ιλίν, οραματίστηκε έναν χριστιανικό ρωσικό φασισμό. Γεννημένος το 1883, ολοκλήρωσε τη διατριβή του με θέμα την κοσμική αποτυχία του Θεού ακριβώς πριν την έναρξη της επανάστασης του 1917. Έχοντας εκδιωχθεί από την πατρίδα του το 1922 από τη σοβιετική εξουσία την οποία απεχθανόταν, ασπάστηκε τον αγώνα του Μπενίτο Μουσολίνι και το 1925 συνέγραψε μια απολογία της πολιτικής βίας. Τις δεκαετίες του ’20 και του ’30, εξόριστος στη Γερμανία και την Ελβετία, τα γραπτά του διαβάζονταν από όσους είχαν επίσης εγκαταλείψει τη Ρωσία μετά τον εμφύλιο, και τις δεκαετίες του ’40 και του ’50 από τους Ρώσους που έμελλε να δουν το τέλος της σοβιετικής εξουσίας. Ακάματος εργάτης, ο Ιλίν έγραψε κάπου είκοσι βιβλία στα ρωσικά και άλλα τόσα στα γερμανικά. Κάποια από τα έργα του χαρακτηρίζονται από παραληρηματικές κοινοτοπίες όπου είναι εύκολο να εντοπίσει κανείς αντινομίες και αντιφάσεις. Ένα από τα παρακλάδια της σκέψης του, ωστόσο, που παραμένει συνεκτικό μέσα στις δεκαετίες, είναι η μεταφυσική και ηθική δικαιολόγηση του πολιτικού ολοκληρωτισμού, τον οποίο περιέγραψε με όρους πρακτικής εφαρμογής σε ένα φασιστικό κράτος. Καίρια έννοια εδώ ήταν ο «νόμος» ή η «νομική συνείδηση» (πραβασαζνάνιε). Για τον νεαρό Ιλίν, που έγραφε πριν από την Επανάσταση, ο νόμος ενσάρκωνε την ελπίδα ότι οι Ρώσοι θα ενστερνιστούν μια οικουμενική συνείδηση που θα επιτρέψει στη Ρωσία να δημιουργήσει ένα σύγχρονο κράτος. Για τον ώριμο αντεπαναστάτη Ιλίν υπήρχε μια ιδιαίτερη συνείδηση (μια «καρδιά» ή «ψυχή», όχι ένας «νους») που επέτρεπε στους Ρώσους να βιώνουν την αυθαιρεσία της εξουσίας ως νόμο. Μολονότι πέθανε λησμονημένος το 1954, το έργο του Ιλίν αναβίωσε μετά την κατάρρευση της Σοβιετικής Ένωσης το 1991, και σήμερα αποτελεί οδηγό των ανθρώπων που κυβερνούν τη Ρωσία. Η Ρωσική Ομοσπονδία των αρχών του 21ου αιώνα είναι μια νέα χώρα, που σχηματίστηκε το 1991 από την περιοχή της ρωσικής δημοκρατίας της Σοβιετικής Ένωσης. Είναι μικρότερη από την παλιά Ρωσική Αυτοκρατορία, από την οποία τη χωρίζουν χρονικά οι επτά δεκαετίες της σοβιετικής ιστορίας. Κι ωστόσο η σημερινή Ρωσική Ομοσπονδία θυμίζει τη Ρωσική Αυτοκρατορία την νιότης του Ιλίν από μια κρίσιμης σημασίας άποψη: δεν έχει υιοθετήσει το κράτος δικαίου ως βασική αρχή διακυβέρνησης. Την τροχιά της άποψης του Ιλίν περί νόμου, ξεκινώντας από έναν αισιόδοξο οικουμενισμό για να καταλήξει στον αυταρχικό εθνικισμό, έχουν ακολουθήσει πολλοί Ρώσοι πολιτικοί, ανάμεσά τους και ο Βλαντιμίρ Πούτιν. Επειδή ακριβώς ο Ιλίν βρήκε τρόπους να παρουσιάσει την αποτυχία του κράτους δικαίου ως ειδικά ρωσική αρετή, οι Ρώσοι κλεπτοκράτες χρησιμοποιούν τις ιδέες του για να εμφανίσουν την οικονομική ανισότητα ως αγνότητα του έθνους. Τα τελευταία χρόνια, ο Βλαντιμίρ Πούτιν επίσης χρησιμοποίησε ορισμένες πολύ συγκεκριμένες γεωπολιτικές ιδέες του Ιλίν στην προσπάθειά του να μετατοπίσει το καθήκον της ρωσικής πολιτικής από την επιδίωξη των μεταρρυθμίσεων στο εσωτερικό, στην εξαγωγή πολιτικής αρετής εκτός συνόρων. Μετατρέποντας τη διεθνή πολιτική σε μια συζήτηση περί «πνευματικών απειλών», τα έργα του Ιλίν βοήθησαν τις ρωσικές ελίτ να παρουσιάσουν την Ουκρανία, την Ευρώπη και τις Ηνωμένες Πολιτείες ως κινδύνους για την ίδια την ύπαρξη της Ρωσίας. 2. Ο Ιλίν ήταν ένας φιλόσοφος που χρησιμοποίησε τον γερμανικό στοχασμό για να καταπιαστεί με ρωσικά προβλήματα. Αλλά αυτό ήταν συνηθισμένο, εκεί και τότε. Ο Ιλίν ήταν τέκνο της Αργυρής Εποχής, της ύστερης περιόδου των Ρομανόφ. Ο πατέρας του ήταν Ρώσος αριστοκράτης, η μητέρα του Γερμανίδα προτεστάντισσα που μεταστράφηκε στην ορθοδοξία. Ως φοιτητής νομικής στη Μόσχα από το 1901 έως το 1906, ο Ιλίν μελέτησε κυρίως φιλοσοφία, δηλαδή την ηθική σκέψη του Ιμάνουελ Καντ (1724-1804). Για τους νεο-καντιανούς, οι οποίοι τότε κυριαρχούσαν στα πανεπιστήμια της Ευρώπης αλλά και της Ρωσίας, οι άνθρωποι διαφέρουν από τα υπόλοιπα πλάσματα ως προς την ικανότητα της έλλογης σκέψης που τους επιτρέπει επιλογές με νόημα. Οι άνθρωποι άρα μπορούν να υποταχθούν οικειοθελώς στον νόμο, αφού είναι σε θέση να αντιληφθούν και να αποδεχθούν το πνεύμα του. Άρα ο νόμος αποτελούσε το μέγα αντικείμενο του πόθου των Ρώσων διανοούμενων. Οι Ρώσοι φοιτητές της νομικής, ίσως ακόμα περισσότερο από τους Ευρωπαίους συναδέλφους τους, τον έβλεπαν ως πηγή πολιτικού μετασχηματισμού. Ο νόμος έμοιαζε να αποτελεί το αντίδοτο στο παμπάλαιο ρωσικό πρόβλημα της πραϊζβόλ, της αυθαίρετης εξουσίας των αυταρχικών τσάρων. Αλλά ακόμα και ως αισιόδοξος νέος, ο Ιλίν δυσκολευόταν να δει τον ρωσικό λαό σαν τα πλάσματα του λόγου που είχε φανταστεί ο Καντ. Πρόσμενε μια μεγαλειώδη επανάσταση που θα επιτάχυνε την εκπαίδευση των μαζών. Όταν ο ρωσο-ιαπωνικός πόλεμος δημιούργησε τις συνθήκες για μια επανάσταση το 1905, ο Ιλίν υπερασπίστηκε το δικαίωμα της ελεύθερης συνάθροισης. Μαζί με τη φίλη του Νατάλια Βόκατς, μετέφρασε ένα γερμανικό φυλλάδιο περί αναρχισμού στα ρωσικά. Ο τσάρος αναγκάστηκε να παραχωρήσει νέο σύνταγμα το 1906, με το οποίο σχηματίστηκε κι ένα νέο ρωσικό κοινοβούλιο. Μολονότι είχε επιλεγεί έτσι ώστε να εξασφαλίζει την εξουσία της τάξης των γαιοκτημόνων της αυτοκρατορίας, το κοινοβούλιο είχε νομοθετική εξουσία. Ο τσάρος διέλυσε δύο φορές το κοινοβούλιο κι ύστερα άλλαξε παράνομα το εκλογικό σύστημα ώστε να το καταστήσει ακόμα πιο συντηρητικό. Ήταν αδύνατο να αντιληφθεί κανείς το νέο σύνταγμα ως εφαρμογή του κράτους δικαίου στη Ρωσία. Αφού προσελήφθη στο πανεπιστήμιο για να διδάξει νομικά το 1909, ο Ιλίν δημοσίευσε ένα ωραίο άρθρο τόσο στα ρωσικά (το 1910) όσο και στα γερμανικά (το 1912) σχετικά με τις εννοιολογικές διαφορές μεταξύ νόμου και εξουσίας. Πώς όμως μπορούσε να γίνει ο νόμος λειτουργικός στην πράξη και να έχει απήχηση στην καθημερινή ζωή; Ο Καντ έμοιαζε να αφήνει κάποιο κενό ανάμεσα στο πνεύμα του νόμου και την πραγματικότητα του αυταρχισμού. Ο Γκ. Χέγκελ (1770-1831) ωστόσο έδινε ελπίδες υποστηρίζοντας ότι ο χρόνος θα έδινε λύση και σε αυτήν όπως και σε άλλες επώδυνες διαφορές. Η Ιστορία, όπως την αντιλαμβανόταν ο Ιλίν διαβάζοντας τον Χέγκελ, αποτελούσε τη σταδιακή διείσδυση του πνεύματος (Geist) στον κόσμο. Η κάθε εποχή υπερβαίνει την προηγούμενη και φέρνει μια κρίση που υπόσχεται την επόμενη εποχή. Οι κτηνώδεις μάζες θα φτάσουν κάποια στιγμή να θυμίζουν πεφωτισμένους φίλους, και ο καθημερινός μόχθος θα υποτάσσεται στην τάξη της πολιτικής ζωής. Ο Ιβάν Ιλίν περίπου το 1920. Ο φιλόσοφος που κατανοεί αυτό το μήνυμα γίνεται φορέας του Πνεύματος, πράγμα που αποτελεί πάντοτε δελεαστική προοπτική. Όπως και άλλοι Ρώσοι διανοούμενοι της γενιάς του αλλά και προηγούμενων, ο νεαρός Ιλίν γοητεύτηκε από τον Χέγκελ και το 1912 ανακοίνωσε την «Εγελιανή αναγέννηση». Παρά ταύτα, τη στιγμή ακριβώς που η τεράστια τάξη των Ρώσων χωρικών τον ανάγκασε να ξανασκεφτεί κατά πόσο είναι όντως εύκολο να γίνει κατανοητός ο νόμος από τη ρωσική κοινωνία, η εμπειρία του από τη σύγχρονη ζωή στη μεγάλη πόλη τον γέμιζε αμφιβολίες ότι η ιστορική αλλαγή ήταν απλώς και μόνο ζήτημα του Πνεύματος. Οι Ρώσοι, ακόμα και εκείνοι που ανήκαν στη δική του τάξη και στο δικό του περιβάλλον, του φαίνονταν αηδιαστικά προσανατολισμένοι στη σωματικότητα. Σε διαξιφισμούς περί φιλοσοφίας και πολιτικής κατά τη δεκαετία του 1910, κατηγορούσε τους αντιπάλους του για «σεξουαλική διαστροφή». Το 1913 ο Ιλίν ανησυχούσε πως η διαστροφή είχε γίνει πλέον εθνικό σύνδρομο της Ρωσίας και προέβαλε τον Ζίγκμουντ Φρόυντ (1856-1939) ως σωτήρα της χώρας. Κατά τον Φρόυντ, σύμφωνα με την ανάγνωση του Ιλίν, ο πολιτισμός εκπορευόταν από μια συλλογική συμφωνία για την καταπίεση ορισμένων βασικών ορμέμφυτων. Το άτομο πλήρωνε ένα ψυχολογικό τίμημα για τη θυσία της φύσης του υπέρ του πολιτισμού. Μόνο μέσω μακροχρόνιων συνεδριών στο ντιβάνι του ψυχαναλυτή μπορούσε η υποσυνείδητη εμπειρία να έρθει στην επιφάνεια. Συνεπώς η ψυχανάλυση παρουσίαζε μια πολύ διαφορετική εικόνα σκέψης από εκείνη της Εγελιανής φιλοσοφίας που μελετούσε τότε ο Ιλίν. Ακόμα και την εποχή που έγραφε τη διατριβή του στον Χέγκελ, ο Ιλίν προσφέρθηκε να γίνει ο πρωτεργάτης της ρωσικής εθνικής ψυχοθεραπείας: το Μάιο του 1914 ταξίδεψε με τη Νατάλια στη Βιέννη για συνεδρίες με τον Φρόυντ. Έτσι, το ξέσπασμα του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου βρήκε τον Ιλίν στη Βιέννη, την πρωτεύουσα της αυτοκρατορίας των Αψβούργων και εχθρού, πλέον, της Ρωσίας. «Οι Γερμανοί μέσα μου», έγραφε ο Ιλίν σε ένα φίλο του το 1915, «με ταλαιπωρούν περισσότερο από τους εξωτερικούς Γερμανούς», καθώς οι επικράτειες των Γερμανών και των Αψβούργων πολεμούσαν εναντίον της Ρωσικής Αυτοκρατορίας. Ο «Γερμανός μέσα του» που βοήθησε τον Ιλίν να επιβληθεί στους άλλους ήταν ο φιλόσοφος Έντμουντ Χούσερλ, με τον οποίο ο Ιλίν είχε σπουδάσει στο Γκαίτινγκεν το 1911. Ο Χούσερλ (1859-1938), ιδρυτής της σχολής σκέψης που έμεινε γνωστή ως φαινομενολογία, προσπάθησε να περιγράψει τη μέθοδο με την οποία ο φιλόσοφος σκέφτεται ως άτομο μέσα στον κόσμο. Ο φιλόσοφος επιδιώκει να ξεχνά τη δική του προσωπικότητα και τις δικές του προκαταλήψεις και να αντιλαμβάνεται το βίωμα καθεαυτό. Όπως το έθεσε ο Ιλίν, ο φιλόσοφος πρέπει να κατέχει πνευματικά (περεζίτ) το αντικείμενο της έρευνάς του μέχρι να αποκτήσει εξαντλητική καθαρότητα (ατσεβίντναστ). Η μέθοδος του Χούσερλ απλοποιήθηκε από τον Ιλίν σε μια «φιλοσοφική δράση» όπου ο φιλόσοφος μπορεί να ακινητοποιήσει το σύμπαν και ό,τι περιέχεται σε αυτό –άλλους φιλοσόφους, τον κόσμο, τον Θεό– ακινητοποιώντας τον ίδιο του τον νου. Σαν τον ορθόδοξο πιστό μπροστά από ένα εικόνισμα, ο Ιλίν πίστευε (σε αντίθεση με τον Χούσερλ) ότι μπορούσε μέσα από μια φυσική πραγματικότητα να διακρίνει τη μεταφυσική. Όπως έγραψε στη διατριβή του για τον Χέγκελ, αντιλαμβανόταν το θεϊκό υποκείμενο μέσα σε ένα φιλοσοφικό πλαίσιο και το ακινητοποιούσε εκεί. Ο Χέγκελ εννοούσε τον Θεό λέγοντας Πνεύμα, συμπέρανε ο Ιλίν, κι ο Χέγκελ έκανε λάθος διακρίνοντας κίνηση στην Ιστορία. Ο Θεός δεν μπορούσε να αυτοπραγματωθεί μέσα στον κόσμο, δεδομένου ότι η ουσία του Θεού ήταν απόλυτα ασύμβατη με την ουσία του κόσμου. Ο Χέγκελ δεν μπόρεσε να αποδείξει ότι κάθε γεγονός συνδέεται με μια αρχή, ότι κάθε ατύχημα αποτελεί μέρος ενός σχεδίου, ότι κάθε λεπτομέρεια είναι μέρος ενός όλου και ούτω καθ’ εξής. Ο Θεός είχε δώσει την έναρξη της Ιστορίας και από εκεί και πέρα είχε αποκλειστεί από κάθε περαιτέρω επιρροή. Ο Ιλίν ήταν αρκετά τυπικό δείγμα Ρώσου διανοούμενου όσον αφορά το πόσο εύκολα και με πόσο ενθουσιασμό ενστερνιζόταν αντιφατικές μεταξύ τους γερμανικές ιδέες. Στη διατριβή του μπόρεσε, χάρη στην εντελώς δική του ερμηνεία του Χούσερλ, να βάλει σε κάποια τάξη τους «Γερμανούς μέσα του». Ο Καντ είχε υποδείξει το θεμελιώδες πρόβλημα για οποιονδήποτε Ρώσο πολιτικό στοχαστή: πώς εγκαθιδρύεται το κράτος δικαίου. Ο Χέγκελ φάνηκε να δίνει μια κάποια λύση με το Πνεύμα που προελαύνει μέσα στην Ιστορία. Ο Φρόυντ είχε ορίσει εκ νέου το πρόβλημα της Ρωσίας ως σεξουαλικό και όχι πνευματικό. Ο Χούσερλ επέτρεψε στον Ιλίν να μεταθέσει την ευθύνη της πολιτικής αποτυχίας και της σεξουαλικής δυσφορίας στον Θεό. Φιλοσοφία σήμαινε τον στοχασμό εκείνον που επέτρεπε την επαφή με τον Θεό ώστε να ξεκινήσει η θεραπεία του Θεού. Ο φιλόσοφος αναλάμβανε τον έλεγχο και όλα γίνονταν ορατά: οι άλλοι φιλόσοφοι, ο κόσμος, ο Θεός. Κι ωστόσο, ακόμα και μετά την επαφή με το θείον, η Ιστορία συνέχιζε, «το ποτάμι των γεγονότων» εξακολουθούσε να ρέει. Και είναι αλήθεια πως όσο ο Ιλίν σκεφτόταν τον Θεό, εκατομμύρια άνδρες σκότωναν και σκοτώνονταν στα πεδία των μαχών σ’ ολόκληρη την Ευρώπη. Ο Ιλίν έγραφε τη διατριβή του ενώ η Ρωσική Αυτοκρατορία πρώτα κέρδισε και ύστερα απώλεσε εδάφη στο Ανατολικό Μέτωπο του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου. Το Φεβρουάριο του 1917 το τσαρικό καθεστώς αντικαταστάθηκε από μια νέα, συνταγματική τάξη. Η νέα κυβέρνηση συνέχισε παραπαίοντας τον δαπανηρότατο πόλεμο. Τον Απρίλιο της ίδιας χρονιάς, η Γερμανία έστειλε τον Βλαντιμίρ Λένιν στη Ρωσία με σφραγισμένο τρένο, και τον Νοέμβριο οι Μπολσεβίκοι του πραγματοποίησαν μια δεύτερη επανάσταση, υποσχόμενοι γη στους χωρικούς και ειρήνη παντού. Στο μεταξύ ο Ιλίν προσπαθούσε να συγκροτήσει μια επιτροπή ώστε να μπορέσει να υποστηρίξει τη διατριβή του. Όταν τελικά τα κατάφερε, το 1918, οι Μπολσεβίκοι ήταν πια στην εξουσία, ο Κόκκινος Στρατός τους διεξήγε έναν εμφύλιο πόλεμο και η Τσεκά υπερασπιζόταν την επανάσταση διά του τρόμου. Ο Α΄ Παγκόσμιος Πόλεμος ήταν η ευκαιρία για τους επαναστάτες, άνοιξε όμως τον δρόμο και για την αντεπανάσταση. Σε όλη την Ευρώπη, η άκρα δεξιά έβλεπε την επανάσταση των Μπολσεβίκων σαν ένα είδος ευκαιρίας· και το δράμα της επανάστασης και της αντεπανάστασης παίχτηκε, με διαφορετική έκβαση, και στη Γερμανία και στην Ουγγαρία και στην Ιταλία. Πουθενά όμως δεν στάθηκε η σύγκρουση τόσο μακροχρόνια, τόσο αιματηρή και τόσο παθιασμένη όσο στη χώρα της πρώην Ρωσικής Αυτοκρατορίας, όπου ο εμφύλιος κράτησε χρόνια, έφερε λιμό και διώξεις και κόστισε σχεδόν τόσες ζωές όσες κι ο Α΄ Παγκόσμιος Πόλεμος. Στην Ευρώπη εν γένει αλλά και στη Ρωσία ειδικότερα, οι τρομερές απώλειες σε ανθρώπινες ζωές, τα βάσανα που έμοιαζαν να μην έχουν τελειωμό και η πτώση των αυτοκρατοριών προσέδωσε μια κάποια εγκυρότητα σε ιδέες που αλλιώς θα είχαν μείνει αφανείς ή θα φαίνονταν άνευ σημασίας. Χωρίς τον πόλεμο, ο Λενινισμός θα αποτελούσε πιθανότατα μια απλή υποσημείωση στην ιστορία της μαρξιστικής σκέψης· χωρίς την επανάσταση του Λένιν, ο Ιλίν ίσως να μην είχε αντλήσει δεξιόστροφα συμπεράσματα από τις μελέτες για τη διατριβή του. Ο Λένιν και ο Ιλίν δεν γνωρίζονταν, αλλά η συνάντησή τους στο πλαίσιο της επανάστασης και της αντεπανάστασης είχε κάτι το σχεδόν αλλόκοτο. Το πατρωνυμικό του Λένιν ήταν «Ιλίτς» και το ψευδώνυμο με το οποίο υπέγραφε ήταν «Ιλίν», και σε κάποια από τα κείμενα που είχε υπογράψει με ψευδώνυμο έγραψε κριτικές ο πραγματικός Ιλίν. Όταν ο Ιλίν συνελήφθη από την Τσεκά ως εχθρός της επανάστασης, ο Λένιν παρενέβη υπέρ του – μια χειρονομία σεβασμού προς το φιλοσοφικό έργο του Ιλίν. Η διανοητική αλληλεπίδραση ανάμεσα στους δύο άνδρες, που ξεκίνησε το 1917 και συνεχίζεται έως και σήμερα στη Ρωσία, είχε σαν αφετηρία την εκτίμηση που έτρεφαν και οι δύο στην υπόσχεση του Χέγκελ για ολότητα. Και οι δύο ερμήνευαν τον Χέγκελ με όρους ριζοσπαστικούς και συμφωνούσαν μεταξύ τους σε σημαντικά σημεία, όπως η ανάγκη καταστροφής των μεσαίων τάξεων, διαφωνούσαν όμως όσον αφορά την τελική μορφή της αταξικής κοινότητας. Ο Λένιν αποδεχόταν από τον Χέγκελ ότι η Ιστορία ήταν μια διαδικασία προόδου διαμέσου συγκρούσεων. Ως μαρξιστής, πίστευε ότι η σύγκρουση αφορούσε κοινωνικές τάξεις: την μπουρζουαζία που κατείχε ιδιοκτησία, και το προλεταριάτο που γεννούσε τα κέρδη. Ο Λένιν εισέφερε στον μαρξισμό την ιδέα ότι η εργατική τάξη, μολονότι σχηματίστηκε μέσω του καπιταλισμού και έμελλε να οικειοποιηθεί τα επιτεύγματά του, χρειαζόταν καθοδήγηση από ένα πειθαρχημένο κόμμα που καταλάβαινε τους κανόνες της Ιστορίας. Το 1917, ο Λένιν έφτασε σε σημείο να ισχυριστεί ότι οι λαοί που ήξεραν τους κανόνες της Ιστορίας, ήξεραν επίσης και πώς να τους παραβαίνουν – ξεκινώντας μια σοσιαλιστική επανάσταση στη Ρωσική Αυτοκρατορία, όπου ο καπιταλισμός ήταν αδύναμος και η εργατική τάξη πολύ μικρή. Ο Λένιν ωστόσο ποτέ δεν αμφέβαλλε ότι υπήρχε το καλό στην ανθρώπινη φύση, παγιδευμένο εξαιτίας των ιστορικών συνθηκών και άρα ήταν δυνατό να απελευθερωθεί χάρη στην ιστορική δράση. Οι μαρξιστές όπως ο Λένιν ήταν αθεϊστές. Πίστευαν ότι με τον όρο Πνεύμα ο Χέγκελ εννοούσε τον Θεό ή κάποια άλλη θεολογική έννοια, κι έτσι αντικατέστησαν το Πνεύμα με την κοινωνία. Ο Ιλίν δεν ήταν τυπική περίπτωση χριστιανού, πίστευε όμως στον Θεό. Ο Ιλίν συμφωνούσε με τους μαρξιστές ότι ο Χέγκελ εννοούσε τον Θεό και υποστήριζε ότι ο Θεός του Χέγκελ είχε δημιουργήσει έναν κατεστραμμένο κόσμο. Για τους μαρξιστές, η ιδιοκτησία επιτελούσε τον ρόλο του προπατορικού αμαρτήματος, και άρα η κατάργησή της θα απελευθέρωνε το καλό που έχει μέσα του ο άνθρωπος. Για τον Ιλίν, η ίδια η πράξη της Δημιουργίας από τον Θεό ήταν το προπατορικό αμάρτημα. Δεν υπήρξε ποτέ καλή στιγμή στην Ιστορία, ούτε εγγενές καλό μέσα στους ανθρώπους. Οι μαρξιστές είχαν δίκιο που μισούσαν τις μεσαίες τάξεις· για την ακρίβεια μάλλον δεν τις μισούσαν και όσο έπρεπε. Η «πολιτισμένη κοινωνία» των μεσαίων τάξεων κατοχυρώνει πολλαπλά συμφέροντα που ακυρώνουν τις ελπίδες για εκείνη την «ακατανίκητη εθνική οργάνωση» που έχει ανάγκη ο Θεός. Επειδή οι μεσαίες τάξεις αποκλείουν τον Θεό, πρέπει να τις σαρώσει η αταξική εθνική κοινότητα. Μόνο που δεν υπάρχει η ιστορική τάση, η ιστορική ομάδα που θα πραγματοποιήσει το έργο αυτό. Η μεγάλη μεταμόρφωση από τον διαβολικό ατομικισμό στη θεϊκή ολότητα πρέπει να ξεκινήσει κάπου πέρα από την Ιστορία. Σύμφωνα με τον Ιλίν, η απελευθέρωση θα προκύψει όχι από την κατανόηση της Ιστορίας αλλά από την εξάλειψή της. Δεδομένου ότι καθετί επί γης ήταν διεφθαρμένο και το θείον ανέφικτο, η πολιτική διάσωση έπρεπε να έρθει από την επικράτεια της μυθοπλασίας. Το 1917 ο Ιλίν έτρεφε ακόμα ελπίδες ότι η Ρωσία μπορούσε να γίνει κράτος δικαίου. Η επανάσταση του Λένιν οδήγησε ώστε στο εξής ο Ιλίν να αντιλαμβάνεται τις ίδιες τις φιλοσοφικές του ιδέες ως πολιτικές. Ο μπολσεβικισμός είχε αποδείξει ότι ο κόσμος του Θεού είχε ψεγάδια, όπως υποστήριζε πάντα και ο Ιλίν. Εκείνο που ο Ιλίν επρόκειτο να ονομάσει «άβυσσο του αθεϊσμού», όσον αφορά το νέο καθεστώς, αποτελούσε την τελική επικύρωση των ελαττωμάτων του κόσμου και της δύναμης των σύγχρονων ιδεών να τα ενισχύουν. Αφού έφυγε από τη Ρωσία, ο Ιλίν δεν έπαψε να υποστηρίζει ότι η ανθρωπότητα είχε ανάγκη από ήρωες, υπερφυσικούς χαρακτήρες προερχόμενους από κάπου πέρα από την Ιστορία, ικανούς να αποκτήσουν εξουσία ακόμα και μόνο με τη δύναμη της θέλησής τους. Στη διατριβή του, αυτή η πολιτική ιδέα υπονοείται στη λαχτάρα για την απούσα ολότητα και στην προτροπή να ξεκινήσει το έθνος την αναγέννησή του. Επρόκειτο για μια ιδεολογία που απλώς περίμενε να αποκτήσει τη μορφή και το όνομά της. 3. Ο Ιλίν έφυγε από τη Ρωσία του 1922, τη χρονιά που ιδρύθηκε η Σοβιετική Ένωση. Σύντομα η φαντασία του αιχμαλωτίστηκε από την Πορεία του Μπενίτο Μουσολίνι στη Ρώμη, το πραξικόπημα που έφερε το πρώτο φασιστικό καθεστώς στον κόσμο. Ο Ιλίν ήταν πεπεισμένος ότι οι τολμηρές κινήσεις τολμηρών ανδρών μπορούσαν να ξεκινήσουν την ανατροπή του ελαττωματικού χαρακτήρα της ύπαρξης. Επισκέφθηκε την Ιταλία και δημοσίευσε υμνητικά άρθρα σχετικά με τον Ντούτσε, ενώ ταυτόχρονα έγραφε και το βιβλίο του με τίτλο Περί της χρήσης της βίας ως αντίστασης στο Κακό (1925). Αν η διατριβή του Ιλίν είχε θέσει τα θεμέλια για μια μεταφυσική υπεράσπιση του φασισμού, αυτό το βιβλίο αποτελούσε την πλήρη δικαιολόγηση ενός συστήματος που μόλις γεννιόταν. Η διατριβή περιέγραφε τη χαμένη ολότητα που προκάλεσε άθελά του ο Θεός· το δεύτερο βιβλίο εξηγούσε τα όρια της διδασκαλίας του Υιού του Θεού. Έχοντας κατανοήσει το τραύμα του Θεού, ο Ιλίν τώρα «κοιτούσε τον Διάβολο κατάματα». Έτσι, περίφημες διδαχές του Ιησού, όπως καταγράφονται στο Ευαγγέλιο του Μάρκου, αποκτούν απροσδόκητες ερμηνείες από τον Ιλίν. «Μὴ κρίνετε», λέει ο Ιησούς, «ἵνα μὴ κριθῆτε». Αυτή η πασίγνωστη προτροπή για στοχασμό συνεχίζει: ἐν ᾧ γὰρ κρίματι κρίνετε κριθήσεσθε, καὶ ἐν ᾧ μέτρῳ μετρεῖτε μετρηθήσεται ὑμῖν. τί δὲ βλέπεις τὸ κάρφος τὸ ἐν τῷ ὀφθαλμῷ τοῦ ἀδελφοῦ σου, τὴν δὲ ἐν τῷ σῷ ὀφθαλμῷ δοκὸν οὐ κατανοεῖς; ἢ πῶς ἐρεῖς τῷ ἀδελφῷ σου· Ἄφες ἐκβάλω τὸ κάρφος ἐκ τοῦ ὀφθαλμοῦ σου, καὶ ἰδοὺ ἡ δοκὸς ἐν τῷ ὀφθαλμῷ σοῦ; ὑποκριτά, ἔκβαλε πρῶτον ἐκ τοῦ ὀφθαλμοῦ σοῦ τὴν δοκόν, καὶ τότε διαβλέψεις ἐκβαλεῖν τὸ κάρφος ἐκ τοῦ ὀφθαλμοῦ τοῦ ἀδελφοῦ σου. Για τον Ιλίν αυτά τα λόγια ήταν λόγια ενός αποτυχημένου Θεού με έναν καταδικασμένο Υιό. Στην πραγματικότητα, ο ενάρετος άνθρωπος δεν αναστοχάζεται τις δικές του πράξεις ούτε και επιχειρεί να δει την οπτική του άλλου. Σκέφτεται, αναγνωρίζει το απόλυτο καλό και το απόλυτο κακό και κατονομάζει τους εχθρούς που πρέπει να εξουδετερωθούν. Η ορθή ερμηνεία του εδαφίου ήταν ότι η κάθε ημέρα είναι ημέρα της κρίσεως, και ότι οι άνθρωποι θα κριθούν εάν δεν σκοτώνουν τους εχθρούς του Θεού εφόσον τους δίνεται η ευκαιρία. Απουσίᾳ του Θεού, ο Ιλίν καθόρισε ποιοι ακριβώς είναι αυτοί οι εχθροί. Η εντολή του Ιησού που μάλλον όλοι θυμόμαστε περισσότερο είναι να αγαπάμε τον εχθρό μας, από το Κατά Ματθαίον: «Ἠκούσατε ὅτι ἐρρέθη· Ὀφθαλμὸν ἀντὶ ὀφθαλμοῦ καὶ ὀδόντα ἀντὶ ὀδόντος. ἐγὼ δὲ λέγω ὑμῖν μὴ ἀντιστῆναι τῷ πονηρῷ· ἀλλ’ ὅστις σε ῥαπίζει εἰς τὴν δεξιὰν σιαγόνα, στρέψον αὐτῷ καὶ τὴν ἄλλην». Ο Ιλίν υποστήριξε ότι σημαίνει το ακριβώς αντίθετο. Κανονικά, αγάπη σημαίνει ολότητα. Δεν είχε σημασία αν ένα άτομο προσπαθεί να αγαπήσει ένα άλλο. Το άτομο αγαπά μόνον εφόσον είναι απόλυτα ενσωματωμένο στην κοινωνία. Και για να είναι κανείς βυθισμένος σε μια τέτοια αγάπη πρέπει να παλεύεις «ενάντια στους εχθρούς της θεϊκής τάξης επί γης». Ο χριστιανισμός σήμαινε στην πραγματικότητα ένα κάλεσμα του φιλοσόφου που βλέπει τα πάντα ορθά για αποφασιστική χρήση βίας εν ονόματι της αγάπης. Όποιος δεν αποδέχεται τη λογική αυτή είναι πράκτορας του Διαβόλου: «Όποιος αντιτίθεται στον ευγενή αγώνα ενάντια στον διάβολο είναι και αυτός ο διάβολος». Έτσι η θεολογία έγινε πολιτική. Οι δημοκρατίες δεν αντιτάχθηκαν στον μπολσεβικισμό αλλά τον διευκόλυναν και πρέπει να καταστραφούν. Ο μόνος τρόπος να αποτραπεί η διάδοση του κακού ήταν να συντριβούν οι μεσαίες τάξεις, να ξεριζωθεί η κοινωνία τους και να μεταμορφωθεί η ατομικιστική και οικουμενική ερμηνεία του νόμου που πρεσβεύουν σε μια συνείδηση εθνικής υποταγής. Ο μπολσεβικισμός δεν αποτελούσε αντίδοτο στην ασθένεια των μεσαίων τάξεων, αλλά μάλλον το πλήρες ξέσπασμα της ασθένειας αυτής. Η σοβιετική κυβέρνηση και οι ευρωπαϊκές κυβερνήσεις έπρεπε να σαρωθούν από βίαια πραξικοπήματα. Ο Ρώσος Ορθόδοξος Πατριάρχης Αλέξιος Β´ (πρώην πράκτορας στην KGB) κατά τη διάρκεια της νεκρώσιμης τελετής στο μοναστήρι Ντονσκόι στη Μόσχα για την ταφή των λειψάνων του τσαρικού στρατηγού Άντον Ντένικιν, του φιλοσόφου Ιβάν Ιλίν και των συζύγων τους, 3 Οκτωβρίου 2005. © TATYANA MAKEYEVA / AFP / VISUAL HELLAS Ο Ιλίν χρησιμοποίησε τη λέξη Πνεύμα (ντουχ) για να περιγράψει την έμπνευση των φασιστών. Η αρπαγή της εξουσίας από τους φασίστες, έγραφε, αποτελούσε «πράξη σωτηρίας». Ο φασίστας ήταν ο αληθινός λυτρωτής, αφού αυτός αντιλαμβάνεται ποιος είναι ο εχθρός και ποιος πρέπει να θυσιαστεί. Ο Ιλίν πήρε από τον Μουσολίνι την έννοια της «ιπποτικής θυσίας» που τελούν οι φασίστες με το αίμα των άλλων. (Μιλώντας για το Ολοκαύτωμα το 1943, ο Χάινριχ Χίμλερ εγκωμίαζε τους άνδρες των SS με τους ίδιους ακριβώς όρους.) Ο Ιλίν αντιλαμβανόταν ότι ο ρόλος του ως Ρώσου διανοούμενου ήταν η διάδοση των φασιστικών ιδεών σε ένα καθαρά ρωσικό πλαίσιο. Σε ένα ποίημα που περιέχεται στο πρώτο ημερολόγιο που επιμελήθηκε μεταξύ 1927 και 1930, διατύπωσε και το ιδιαιτέρως ακριβές μότο: «Η προσευχή μου είναι σπαθί. Και το σπαθί μου είναι προσευχή». Ο Ιλίν αφιέρωσε το Περί της χρήσης της βίας στους Λευκούς, τους άνδρες που αντιστάθηκαν στην επανάσταση των μπολσεβίκων. Σκοπός του ήταν να αποτελέσει έναν οδηγό για το μέλλον τους. Εκείνο που έμοιαζε να απασχολεί περισσότερο απ’ όλα τον Ιλίν ήταν ότι τον φασισμό τον εφηύραν οι Ιταλοί και όχι οι Ρώσοι: «Γιατί πέτυχαν οι Ιταλοί εκεί που εμείς αποτύχαμε;». Γράφοντας για το μέλλον του ρωσικού φασισμού το 1927, προσπάθησε να υποστηρίξει την πρωτοκαθεδρία των Ρώσων θεωρώντας την αντίσταση των Λευκών στους μπολσεβίκους ως προϊστορία του φασιστικού κινήματος συνολικά. Το κίνημα των Λευκών υπήρξε επίσης βαθύτερο και πλατύτερο από τον φασισμό διότι διατηρούσε μια σύνδεση με τη θρησκεία και την ανάγκη για ολότητα. Ο Ιλίν διακήρυξε «στους Λευκούς αδελφούς μου, τους φασίστες», ότι την εξουσία στη Ρωσία πρέπει να την καταλάβει μια μειοψηφία. Θα ερχόταν ο καιρός. Το «Λευκό πνεύμα» ήταν αιώνιο. Η διακήρυξη του Ιλίν περί ενός φασιστικού μέλλοντος για τη Ρωσία τη δεκαετία του ’20 αποτελούσε την απόλυτη άρνηση των ελπίδων που έτρεφε τη δεκαετία του ’10 ότι η Ρωσία θα μπορούσε να γίνει κράτος δικαίου. «Το γεγονός είναι», έγραφε ο Ιλίν, «ότι ο φασισμός αποτελεί μια λυτρωτική υπερβολή του πατριωτικού αυταρχισμού». Ο αυταρχισμός (πραϊζβόλ), κεντρικής σημασίας έννοια σε όλες τις σύγχρονες πολιτικές συζητήσεις στη Ρωσία, αποτελούσε τον εφιάλτη όλων των Ρώσων μεταρρυθμιστών που επιζητούσαν τη βελτίωση μέσω του νόμου. Τώρα ο πραϊζβόλ ήταν πατριωτικός. Η λέξη που σημαίνει «λυτρωτικός» (σπασίτελνι) είναι επίσης κεντρική ρωσική έννοια. Είναι το επίθετο που χρησιμοποιούν οι ορθόδοξοι χριστιανοί για τη θυσία του Χριστού στον Γολγοθά, τον θάνατο του Ενός για τη σωτηρία των πολλών. Ο Ιλίν τη χρησιμοποιεί εννοώντας τον φόνο των εκτός έθνους, ώστε το έθνος να επιχειρήσει την ολοκληρωτική πολιτική που ίσως αργότερα λυτρώσει τον χαμένο Θεό. Με μία πρόταση, δύο οικουμενικές έννοιες, ο νόμος και ο Χριστιανισμός καταλύονται. Το πνεύμα της ανομίας αντικαθιστά το πνεύμα του νόμου· το πνεύμα του φόνου αντικαθιστά το πνεύμα του ελέους. 4. Μολονότι ο Ιλίν εμπνεύστηκε από τη φασιστική Ιταλία, ως πολιτικός πρόσφυγας μεταξύ 1922 και 1938 εγκαταστάθηκε στη Γερμανία. Εργάστηκε στο Ρωσικό Επιστημονικό Ινστιτούτο (Russisches Wissenschaftliches Institut), ήταν συνεπώς ένας ακαδημαϊκός δημόσιος υπάλληλος. Από το Βερολίνο παρακολούθησε τη μάχη της διαδοχής μετά τον θάνατο του Λένιν, που έφερε τον Ιωσήφ Στάλιν στην εξουσία. Εν συνεχεία παρακολούθησε την απόπειρα του Στάλιν να μετασχηματίσει την πολιτική νίκη των μπολσεβίκων σε κοινωνική επανάσταση. Το 1933, ο Ιλίν δημοσίευσε ένα πολυσέλιδο βιβλίο στα γερμανικά, με θέμα το λιμό που προκάλεσε η κολεκτιβοποίηση της σοβιετικής γεωργίας. Γράφοντας στα ρωσικά για Ρώσους εμιγκρέδες, ο Ιλίν έσπευσε να εξυμνήσει την άνοδο του Χίτλερ στην εξουσία το 1933. Ο Χίτλερ καλώς έπραξε, κατά τη γνώμη του Ιλίν, και έθεσε σε αναστολή το κράτος δικαίου μετά την πυρπόληση του Ράιχσταγκ τον Φεβρουάριο του 1933. Ο Ιλίν παρουσίασε τον Χίτλερ, όπως και τον Μουσολίνι, ως έναν Ηγέτη πέρα από την Ιστορία, του οποίου η αποστολή ήταν αμιγώς αμυντική. «Ήταν ανάγκη να έρθει μια αντίδραση στον μπολσεβικισμό», έγραφε ο Ιλίν, «και όντως ήρθε». Ο ευρωπαϊκός πολιτισμός είχε καταδικαστεί σε θάνατο, αλλά «όσο ο Μουσολίνι ηγείται της Ιταλίας και ο Χίτλερ της Γερμανίας, η ευρωπαϊκή κουλτούρα παίρνει αναβολή της θανατικής της καταδίκης». Οι ναζί ενσάρκωναν ένα Πνεύμα (ντουχ) που οι Ρώσοι έπρεπε να υιοθετήσουν επίσης. Σύμφωνα με τον Ιλίν, οι Ναζί είχαν δίκιο που μποϊκοτάρησαν τις εβραϊκές επιχειρήσεις και κατηγόρησαν συλλήβδην τους εβραίους για όλα τα κακά που συνέβησαν στη Γερμανία. Πάνω απ’ όλα, ο Ιλίν ήθελε να πείσει τους Ρώσους και τους άλλους Ευρωπαίους ότι ο Χίτλερ είχε δίκιο που αντιμετώπιζε τους εβραίους σαν πράκτορες του μπολσεβικισμού. Η ιδέα του «εβραιομπολσεβίκου», όπως την αντιλαμβανόταν ο Ιλίν, αποτελούσε τον ιδεολογικό σύνδεσμο ανάμεσα στους Λευκούς και τους ναζί. Ο ισχυρισμός ότι οι εβραίοι ήταν μπολσεβίκοι και οι μπολσεβίκοι εβραίοι ήταν η προπαγάνδα των Λευκών κατά τη διάρκεια του ρωσικού εμφυλίου. Φυσικά, οι περισσότεροι κομμουνιστές δεν ήταν εβραίοι, ενώ η συντριπτική πλειονότητα των εβραίων δεν είχαν καμία σχέση με τον κομμουνισμό. Η σύγχυση των δύο ομάδων δεν ήταν κατά λάθος ούτε καθ’ υπερβολή αλλά μάλλον ένας μετασχηματισμός των παραδοσιακών θρησκευτικών προκαταλήψεων σε εργαλεία εθνικής ενότητας. Ο εβραιομπολσεβικισμός είχε απήχηση στη δεισιδαιμονία των ορθόδοξων χριστιανών χωρικών, ότι οι εβραίοι φυλούσαν τα σύνορα ανάμεσα στο καλό και στο κακό. Η πεποίθηση αυτή, περνώντας στο πεδίο της σύγχρονης πολιτικής, απεικονίζει την επανάσταση σαν κόλαση και τους εβραίους ως φρουρούς των πυλών της. Όπως και στη φιλοσοφία του Ιλίν, ο Θεός ήταν αδύναμος, ο Διάβολος κυρίαρχος και τα όπλα της κόλασης ήταν οι σύγχρονες ιδέες μέσα στον κόσμο. Κατά τη διάρκεια αλλά και μετά τον εμφύλιο, ορισμένοι από τους Λευκούς κατέφυγαν στη Γερμανία. Κάποιοι έφεραν μαζί τους το θεμελιώδες κείμενο του σύγχρονου αντισημιτισμού, τα πλαστά «Πρωτόκολλα των Σοφών της Σιών» και πολλοί άλλοι την πεποίθηση ότι μια παγκόσμια εβραϊκή συνωμοσία ευθυνόταν για την ήττα τους. Η θεωρία του εβραιομπολσεβίκου, φτάνοντας στη Γερμανία το 1919 και το 1920, ολοκλήρωσε και την εκπαίδευση του Χίτλερ ως αντισημίτη. Μέχρι τη στιγμή εκείνη, ο Χίτλερ παρουσίαζε ως εχθρό της Γερμανίας τον εβραϊκό καπιταλισμό. Από τη στιγμή που πείστηκε ότι οι εβραίοι ευθύνονταν τόσο για τον καπιταλισμό όσο και για τον κομμουνισμό, ο Χίτλερ μπορούσε πλέον να κάνει και το τελευταίο βήμα και να καταλήξει στο συμπέρασμα, όπως και καταλήγει στο Ο αγών μου, ότι οι εβραίοι ήταν η πηγή όλων των ιδεών που απειλούσαν τον γερμανικό λαό. Από τη σημαντική αυτή άποψη, ο Χίτλερ ήταν όντως μαθητής του ρωσικού κινήματος των Λευκών. Ο Ιλίν, ο βασικός θεωρητικός των Λευκών, ήθελε να δείξει στον κόσμο ότι ο Χίτλερ είχε δίκιο. Καθώς η δεκαετία του ’30 προχωρούσε, ο Ιλίν άρχισε να αμφιβάλλει ότι η ναζιστική Γερμανία προωθούσε τον στόχο του ρωσικού φασισμού. Κι ήταν φυσικό αυτό, αφού ο Χίτλερ θεωρούσε τους Ρώσους υπανθρώπους και η Γερμανία υποστήριζε τους Ευρωπαίους φασίστες μόνο στον βαθμό που ήταν χρήσιμοι στον συγκεκριμένο στόχο των ναζί. Ο Ιλίν άρχισε να προειδοποιεί τους Λευκούς σχετικά με τους ναζί προκαλώντας τις υποψίες της γερμανικής κυβέρνησης. Έχασε τη δουλειά του και το 1938 εγκατέλειψε τη Γερμανία για να πάει στην Ελβετία. Παρέμεινε πιστός ωστόσο στην πεποίθηση ότι το κίνημα των Λευκών είχε προηγηθεί του ιταλικού φασισμού και του γερμανικού εθνικοσοσιαλισμού. Εν καιρώ, η Ρωσία σίγουρα θα επεδείκνυε έναν φασισμό ανώτερο. 5. Από το ασφαλές παρατηρητήριό του κοντά στη Ζυρίχη, ο Ιλίν παρακολούθησε το ξέσπασμα του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου. Ήταν μια στιγμή αποπροσανατολισμού, τόσο για τους κομμουνιστές όσο και για τους αντιπάλους τους εφόσον η σύγκρουση ξεκίνησε αφού η Σοβιετική Ένωση και η ναζιστική Γερμανία έφτασαν σε μια συμφωνία γνωστή ως Σύμφωνο Μολότοφ - Ρίμπεντροπ. Το μυστικό του πρωτόκολλο, με το οποίο μοιράζονταν οι περιοχές της Ανατολικής Ευρώπης ανάμεσα στις δύο δυνάμεις, αποτελούσε συμμαχία από κάθε άποψη πλην της ονομασίας. Τον Σεπτέμβριο του 1939, η ναζιστική Γερμανία και η Σοβιετική Ένωση εισέβαλαν στην Πολωνία, όπου τα στρατεύματά τους συναντήθηκαν στη μέση. Ο Ιλίν πίστευε ότι η συμμαχία Ναζί-Σοβιετικών δεν επρόκειτο να κρατήσει, διότι ο Στάλιν θα πρόδιδε τον Χίτλερ. Το 1941 συνέβη το αντίθετο, όταν η Βέρμαχτ εισέβαλε στη Σοβιετική Ένωση. Μολονότι ο Ιλίν έτρεφε αμφιβολίες σχετικά με τους ναζί, έγραψε για τη γερμανική εισβολή στην ΕΣΣΔ ότι ήταν η «τιμωρία του μπολσεβικισμού». Μετά τη νίκη των Σοβιετικών στο Στάλινγκραντ τον Φεβρουάριο του 1943, οπότε κατέστη σαφές ότι η Γερμανία πιθανότατα θα χάσει τον πόλεμο, ο Ιλίν άλλαξε στάση ξανά. Από τότε και για τα επόμενα χρόνια, επρόκειτο να παρουσιάζει τον πόλεμο σαν μια σειρά επιθέσεων της Δύσης εναντίον της ρωσικής αρετής. Η αθωότητα της Ρωσίας είχε αρχίσει να γίνεται ένα από τα βασικά θέματα του Ιλίν. Ως έννοια, συμπλήρωνε τέλεια τη φασιστική του θεωρία: ο κόσμος ήταν διεφθαρμένος. Είχε ανάγκη να τον λυτρώσει ένα έθνος ικανό για απόλυτη πολιτική. Το έθνος αυτό ήταν η άσπιλη Ρωσία. Γερνώντας, ο Ιλίν επέμενε όλο και περισσότερο στο παρελθόν της Ρωσίας, όχι ως ιστορία αλλά ως τον κυκλικό μύθο της εγχώριας αρετής που αμύνεται έναντι της εξωτερικής διείσδυσης. Η Ρωσία ήταν η άμωμη αυτοκρατορία που μονίμως δεχόταν επιθέσεις από όλες τις πλευρές. Μια μικρή περιοχή γύρω από τη Μόσχα έγινε η Ρωσική Αυτοκρατορία, η μεγαλύτερη χώρα όλων των εποχών, χωρίς καν να επιτεθεί σε κανέναν. Ακόμα και κατά την επέκτασή της, η Ρωσία ήταν το θύμα, αφού οι Ευρωπαίοι δεν καταλάβαιναν τη βαθιά αρετή που υπερασπιζόταν ενσωματώνοντας όλο και περισσότερα εδάφη. Κατά τον Ιλίν, η Ρωσία ήταν αναγκασμένη να υπομένει έναν αδιάκοπο «ηπειρωτικό αποκλεισμό», με αποτέλεσμα το παρελθόν της ολόκληρο να αποτελεί «αυτοάμυνα». Κι έτσι, «το ρωσικό έθνος, από την πλήρη μεταστροφή του στον χριστιανισμό και μετά, μετρά περίπου χίλια χρόνια ιστορικού μαρτυρίου». Παρ᾽ όλο που έγραψε χιλιάδες βαρετές σελίδες σ’ αυτό το πνεύμα, ο Ιλίν κατέστησε επίσης σαφές ότι δεν είχε σημασία τι είχε συμβεί πραγματικά ή τι είχαν κάνει στ’ αλήθεια οι Ρώσοι. Όλα αυτά ήταν ανούσια ιστορία, σκέτα γεγονότα. Η αλήθεια για ένα έθνος, έγραφε ο Ιλίν, ήταν «καθαρή και αντικειμενική», ανεξάρτητα από ό,τι φαίνεται, και η ρωσική αλήθεια ήταν αόρατη και άρρητη ευσέβεια. Η Ρωσία δεν ήταν μια χώρα με άτομα και θεσμούς, έστω κι αν φαίνεται έτσι, αλλά ένα αθάνατο ζωντανό πλάσμα. «Η Ρωσία είναι ένας οργανισμός της φύσης και της ψυχής», ένας «ζωντανός οργανισμός», μια «ζωντανή οργανική ενότητα», και τα λοιπά. Ο Ιλίν έγραφε τους «Ουκρανούς» εντός εισαγωγικών, αφού κατά την άποψή του αποτελούσαν μέρος του ρωσικού οργανισμού. Ο Ιλίν είχε εμμονή με τον φόβο ότι οι λαοί της Δύσης δεν θα μπορούσαν να το κατανοήσουν αυτό, και έβλεπε οποιαδήποτε αναφορά στην Ουκρανία ως επίθεση εναντίον της Ρωσίας. Επειδή η Ρωσία είναι οργανισμός, «δεν μπορεί να διαχωριστεί παρά μόνο να διαμελιστεί». Η ιδέα της πολιτικής επιστροφής της Ρωσίας στον Θεό κατά τον Ιλίν απαιτούσε να εγκαταλειφθεί όχι μόνο η ατομικότητα και ο πλουραλισμός αλλά και η ανθρωπιά. Η φασιστική γλώσσα της οργανικής ενότητας, αν και είχε χάσει το κύρος της μετά τον πόλεμο, παρέμενε κεντρικής σημασίας για τον Ιλίν. Γενικά, η σκέψη του δεν άλλαξε πραγματικά λόγω του πολέμου. Δεν απέρριψε τον φασισμό όπως οι περισσότεροι προπολεμικοί υπερασπιστές του, αν και τώρα έκανε τη διάκριση ανάμεσα στις καλύτερες και χειρότερες, κατά τη γνώμη του, μορφές φασισμού. Δεν συμμερίστηκε τη γενικότερη μετατόπιση της ευρωπαϊκής πολιτικής προς τα αριστερά, ούτε και την αναστύλωση της δημοκρατίας. Το σημαντικότερο ίσως, δεν αναγνώρισε ότι η εποχή της ευρωπαϊκής αποικιοκρατίας παρερχόταν. Έβλεπε την Ισπανία του Φράνκο και την Πορτογαλία του Σαλαζάρ σαν υποδειγματικές μακρινές αυτοκρατορίες τις οποίες κυβερνούσαν δεξιά αυταρχικά καθεστώτα. Ο Β΄ Παγκόσμιος Πόλεμος δεν στάθηκε «η τιμωρία των μπολσεβίκων», όπως είχε φανταστεί το 1941 ο Ιλίν. Αντιθέτως, ο Κόκκινος Στρατός ήταν ο θριαμβευτής το 1945, τα σοβιετικά σύνορα επεκτάθηκαν προς δυσμάς και μια νέα εξωτερική αυτοκρατορία από καθεστώτα ρεπλίκες εγκαθιδρύθηκε στην Ανατολική Ευρώπη. Ήταν αδύνατον να φανταστεί κανείς τη δεκαετία του ’40, όπως φαντάστηκε ο Ιλίν τη δεκαετία του ’20, μόνο χάρη στο πέρασμα του χρόνου, ότι οι εμιγκρέδες Λευκοί θα επέστρεφαν κάποια μέσα στην εξουσία στη Ρωσία. Για την ώρα έγραφε απλώς τα εγκώμιά τους αντί για την ιδεολογία τους. Εκείνο που χρειαζόταν ήταν ένα βασικό σχέδιο για την μετα-σοβιετική Ρωσία, που να παραμένει ευανάγνωστο και στο μέλλον. Ο Ιλίν βάλθηκε να συντάσσει προτάσεις συνταγμάτων, καθώς και μια σειρά πιο σύντομων πολιτικών δοκιμίων. Απ’ αυτά τα τελευταία, που δημοσιεύθηκαν με τον τίτλο Τα καθήκοντά μας (Νάσι ζαντάτσι), ξεκίνησε η αναβίωσή του στη μετα-σοβιετική Ρωσία. Αυτές οι μεταπολεμικές προτάσεις έχουν σαφή ομοιότητα με προπολεμικά φασιστικά συστήματα και συνάδουν με τις μεταφυσικές και ηθικές νομιμοποιήσεις του φασισμού όπως τις βρίσκουμε στα μεγάλα έργα του Ιλίν. Ο «εθνικός δικτάτορας», που προέβλεψε ο Ιλίν, θα ξεπηδούσε από κάπου πέρα από την Ιστορία, από κάποιο μυθικό τόπο. Αυτός ο Ηγέτης (Γκασουντάρ) πρέπει να είναι «επαρκώς αρρενωπός», σαν τον Μουσολίνι. Δύσκολα παραβλέπει κανείς αυτή τη νότα της εύθραυστης αρρενωπότητας. «Η εξουσία έρχεται από μόνη της», δήλωνε ο Ιλίν, «στον δυνατό άνδρα». Οι λαοί θα προσκυνούν το «ζωντανό όργανο της Ρωσίας». Ο Ηγέτης «σκληραγωγείται μέσα από τη δίκαιη και αντρίκια υπηρεσία του». Σύμφωνα με το σχέδιο του Ιλίν, ο Ηγέτης αυτός θα είναι προσωπικά και απόλυτα υπεύθυνος για κάθε πτυχή της πολιτικής ζωής, ως επικεφαλής της εκτελεστικής, της νομοθετικής, της δικαστικής εξουσίας αλλά και επικεφαλής του στρατού. Η εκτελεστική του εξουσία είναι απεριόριστη. Οποιαδήποτε «πολιτική επιλογή» πρέπει να λαμβάνει χώρα «επί μιας επισήμως μη δημοκρατικής βάσεως». Οι δημοκρατικές εκλογές θεσμοθετούν τη διαβολική ιδέα της ατομικότητας. «Η αρχή της δημοκρατίας», έγραφε ο Ιλίν, «ήταν το ανεύθυνο ανθρώπινο άτομο». Η καταμέτρηση ψήφων ισοδυναμούσε με αποδοχή «μιας μηχανιστικής και αριθμητικής κατανόησης της πολιτικής». Κατά συνέπεια, «πρέπει να απορρίπτουμε την τυφλή υπακοή στον αριθμό των ψήφων και στην πολιτική τους σημασία». Η ψηφοφορία με μαρκαρισμένα ψηφοδέλτια θα επιτρέψει στους Ρώσους να παραδώσουν την ατομικότητά τους. Οι εκλογές γίνονται μια ιεροτελεστία υποταγής των Ρώσων στον Ηγέτη τους. Το πρόβλημα με τον προπολεμικό φασισμό, σύμφωνα με τον Ιλίν, ήταν ο κράτος με το ένα κόμμα. Διότι σήμαινε ένα κόμμα περισσότερο απ’ όσα έπρεπε. Η Ρωσία θα έπρεπε να είναι το κράτος των μηδέν κομμάτων, όπου κανένα κόμμα δεν θα πρέπει να ελέγχει το κράτος ή να ασκεί επιρροή στην πορεία των γεγονότων. Κάθε κόμμα αντιπροσωπεύει ένα τμήμα της κοινωνίας και αυτή ακριβώς η κατάτμηση πρέπει να αποφεύγεται. Μπορούν να υπάρχουν κόμματα, που όμως να λειτουργούν απλώς ως παγίδες για τις προσωπικές φιλοδοξίες ή ως στοιχεία του τελετουργικού της εκλογικής υποταγής. (Σε μέλη του κόμματος του Πούτιν εστάλη το 2014 το σχετικό άρθρο που λέει αυτά ακριβώς). Το ίδιο ισχύει και για την κοινωνία των πολιτών: πρέπει να υπάρχει ως απείκασμα. Οι Ρώσοι θα πρέπει να έχουν τη δυνατότητα να ασκούν χόμπι και τα σχετικά, αλλά μόνον εντός του πλαισίου της ολοκληρωτικής δομής που περιλαμβάνει όλους τους κοινωνικούς οργανισμούς. Οι μεσαίες τάξεις πρέπει να βρίσκονται κάτω-κάτω στο οικοδόμημα και να φέρουν το βάρος ολόκληρου του συστήματος. Αυτές είναι οι παραγωγοί και καταναλωτές των δεδομένων και των συναισθημάτων μέσα σε ένα σύστημα όπου ο σκοπός είναι να υπερφαλαγγιστεί η λατρεία του γεγονότος και ο αισθησιασμός. «Ελευθερία για τη Ρωσία», όπως την εννοούσε ο Ιλίν (σε ένα κείμενο από το οποίο παρέθεσε επιλεκτικά ο Πούτιν το 2014) δεν σημαίνει ελευθερία για τους Ρώσους ως άτομα, αλλά ελευθερία για τους Ρώσους να αντιλαμβάνονται τον εαυτό τους ως μέρος ενός όλου. Το πολιτικό σύστημα, όπως εξηγούσε ο Ιλίν, πρέπει να παράγει «την οργανική-πνευματική ενότητα μιας κυβέρνησης με τον λαό και του λαού με την κυβέρνηση». Το πρώτο βήμα ξανά προς τον Λόγον είναι «η μεταφυσική ταυτότητα όλων των ανθρώπων του ίδιου έθνους». Η «διαβολική φύση του “αισθησιακού”» μπορεί να αποβληθεί και η ίδια η «εμπειρική ποικιλία των ανθρώπινων όντων» να υπερκεραστεί. 6. Η Ρωσία σήμερα είναι ένα αυταρχικό κλεπτοκρατικό καθεστώς το οποίο στηρίζεται κατεξοχήν στα ΜΜΕ, και όχι η απολυταρχική θρησκευτική οντότητα που είχε φανταστεί ο Ιλίν. Παρ’ όλα αυτά, οι ιδέες του βοηθούν να φωτιστούν μερικές από τις πιο ενδιαφέρουσες πτυχές της ρωσικής πολιτικής ζωής. Ο Βλαντιμίρ Πούτιν, για να πάρουμε ένα πολύ σημαντικό παράδειγμα, είναι ένας μετα-σοβιετικός πολιτικός που αναδείχθηκε από τον χώρο του μυθικού. Δεδομένου ότι αυτός έφερε τις ιδέες του Ιλίν στην πολιτική, η άνοδός του στην εξουσία αποτελεί κομμάτι και της ιστορίας του Ιλίν. Ο Πούτιν ήταν ένας ασήμαντος όταν επιλέχθηκε από τον πρώτο πρόεδρο της μετα-σοβιετικής Ρωσίας, τον Μπαρίς Γέλτσιν, για να γίνει πρωθυπουργός το 1999. Επιλέχθηκε μετά από ένα είδος πολιτικού κάστινγκ. Οι περί τον Γέλτσιν, υλοποιώντας αυτό που ονόμασαν «Επιχείρηση Διάδοχος», αναρωτήθηκαν ποιος ήταν ο πιο δημοφιλής χαρακτήρας στη ρωσική τηλεόραση. Η ψηφοφορία έδειξε ότι ο πιο δημοφιλής ήταν ο ήρωας ενός προγράμματος της δεκαετίας του ’70, ένας Σοβιετικός κατάσκοπος που μιλούσε γερμανικά. Αυτό ταίριαζε στον Πούτιν, πρώην αξιωματικό της KGB, που είχε υπηρετήσει στην Ανατολική Γερμανία. Αμέσως μετά τον διορισμό του από τον Γέλτσιν ως πρωθυπουργού, τον Σεπτέμβριο του 1999, ο Πούτιν απέκτησε φήμη μέσα από έναν πιο αιματηρό μύθο. Όταν άρχισαν να συμβαίνουν εκρήξεις σε πολυκατοικίες σε ρωσικές πόλεις, ο Πούτιν κατηγόρησε τους μουσουλμάνους και ξεκίνησε πόλεμο στην Τσετσενία. Τα στοιχεία δείχνουν ότι τις βόμβες πιθανόν να τις έβαζε η ίδια η υπηρεσία ασφαλείας της Ρωσίας, η FSB. Ο Πούτιν εξελέγη πρόεδρος το 2000 και υπηρέτησε μέχρι το 2008. Ο Ρώσος πρόεδρος Βλαντιμίρ Πούτιν συνομιλεί με τον αναπληρωτή επικεφαλής της διοίκησης του Κρεμλίνου Βλαντισλάβ Σουρκόφ, σε αίθουσα του Μεγάλου Ανακτόρου του Κρεμλίνου, Μόσχα, 22 Ιανουαρίου 2006. © REUTERS / SERGEI KARPUKHIN / IDEAL IMAGE Στις αρχές της δεκαετίας του 2000, ο Πούτιν υποστήριζε ότι η Ρωσία μπορούσε να γίνει κάποιο είδος κράτους δικαίου. Αντ’ αυτού, κατάφερε να φέρει το οικονομικό έγκλημα μέσα στην καρδιά του ρωσικού κράτους, μεταμορφώνοντας τη γενικευμένη διαφθορά σε επίσημη κλεπτοκρατία. Από τη στιγμή που το κράτος έγινε κέντρο του εγκλήματος, το δίκαιο έχασε κάθε έννοια, η ανισότητα κατοχυρώθηκε και οι μεταρρυθμίσεις κατέστησαν αδιανόητες. Υπήρχε ανάγκη για ένα άλλο πολιτικό αφήγημα. Καθώς η νίκη του Πούτιν επί των Ρώσων ολιγαρχών σήμαινε επίσης έλεγχο επί των τηλεοπτικών σταθμών τους, νέα μιντιακά εργαλεία έγιναν διαθέσιμα. Η δυτική τάση προς την ενημερωτική ψυχαγωγία (infotainment) οδηγήθηκε στη Ρωσία στο λογικό της αποτέλεσμα, δημιουργώντας μια εναλλακτική πραγματικότητα που σκοπό είχε να εμπνεύσει πίστη στη ρωσική αρετή, αλλά και κυνισμό ως προς τα γεγονότα. Αυτή η μεταμόρφωση υπήρξε έργο του Βλαντισλάβ Σουρκόφ, της μεγαλοφυίας της ρωσικής προπαγάνδας. Ο Σουρκόφ φρόντισε για μια εντυπωσιακή στροφή προς τον κόσμο που είχε φανταστεί ο Ιλίν, μια σκοτεινή, ακατανόητη επικράτεια που αποκτούσε σχήμα μόνο χάρη στη ρωσική αθωότητα. Έχοντας θέσει τους οικονομικούς και τους μιντιακούς πόρους υπό τον έλεγχό του, ο Πούτιν χρειαζόταν να προσθέσει πλέον, κατά τον ωραίο ρωσικό όρο, τους «πνευματικούς πόρους». Κι έτσι, από τις αρχές του 2005, ο Πούτιν άρχισε να αποκαθιστά τον Ιλίν ως αυλικό φιλόσοφο του Κρεμλίνου. Εκείνη τη χρονιά, ο Πούτιν άρχισε να παραθέτει Ιλίν στις ομιλίες του στην Ομοσπονδιακή Βουλή, ενώ φρόντισε την επιστροφή και ταφή των λειψάνων του Ιλίν στη Ρωσία. Στη συνέχεια ο Σουρκόφ άρχισε επίσης να παραθέτει Ιλίν. Ο υπεύθυνος προπαγάνδας αποδεχόταν πλήρως την ιδέα του Ιλίν ότι «η ρωσική κουλτούρα είναι ο στοχασμός περί του όλου» και συνοψίζει και το δικό του έργο ως δημιουργία ενός αφηγήματος για μια αθώα Ρωσία περιτριγυρισμένη από μόνιμη εχθρότητα. Η σφοδρή αντιπάθεια του Σουρκόφ προς τα αληθινά γεγονότα είναι τόσο βαθιά όσο και του Ιλίν, ενώ όπως και ο Ιλίν έχει και αυτός την τάση να βρίσκει θεολογική δικαιολόγηση γι’ αυτήν. Ο Ντμίτρι Μεντβέντεφ, ο επικεφαλής του πολιτικού κόμματος του Πούτιν, σύστηνε τα βιβλία του Ιλίν στη ρωσική νεολαία. Ο Ιλίν άρχισε να αναφέρεται σε ομιλίες των ηγετών των πιο ακίνδυνων πολιτικών κομμάτων της ρωσικής αντιπολίτευσης, των κομμουνιστών και των (ακροδεξιών με την παραπλανητική ονομασία) φιλελεύθερων δημοκρατών. Τα τελευταία χρόνια, στον Ιλίν έχει αναφερθεί ο επικεφαλής του συνταγματικού δικαστηρίου, ο υπουργός Εξωτερικών και ο Πατριάρχης της Ρωσικής Ορθόδοξης Εκκλησίας. Μετά από ένα διάλειμμα τεσσάρων ετών μεταξύ 2008 και 2012, στη διάρκεια του οποίου ο Πούτιν υπηρέτησε ως πρωθυπουργός και επέτρεψε στον Μεντβέντεφ να γίνει πρόεδρος, ο Πούτιν επέστρεψε στο ανώτατο αξίωμα. Αν ο Πούτιν ήρθε στην εξουσία το 2000 ως ήρωας από την επικράτεια του μύθου, το 2012 επέστρεψε ως ο καταστροφέας του κράτους δικαίου. Κατά έναν ελάσσονα τρόπο, η Ρωσία του Πούτιν ξανάπαιζε το δράμα της εποχής του Ιλίν. Οι ελπίδες των φιλελεύθερων Ρώσων για ένα κράτος δικαίου διαψεύστηκαν ξανά. Ο Ιλίν, ο οποίος είχε μετουσιώσει την αποτυχία αυτή σε φασισμό την πρώτη φορά, τώρα είχε ξανά την ευκαιρία του. Τα επιχειρήματά του βοήθησαν τον Πούτιν να μεταμορφώσει την αποτυχημένη πρώτη περίοδο της εξουσίας του, την ανικανότητά του να εγκαθιδρύσει το κράτος δικαίου, σε μια υπόσχεση για τη δεύτερη περίοδο της θητείας του, στην υπόσχεση επικύρωσης της ρωσικής αρετής. Αφού η Ρωσία δεν μπορούσε να γίνει κράτος δικαίου, τότε θα επιδίωκε να καταστρέψει τους γείτονές της που είχαν καταφέρει ή φιλοδοξούσαν να γίνουν. Απηχώντας μια από τις πιο διαβόητες διατυπώσεις του νομικού στοχαστή των ναζί Καρλ Σμιτ, ο Ιλίν έγραφε ότι η πολιτική «είναι η τέχνη να εντοπίζεις και να εξουδετερώνεις τον εχθρό». Τη δεύτερη δεκαετία του 21ου αιώνα, η υπόσχεση του Πούτιν δεν αφορούσε πια το κράτος δικαίου, αλλά την ήττα μιας υπερβολικά νόμιμης γειτονικής οντότητας. Η Ευρωπαϊκή Ένωση, η μεγαλύτερη οικονομία του κόσμου και σημαντικότερος οικονομικός εταίρος της Ρωσίας, έχει θεμελιωθεί στην παραδοχή ότι οι διεθνείς οικονομικές συμφωνίες αποτελούν τη βάση για τη γόνιμη συνεργασία μεταξύ κρατών δικαίου. Στα τέλη του 2011 και στις αρχές του 2012, ο Πούτιν δημοσιοποίησε μια νέα ιδεολογία βασισμένη στον Ιλίν, που όριζε τη Ρωσία σε αντιδιαστολή με αυτό το μοντέλο της Ευρώπης. Σε ένα άρθρο στην Ιζβέστια στις 3 Οκτωβρίου του 2011, ο Πούτιν ανακοίνωσε την αντίπαλη Ευρασιατική Ένωση η οποία θα συνένωνε χώρες που δεν είχαν καταφέρει να εγκαθιδρύσουν κράτος δικαίου. Στη Νεζαβισιμάια Γκαζέτα, στις 23 Ιανουαρίου του 2012, ο Πούτιν, παραθέτοντας Ιλίν, παρουσίασε τη συνένωση των κρατών σαν μια υπόθεση αρετής αντί άλλου επιτεύγματος. Το κράτος δικαίου δεν αποτελεί οικουμενική φιλοδοξία αλλά κομμάτι ενός ξένου δυτικού πολιτισμού· η ρωσική κουλτούρα, στο μεταξύ, συνένωνε τη Ρωσία με τα μετα-σοβιετικά κράτη όπως η Ουκρανία. Σε ένα τρίτο άρθρο στη Μοσκόφσκιε Νοβόστι, στις 27 Φεβρουαρίου του 2012, ο Πούτιν κατέληγε στα πολιτικά συμπεράσματα. Ο Ιλίν είχε φανταστεί τη Ρωσία «ως έναν πνευματικό οργανισμό που υπηρετεί όχι μόνον όλα τα ορθόδοξα έθνη και όχι μόνον όλα τα έθνη της ευρασιατικής ηπείρου, αλλά όλα τα έθνη του κόσμου». Ο Πούτιν προέβλεπε ότι η Ευρασία θα ξεπεράσει την Ευρωπαϊκή Ένωση και θα φέρει τα μέλη της στους κόλπους μια μεγαλύτερης οντότητας που θα εκτείνεται «από τη Λισαβώνα έως το Βλαδιβοστόκ». Η επίθεση του Πούτιν στο κράτος δικαίου ξεκίνησε με τον τρόπο ανάρρησής του και πάλι στο αξίωμα του προέδρου της Ρωσικής Ομοσπονδίας. Θεμέλιο κάθε κράτους δικαίου αποτελεί η αρχή της διαδοχής, οι κανόνες που επιτρέπουν σε ένα άτομο να διαδέχεται ένα άλλο σε κάποιο αξίωμα με τρόπο που να επικυρώνει το σύστημα και όχι να το υπονομεύει. Ο τρόπος που ο Πούτιν επέστρεψε στην εξουσία το 2012 κατέστρεψε κάθε πιθανότητα να λειτουργήσει αυτή η αρχή στη Ρωσία στο εγγύς μέλλον. Ο Πούτιν ανέλαβε το αξίωμα του προέδρου, με κοινοβουλευτική πλειοψηφία, χάρη σε προεδρικές και κοινοβουλευτικές εκλογές καταφανώς νοθευμένες, κατά τη διάρκεια διαμαρτυριών που οι συμμετέχοντες καταδικάστηκαν σαν πράκτορες ξένων δυνάμεων. Στερώντας από τη Ρωσία κάθε αποδεκτό μέσο με το οποίο θα μπορούσε κάποιος να τον διαδεχτεί και αποκλείοντας τον έλεγχο του ρωσικού κοινοβουλίου από οποιοδήποτε άλλο κόμμα πέραν του δικού του, ο Πούτιν ακολουθούσε τις προτάσεις του Ιλίν. Οι εκλογές μετατράπηκαν σε απλή τελετουργία, και όσοι είχαν διαφορετική άποψη παρουσιάζονταν από τα πανίσχυρα κρατικά ΜΜΕ σαν προδότες. Προσκεκλημένος του φασίστα συγγραφέα Αλεξάντερ Προκανόφ σε έναν ραδιοφωνικό σταθμό, ενώ οι Ρώσοι διαμαρτύρονταν για εκλογική νοθεία, ο Πούτιν αναρωτιόταν τι θα έλεγε ο Ιβάν Ιλίν για την κατάσταση στη Ρωσία. «Μπορούμε να πούμε», αναρωτήθηκε ρητορικώς ο Πούτιν, «ότι η χώρα έχει αναρρώσει πλήρως μετά τα δραματικά γεγονότα που μας συνέβησαν έπειτα από την κατάρρευση της Σοβιετικής Ένωσης, και ότι τώρα έχουμε ένα ισχυρό, υγιές κράτος; Όχι, φυσικά και νοσεί ακόμα πολύ η Ρωσία. Αλλά πρέπει να θυμηθούμε τον Ιβάν Ιλίν: “Ναι, η χώρα μας ακόμα νοσεί αλλά εμείς δεν σηκωθήκαμε να φύγουμε από το προσκέφαλο της άρρωστης μητέρας μας”». Το γεγονός ότι ο Πούτιν παρέθεσε Ιλίν στη συγκεκριμένη συγκυρία λέει πολλά, και το ότι γνώριζε τη συγκεκριμένη φράση σημαίνει εκτενές διάβασμα. Όπως και να έχει, ο τρόπος που το παρέθεσε μοιάζει παράξενος. Ο Ιλίν εκδιώχθηκε από τη Σοβιετική Ένωση από την Τσεκά – τον θεσμό που υπήρχε πριν από τον εργοδότη του Πούτιν, την KGB. Για τον Ιλίν, η ίδρυση της ΕΣΣΔ και όχι η διάλυσή της ήταν η αρρώστια της Ρωσίας. Όπως είπε τότε ο Ιλίν στον ανακριτή της Τσεκά: «Θεωρώ τη σοβιετική εξουσία αναπόφευκτο αποτέλεσμα της μεγάλης κοινωνικής και πνευματικής νόσου που εξαπλώνεται στη Ρωσία εδώ και αιώνες». Ο Ιλίν θεωρούσε ότι οι αξιωματούχοι της KGB (ένας εκ των οποίων ήταν κι ο Πούτιν) θα έπρεπε να απαγορεύεται να μπαίνουν στην πολιτική μετά το τέλος της Σοβιετικής Ένωσης. Ο Ιλίν ονειρευόταν όλη του τη ζωή την κατάρρευση της Σοβιετικής Ένωσης. Η μεταφορά των λειψάνων του Ιλίν στη Ρωσία από τον Πούτιν αποτελούσε μια υπερβατική απαλλαγή από αυτή την αντίφαση. Ο Ιλίν είχε εκδιωχθεί από τη Ρωσία από τις σοβιετικές μυστικές υπηρεσίες· το λείψανό του θάφτηκε δίπλα στα λείψανα των θυμάτων των υπηρεσιών αυτών. Ο Πούτιν τον έθαψε σε ένα μοναστήρι όπου η NKVD, η διάδοχος της Τσεκά και πρόδρομος της KGB, είχε θάψει τις στάχτες χιλιάδων Σοβιετικών πολιτών που εκτελέστηκαν την περίοδο της σταλινικής τρομοκρατίας. Όταν αργότερα ο Πούτιν επισκέφθηκε τον τόπο για να αφήσει λουλούδια στον τάφο του Ιβάν Ιλίν, είχε μαζί του έναν ορθόδοξο μοναχό που θεωρούσε τους εκτελεστές της NKVD Ρώσους πατριώτες και άρα καλούς ανθρώπους. Τον καιρό της ταφής του λειψάνου του Ιλίν, επικεφαλής της Ρωσικής Ορθόδοξης Εκκλησίας ήταν ένας άνδρας που προηγουμένως είχε υπηρετήσει ως πράκτορας στην KGB. Εξάλλου, η δικαιολογία που προέβαλλε ο Ιλίν για τις μαζικές δολοφονίες ήταν η ίδια με εκείνη των μπολσεβίκων: η υπεράσπιση του απόλυτου καλού. Όπως το θέτουν οι κριτικοί του δεύτερου βιβλίου του από τη δεκαετία του ’20, ο Ιλίν ήταν «τσεκίτης για λογαριασμό του Θεού». Και ως τέτοιος ενταφιάστηκε με όλες τις τιμές που του αποδόθηκαν από τους τσεκίτες και τους ανθρώπους του Θεού – και από τους ανθρώπους του Θεού που ήταν τσεκίτες και από τους τσεκίτες που ήταν άνθρωποι του Θεού. Ο Ιλίν είχε επιστρέψει, ψυχή τε και σώματι, στη Ρωσία που είχε αναγκαστεί να εγκαταλείψει. Και εκείνη ακριβώς η επιστροφή, με την αδιαφορία της για κάθε αντίφαση και την περιφρόνηση για κάθε γεγονός, ήταν η πιο καθαρή έκφραση σεβασμού στην πνευματική κληρονομιά του. Σίγουρα, ο Ιλίν υπήρξε αντίθετος στο σοβιετικό σύστημα. Όμως, από τη στιγμή που η ΕΣΣΔ έπαψε να υπάρχει το 1991, έγινε πια ιστορία – και το παρελθόν, κατά τον Ιλίν, δεν είναι τίποτε άλλο παρά γνωστική πρώτη ύλη για τη βιβλιογραφία της αιώνιας αρετής. Διασκευάζοντας ελαφρότατα τις απόψεις του Ιλίν περί ρωσικής αθωότητας, οι Ρώσοι ηγέτες μπορούσαν να αντιμετωπίζουν τη Σοβιετική Ένωση όχι ως κάτι ξένο που επιβλήθηκε στη Ρωσία, όπως την έβλεπε ο Ιλίν, αλλά ως τη Ρωσία την ίδια, την τόσο ενάρετη παρά τις ενδείξεις περί του αντιθέτου. Οποιοδήποτε σφάλμα του σοβιετικού συστήματος μετατράπηκε έτσι σε αναγκαία ρωσική αντίδραση σε κάποια προηγούμενη εχθρική ενέργεια της Δύσης. 7. Είναι πολύ δύσκολο να απαντηθούν τα ερωτήματα σχετικά με την επιρροή των ιδεών στην πολιτική, και θα ήταν αχρείαστα τολμηρό να παρουσιάσουμε τα γραπτά του Ιλίν ως τον πυλώνα του ρωσικού συστήματος. Κατ’ αρχάς, το τεράστιο σε έκταση έργο του Ιλίν επιδέχεται διάφορες ερμηνείες. Όπως και στην περίπτωση του Μάρτιν Χάιντεγκερ, ενός ακόμα μαθητή του Χούσερλ που υποστήριξε τον Χίτλερ, είναι λογικό να αναρωτηθεί κανείς πόσο στενή σχέση έχει η πολιτική υπεράσπιση του φασισμού από κάποιον με το έργο ενός φιλοσόφου. Εντός της Ρωσίας, ο Ιλίν δεν είναι απλώς η εγχώρια πηγή φασιστικών ιδεών που παραθέτει με ευαρέσκεια ο Βλαντιμίρ Πούτιν· άλλη μια τέτοια πηγή είναι ο Λεφ Γκουμίλεφ. Οι σύγχρονοι Ρώσοι φασίστες που τώρα αλωνίζουν στον δημόσιο χώρο, όπως ο Αλεξάντερ Προχανόφ και ο Αλεξάντερ Ντούγκιν, εκπροσωπούν ξεχωριστές παραδόσεις. Ο Ντούγκιν, για παράδειγμα, ήταν εκείνος που έκανε δημοφιλείς στη Ρωσία τις ιδέες της «Ευρασίας», και οι δικές του αναφορές είναι οι Γερμανοί ναζί και οι μεταπολεμικοί Δυτικοευρωπαίοι φασίστες. Κι ωστόσο, στη Ρωσία της δεύτερης δεκαετίας του 21ου αιώνα, συνήθως οι ιδέες του Ιλίν είναι που ικανοποιούν τις πολιτικές ανάγκες και γεμίζουν τα ρητορικά κενά, προκειμένου να παράσχουν «πνευματικούς πόρους» στην κρατική μηχανή της κλεπτοκρατίας. Το 2017, όταν το ρωσικό κράτος δυσκολευόταν πολύ να μνημονεύσει την εκατονταετηρίδα της επανάστασης των μπολσεβίκων, ο Ιλίν προβλήθηκε ως ηρωικός αντίπαλος. Σε ένα τηλεοπτικό δραματοποιημένο ντοκιμαντέρ σχετικά με την επανάσταση, ο Ιλίν καταγγέλλει το μέγα κακό της υπόσχεσης κοινωνικής προόδου στους Ρώσους. Είναι βέβαιο ότι η ρωσική πολιτική φέρνει στον νου τις προτροπές του Ιλίν. Ο νόμος περί «ξένων πρακτόρων» του 2012 πέρασε αμέσως μετά την επιστροφή του Πούτιν στο αξίωμα του προέδρου και αντιπροσωπεύει χαρακτηριστικά τη στάση του Ιλίν απέναντι στην κοινωνία των πολιτών. Ο Ιλίν πίστευε ότι το «Λευκό Πνεύμα» της Ρωσίας θα έπρεπε να εμπνέει τους φασίστες της Ευρώπης· από το 2013 και μετά, το Κρεμλίνο παρέχει οικονομική και μιντιακή υποστήριξη σε ευρωπαϊκά κόμματα της λαϊκιστικής και της άκρας δεξιάς. Η ρωσική εκστρατεία εναντίον της «ηθικής κατάπτωσης» της Ευρωπαϊκής Ένωσης, που ξεκίνησε το 2013, συνάδει με την κοσμοθεωρία του Ιλίν. Το συγγραφικό έργο του Ιλίν ακολούθησε την προσωπική του προβολή περί σεξουαλικού άγχους επάνω σε άλλους. Πρώτα, ο Ιλίν αποκάλεσε τη Ρωσία ομοφυλόφιλη, ύστερα υποβλήθηκε σε ψυχοθεραπεία μαζί με τη φίλη του, κι ύστερα κατηγόρησε τον Θεό. Ο Πούτιν πρώτα έκανε φωτογραφήσεις γυμνόστηθες ή με γούνες και φτερά, έπειτα χώρισε τη γυναίκα του, ύστερα κατηγόρησε την Ευρωπαϊκή Ένωση για την ομοφυλοφιλία στη Ρωσία. Ο Ιλίν ανακάλυπτε σεξουαλικό υπόβαθρο σε ό,τι αντιλαμβανόταν ως ξένη απειλή. Η τζαζ, για παράδειγμα, αποτελούσε συνωμοσία για την πρόκληση πρόωρης εκσπερμάτισης. Όταν, στα τέλη του 2013 η Ουκρανία άρχισε να προσανατολίζεται σε ένα ευρωπαϊκό μέλλον, τα ρωσικά ΜΜΕ προέβαλαν το φάντασμα της «δικτατορίας των ομοφυλόφιλων». Η επιρροή του Ιλίν είναι ίσως η ευκολότερη να καταδειχθεί, όσον αφορά τη νέα στάση της Ρωσίας απέναντι στην Ουκρανία. Η Ουκρανία, όπως και η Ρωσική Ομοσπονδία, είναι μια νέα χώρα που προήλθε από τα εδάφη μιας Σοβιετικής Ένωσης το 1991. Μετά τη Ρωσία ήταν η δεύτερη σε πληθυσμό σοβιετική δημοκρατία, και έχει εκτενή σύνορα με τη Ρωσία στα ανατολικά και τα βόρεια, καθώς και με κράτη-μέλη της Ευρωπαϊκής Ένωσης στα δυτικά. Κατά τις δύο πρώτες δεκαετίες μετά τη διάλυση της Σοβιετικής Ένωσης, οι ρωσο-ουκρανικές σχέσεις καθορίζονταν αμοιβαία από το διεθνές δίκαιο, με τους Ρώσους να επιμένουν πάντα σε πολύ παραδοσιακές έννοιες του κυρίαρχου κράτους και της εδαφικής ακεραιότητας. Όταν ο Πούτιν επέστρεψε στην εξουσία το 2012, ο λεγκαλισμός έδωσε τη θέση του στην αποικιοκρατία. Από το 2012 και μετά, η ρωσική πολιτική απέναντι στην Ουκρανία καθορίζεται βάσει αρχών του Ιλίν. Η Ευρασιατική Ένωση του Πούτιν, το σχέδιο που ανακοίνωσε βοηθούμενος από τις ιδέες του Ιλίν, προϋπέθετε συμμετοχή της Ουκρανίας. Ο Πούτιν δικαιολόγησε την απόπειρα της Ρωσίας να τραβήξει την Ουκρανία προς την Ευρασία μέσω του «οργανικού μοντέλου» του Ιλίν που αντιλαμβανόταν τη Ρωσία και την Ουκρανία ως «ένα λαό». Η ιδέα του Ιλίν περί ενός ρωσικού οργανισμού που περιλαμβάνει και την Ουκρανία βρήκε εμπόδιο στην πιο πεζή ιδέα των Ουκρανών περί μεταρρύθμισης του ουκρανικού κράτους. Το 2013 στην Ουκρανία η Ευρωπαϊκή Ένωση έγινε αντικείμενο της εσωτερικής πολιτικής συζήτησης και ήταν γενικά δημοφιλής. Μια συμφωνία σύνδεσης ανάμεσα στην Ουκρανία και της Ευρωπαϊκή Ένωση θεωρήθηκε ένας πιθανός τρόπος να αντιμετωπιστεί το μέγα πρόβλημα της χώρας, το αδύναμο κράτος δικαίου. Χρησιμοποιώντας απειλές και υποσχέσεις, ο Πούτιν κατάφερε τον Νοέμβριο του 2013 να υποχρεώσει τον Ουκρανό πρόεδρο Βίκτορ Γιανούκοβιτς να μην υπογράψει τη συμφωνία σύνδεσης, για την οποία είχαν ήδη ολοκληρωθεί οι διαπραγματεύσεις. Το γεγονός οδήγησε τους νεαρούς Ουκρανούς στους δρόμους για να διαμαρτυρηθούν υπέρ της συμφωνίας. Όταν η ουκρανική κυβέρνηση (παρακινούμενη από τη Ρωσία και με την υποστήριξή της) χρησιμοποίησε βία, εκατοντάδες χιλιάδες Ουκρανοί πολίτες συγκεντρώθηκαν στην Πλατεία Ανεξαρτησίας στο Κίεβο. Κύριο αίτημα, όπως έδειξαν οι τότε έρευνες, ήταν το κράτος δικαίου. Μετά από την επέμβαση ελεύθερων σκοπευτών που άφησε περισσότερους από εκατό νεκρούς, ο Γιανούκοβιτς δραπέτευσε στη Ρωσία. Ο βασικός του σύμβουλος, ο Πωλ Μάναφορτ, βρέθηκε εν συνεχεία να εργάζεται ως διευθυντής της προεκλογικής εκστρατείας του Ντόναλντ Τραμπ. Όταν ο Γιανούκοβιτς δραπέτευε στη Ρωσία, ρωσικά στρατεύματα είχαν ήδη αρχίσει να κινητοποιούνται για την εισβολή στην Ουκρανία. Με την εισβολή στην Ουκρανία τον Φεβρουάριο του 2014, η ρητορική περί ρωσικού πολιτισμού (κύρια πηγή της οποίας ήταν ο Ιλίν) γοήτευσε πολλούς Δυτικούς παρατηρητές. Στο πρώτο μισό του 2014, τα θέματα που συζητούνταν ήταν αν η Ουκρανία αποτελούσε ή όχι μέρος της ρωσικής κουλτούρας, ή αν οι ρωσικοί μύθοι για το παρελθόν ήταν λόγος να εισβάλει η Ρωσία σε ένα γειτονικό κυρίαρχο κράτος. Αποδεχόμενοι τον τρόπο που έθετε ο Ιλίν το ερώτημα, ως ζήτημα πολιτισμικό και όχι νομικό, πολλοί Δυτικοί παρατηρητές παρέβλεψαν τη σημασία της σύγκρουσης για την Ευρώπη και τις ΗΠΑ. Θεωρώντας την εισβολή της Ρωσίας στην Ουκρανία ως σύγκρουση πολιτισμών, την καθιστούσαν κάτι το μακρινό, γραφικό και δυσνόητο. Αν την έβλεπαν ως στοιχείο μιας ευρύτερης επίθεσης εναντίον του κράτους δικαίου, θα συνειδητοποιούσαν ότι οι δυτικοί θεσμοί κινδύνευαν. Αποδεχόμενοι την πολιτισμική πλαισίωση, αγνοούσαν το βασικό ζήτημα της ανισότητας. Αυτό που επιθυμούσαν οι φιλο-Ευρωπαίοι Ουκρανοί ήταν να αποφύγουν τη ρωσικού τύπου κλεπτοκρατία. Κι αυτό που ήθελε να καταστήσει σαφές ο Πούτιν ήταν ότι κάθε τέτοια προσπάθεια ήταν μάταιη. Τα επιχειρήματα του Ιλίν ακούγονταν παντού όσο τα ρωσικά στρατεύματα εισέβαλλαν ξανά και ξανά στην Ουκρανία μέσα στο 2014. Όταν οι στρατιώτες έλαβαν τις διαταγές για την εισβολή στην ουκρανική επαρχία της Κριμαίας τον Ιανουάριο του 2014, όλοι οι υψηλόβαθμοι γραφειοκράτες και τοπικοί κυβερνήτες της Ρωσίας έλαβαν ένα αντίτυπο του Τα καθήκοντά μας του Ιλίν. Μετά την κατάληψη της Κριμαίας από τα ρωσικά στρατεύματα και την υπερψήφιση της προσάρτησης από το ρωσικό κοινοβούλιο, ο Πούτιν αναφέρθηκε ξανά στον Ιλίν για αιτιολόγηση. Ο Ρώσος διοικητής που εστάλη κατά τη δεύτερη μεγάλη εισβολή ρωσικών στρατευμάτων στην Ουκρανία, στις νοτιοανατολικές επαρχίες του Ντάνιετσκ και του Λουχάνσκ, το καλοκαίρι του 2014, περιέγραψε τον τελικό στόχο με όρους που θα καταλάβαινε ο Ιλίν: «Αν ο κόσμος μπορούσε να σωθεί από το διαβολικό κατασκεύασμα των Ηνωμένων Πολιτειών, θα ήταν για όλους ευκολότερη η ζωή. Και κάποια μέρα, αυτό θα συμβεί». Όποιος παρακολουθεί τα πολιτικά πράγματα της Ρωσίας μπορούσε να διακρίνει ήδη από το 2016 ότι η ρωσική ελίτ προτιμούσε να χριστεί ο Ντόναλντ Τραμπ υποψήφιος του Ρεπουμπλικανικού Κόμματος για την προεδρία και εν συνεχεία να νικήσει τη Χίλαρι Κλίντον στις εκλογές. Την άνοιξη εκείνης της χρονιάς, οι ρωσικές μυστικές υπηρεσίες υπερηφανεύονταν για την προσπάθειά τους να βοηθήσουν τον Τραμπ να νικήσει. Κατά τη ρωσική επίθεση εναντίον της Αμερικανικής Δημοκρατίας που ακολούθησε, το βασικό όπλο ήταν το ψεύδος. Ο Ντόναλντ Τραμπ είναι ένας ακόμα κλεπτοκράτης από την επικράτεια του μύθου, τα τηλεοπτικά ριάλιτι αυτή τη φορά, με πολλά θέματα αρρενωπότητας. Η προεκλογική εκστρατεία του υποβοηθήθηκε από τα περίπλοκα ψεύδη που διέσπειρε η Ρωσία σχετικά με την αντίπαλό του. Ως πρόεδρος, ο Τραμπ μιμήθηκε τον Πούτιν ως προς την επιδίωξη της μετα-αλήθειας: πρώτα γεμίζοντας τον δημόσιο χώρο με ψέματα, έπειτα κατηγορώντας τους θεσμούς που σκοπό έχουν την αναζήτηση της αλήθειας, και τέλος εκμεταλλευόμενος το χάος που προκάλεσε. Η ρωσική βοήθεια στον Τραμπ υπονόμευσε την εμπιστοσύνη των Αμερικανών στους θεσμούς που η Ρωσία δεν κατάφερε ποτέ να αποκτήσει. Η εμπιστοσύνη αυτή ήταν ούτως ή άλλως σε κατάσταση παρακμής χάρη στην ίδια την αμερικανική μιντιακή κουλτούρα και στην ολοένα αυξανόμενη ανισότητα. Ο Ιλίν είχε την πρόθεση να γίνει ο προφήτης της εποχής μας, της μετα-σοβιετικής εποχής, και ίσως και να έγινε. Η εκ μέρους του αμφισβήτηση αυτού του κόσμου επιτρέπει στην πολιτική να λαμβάνει χώρα σε έναν άλλο, φανταστικό. Μετέτρεψε την ανομία σε αρετή τόσο αγνή ώστε να είναι αόρατη και τόσο απόλυτη ώστε να απαιτεί την καταστροφή της Δύσης. Μας δείχνει πώς η εύθραυστη αρρενωπότητα γεννά εχθρούς, πώς ο διεστραμμένος χριστιανισμός αναιρεί τον Ιησού, πώς η οικονομική ανισότητα περνιέται για αθωότητα και πώς οι φασιστικές ιδέες συρρέουν μέσα στο μεταμοντέρνο. Δεν πρόκειται πια απλώς για ρωσική φιλοσοφία. Τώρα πια μιλάμε για την αμερικανική ζωή. © THE NEW YORK REVIEW OF BOOKS 2022 — Μετάφραση: Μαργαρίτα Ζαχαριάδου Σημ. ARB: Το παραπάνω άρθρο του Τίμοθυ Σνάιντερ “Ivan Ilyin, Putin’s Philosopher of Russian Fascism”, δημοσιεύθηκε στη New York Review of Books της 16ης Μαρτίου 2018. ΔΙΑΒΑΣΤΕ: Τζορτζ Σόρος, «Μια Νέα Πολιτική για τη σωτηρία της Ουκρανίας», ARB, τχ. 59, Φεβρουάριος 2015, https://bit.ly/3uWgHkz Μπερνάρ Αρνί Λεβί και Τζορτζ Σόρος, «Πρέπει να προστρέξουμε στη διάσωση της Ουκρανίας», ARB, τχ. 59, Φεβρουάριος 2015, https://bit.ly/3Ja0bSX Κοτζιάς - Ντούγκιν, ARB, τχ. 59, Μάρτιος 2015, https://bit.ly/3DK3fnH

Ιβάν Ιλίν, ο φιλόσοφος του ρωσικού φασισμού στην υπηρεσία του Πούτιν

Σύνδεση