Ανδρέας Παπανδρέου και Μοντήγκλ Στερνς (Ι)

[Μοντήγκλ Στερνς, Ανδρέας Παπανδρέου: Το αίνιγμα, μτφρ. Ελένη Μαχαιρά-Οντόνι, Βιβλιοπωλείον της Εστίας, Αθήνα 2021, σελ. 232] ΜΕΡΟΣ Α΄ 1. Εισαγωγή Τα απομνημονεύματα ενός έμπειρου και οξυδερκή διπλωμάτη αποτελούν ανεκτίμητη πηγή για τη μελέτη της ιστορίας και των διεθνών σχέσεων. Αν και συνήθως συγκρατημένη και υποκειμενική, η πηγή αυτή παρουσιάζει τις εις βάθος και από πρώτο χέρι γνώσεις του συντάκτη σχετικά με σημαντικές επαφές σε υψηλό επίπεδο, οι οποίες συχνά δηλώνουν την προσωπική αντίληψη και τις παρατηρήσεις του συντάκτη, στοιχεία που σπανίως σημειώνονται σε επίσημα έγγραφα. Το βιβλίο του Μοντήγκλ Στερνς (Monteagle – “Monty” – Stearns) Gifted Greek: The Enigma of Andreas Papandreou (Προικισμένος Έλληνας: Το αίνιγμα του Ανδρέα Παπανδρέου) (Potomac Books, 2001) αποτελεί προσωπική μαρτυρία του είδους που μόλις αναφέραμε. Συνήθως αφηγήσεις αυτής της μορφής μοιάζουν με χρονικό επίσημων και απρόσωπων δραστηριοτήτων και σπανίως ξεφεύγουν σε ζητήματα ανθρώπινου ενδιαφέροντος και προσωπικής φύσης. Ασφαλώς, το Προικισμένος Έλληνας παρέχει πολύτιμη ανασκόπηση κρίσιμων ελληνικών πολιτικών εξελίξεων και των σχέσεων ανάμεσα στην Ελλάδα και τις Ηνωμένες Πολιτείες Αμερικής κατά τη διάρκεια των συγκεκριμένων περιόδων τις οποίες καλύπτει. Ωστόσο, στο επίκεντρό του βρίσκεται η ζωή και ο χαρακτήρας του πρωταγωνιστή του, και προσωπικού φίλου του συντάκτη, ο Ανδρέας Παπανδρέου, του οποίου τη μεταμόρφωση από έναν «προσηνή Αμερικανό οικονομολόγο σε παθιασμένο αντι-Αμερικανό πολιτικό»[1] ο συγγραφέας επιχειρεί να ανιχνεύσει. Όπως πρόθυμα παραδέχεται ο ίδιος, ο Στερνς γοητεύτηκε από τα «ψυχολογικά και πολιτικά δράματα», των οποίων έγινε μάρτυρας καθώς ο φίλος και επίσημος συνομιλητής του «πάλευε με τα μισο-ελληνικά, μισο-αμερικανικά του ένστικτα και την ταυτότητά του».[2] Πολύ περισσότερο από απομνημονεύματα, επομένως, εδώ έχουμε το βιβλίο ενός Αμερικανού διπλωμάτη που αναφέρεται σε έναν ασυνήθιστο διανοούμενο γεννημένο στην Ελλάδα, ο οποίος έγινε επιφανής πανεπιστημιακός και πολιτικός ακτιβιστής στην Αμερική, απρόθυμα ξαναβρήκε την ταυτότητα, το ταμπεραμέντο και τις φιλοδοξίες του ως Έλληνας, και ανελίχθηκε στην κορυφή της πολιτικής εξουσίας του στη γενέθλια χώρα του, για να ξεθωριάσει βαθμιαία σε ένα σύννεφο αμφισβήτησης και μια κληρονομιά ανεκπλήρωτων πολιτικών υποσχέσεων, σημαντικών αποτυχιών και προσωπικών αδυναμιών. Η έμπνευση για αυτό το άρθρο προήλθε από τη βιβλίο Προικισμένος Έλληνας αλλά δεν πρόκειται για παραδοσιακή βιβλιοκρισία. Αν και στηρίζεται σε μεγάλο βαθμό στην αφήγηση του Στερνς, ενσωματώνει στοιχεία και προσεγγίσεις από ποικιλία άλλων πηγών σε μια προσπάθεια να παράσχει συνολικότερη εικόνα για την προσωπική και επαγγελματική σχέση μεταξύ δύο πολύ διαφορετικών χαρακτήρων και του μοναδικού δεσμού φιλίας, ο οποίος επιβίωσε παρά τις ατέρμονες επίσημες εντάσεις και τις αμέτρητες αντιξοότητες. Οι αναγνώστες του βιβλίου θα κρίνουν οι ίδιοι σε ποιο βαθμό το Προικισμένος Έλληνας επιτυγχάνει τον φιλόδοξο στόχο του συγγραφέα του. Η προσωπικότητα του Ανδρέα και οι σταδιοδρομίες του ως πανεπιστημιακού και πολιτικού παραμένουν αντικείμενο διχογνωμίας και ενώ το Προικισμένος Έλληνας αποτελεί σημαντική συνεισφορά στο ζήτημα, η συζήτηση για τον άνδρα είναι βέβαιο ότι θα συνεχιστεί. Μια από τις εκτιμήσεις που διατυπώνονται στο βιβλίο και είναι μάλλον βέβαιο ότι θα προκαλέσει αντικρουόμενες αντιδράσεις είναι ότι ο πατέρας του Ανδρέα, ο Γεώργιος Παπανδρέου, μια ολοκληρωμένη αλλά αλαζονική πολιτική προσωπικότητα, τον οποίον ο Ανδρέας φοβόταν αλλά και λάτρευε, άσκησε βαθιά φθοροποιό και καταστροφική επιρροή στον γιο του. Αντιστρόφως, ο Στερνς υποστηρίζει ότι η συγκρουσιακή ιδιοσυγκρασία και η ανεύθυνα αριστερίζουσα ατζέντα του Ανδρέα υπονόμευσε το πολιτικό κύρος του πατέρα του, επιτάχυνε τη σύγκρουση ανάμεσα στον Γεώργιο Παπανδρέου και τον μονάρχη, και έστρωσε τον δρόμο για το πραξικόπημα των συνταγματαρχών και τη δικτατορία. Το «αίνιγμα» στον υπότιτλο του βιβλίου αναφέρεται στην προειδοποίηση του συγγραφέα πως ο Ανδρέας «παραμένει μια συναρπαστική περίπτωση επιτυχίας και αποτυχίας σε δύο σταδιοδρομίες σε δύο χώρες. Ως αναγνωρισμένος Αμερικανός οικονομολόγος επέβαλε καταστροφική οικονομική πολιτική στην Ελλάδα· ως Έλληνας πολιτικός υποστήριζε δημοκρατικές μεταρρυθμίσεις, αλλά ασπάστηκε το ευνοιοκρατικό σύστημα που κάποτε καταδίκαζε και διατήρησε την ισχύ του με το πελατειακό σύστημα, τη δημοσιονομική απατεωνία και την προσωπολατρία».[3] Εκτός του ότι φιλοτεχνεί την προσωπική και επαγγελματική σχέση ανάμεσα στον συγγραφέα και το κεντρικό πρόσωπο, το Προικισμένος Έλληνας αποτελεί ξεχωριστή περίπτωση στο μέτρο που είναι προϊόν απρόσκοπτης συνεργασίας ενός αξιοθαύμαστου ζευγαριού: του Μόντυ και της Αντόνια (Antonia – Toni) Στερνς. Θυγατέρα του Τζέιμς Γ. Ρίντλμπεργκερ (James W. Riddleberger), διπλωμάτη καριέρας, η Τόνι πέρασε μεγάλο μέρος των παιδικών της χρόνων σε δυτικοευρωπαϊκές πρωτεύουσες, συμπεριλαμβανομένης της Αθήνας, όπου ο πατέρας της υπηρέτησε ως πρεσβευτής των ΗΠΑ (1958-1959), και όπου συνάντησε και παντρεύτηκε τον σύζυγό της, τότε σύμβουλο πρεσβείας. Το καλοκαίρι του 1965, καθώς επέστρεφαν στην Αμερική έπειτα από θητεία στο Κονγκό, ο αυξανόμενος δεσμός των Στερνς με την Ελλάδα στερεώθηκε και εξελίχθηκε σε αληθινά οικογενειακή υπόθεση: σταμάτησαν στην Αθήνα για να υιοθετήσουν ένα παιδί – το πρώτο από έξι συνολικά που απέκτησαν. Το 1959, στη διάρκεια της πρώτης τοποθέτησης του Μόντυ στην Ελλάδα, οι Στερνς έτυχε να γειτονέψουν με τον Ανδρέα και τη Μαργαρίτα Παπανδρέου στο εύπορο προάστιο του Ψυχικού. Όντας ήδη επιφανής οικονομολόγος στο Πανεπιστήμιο της Καλιφόρνιας, στο Μπέρκλεϊ, και πολιτικά δραστήριος στο Δημοκρατικό Κόμμα, ο Ανδρέας βρέθηκε στην Αθήνα με εκπαιδευτική άδεια για να μελετήσει την ελληνική οικονομία, έπειτα από παρότρυνση του πατέρα του, ενός από τους ηγέτες του κατακερματισμένου Κέντρου. Τα δύο ζευγάρια των νεαρών Αμερικανών έπιασαν φιλία, απολαμβάνοντας εξόδους μαζί και συγκρίνοντας τις εντυπώσεις τους για την Ελλάδα, την κουλτούρα και τον λαό της. Ενώ οι άνδρες συζητούσαν κυρίως πολιτικά –ο Ανδρέας μονίμως ασκούσε κριτική στους πολιτικούς, συμπεριλαμβανομένου του πατέρα του– η Τόνι βοηθούσε τη Μαργαρίτα να εξερευνήσει τα μαγαζιά και τα αξιοθέατα της πρωτεύουσας. Η κύρια αποστολή του Μόντυ στην πρεσβεία ήταν να καλύπτει την κεντρώα αντιπολίτευση, ηγέτες της οποίας, όπως ο Γεώργιος Παπανδρέου, δεν έκρυβαν τη διάθεσή τους να γίνουν αρεστοί στους πολιτικούς αξιωματούχους της αμερικανικής πρεσβείας. Καθώς δε ενδιαφερόταν να ωθήσει τον γιο του να αναμιχθεί στην ελληνική πολιτική, ο Γεώργιος Παπανδρέου έλπιζε ότι ο κοινωνικός νεαρός Αμερικανός διπλωμάτης μπορεί να έπειθε τον Ανδρέα να ικανοποιήσει τον διακαή πόθο του πατέρα του. Από τη δική του πλευρά, ο Μόντυ απολάμβανε την ευγένεια και τη φιλοξενία του παλαιού πολιτικού και εκτιμούσε τις ειλικρινείς παρατηρήσεις, στις οποίες συχνά προέβαινε, σχετικά με την ελληνική πολιτική σκηνή και τις οποίες μετέφερε δεόντως στην Ουάσιγκτον. Η φιλία με τον νεότερο Παπανδρέου και τη Μαργαρίτα συνεχίστηκε στην Καλιφόρνια, όπου ο Μόντυ είχε μεγαλώσει, ο Ανδρέας δίδασκε και οι Στερνς προτιμούσαν ως τόπο διακοπών. Όπως παρατηρεί ο Μόντυ στο Προικισμένος Έλληνας, οι δεσμοί της φιλίας τους επρόκειτο να δοκιμαστούν και να φθαρούν το 1964, όταν ο Ανδρέας αποφάσισε να αποβάλει την αμερικανική υπηκοότητα και να θέσει υποψηφιότητα στις βουλευτικές εκλογές στην Ελλάδα.[4] Πολλά χρόνια αργότερα, έχοντας αφυπηρετήσει από το Διπλωματικό Σώμα, αλλά διατηρώντας έντονο ενδιαφέρον για την ελληνική πολιτική, τις ελληνοτουρκικές σχέσεις και το παρατεινόμενο Κυπριακό ζήτημα, ο Μόντυ αποφάσισε να γράψει ένα βιβλίο για τον Ανδρέα, ο οποίος είχε πλέον σκαρφαλώσει στην κορυφή της δημοτικότητας και της δύναμής του στην Ελλάδα, καθιστάμενος στην πορεία αμφιλεγόμενο πρόσωπο στη χώρα του, και αντικείμενο φόβου και περιφρόνησης από πολλούς Αμερικανούς αξιωματούχους. Με κλονισμένη υγεία και φθίνουσα όραση, ο Στερνς υπαγόρευσε στη σύζυγό του μακροσκελή μέρη του χειρογράφου, καθώς οι δυο τους αναπολούσαν τις εμπειρίες τους στην Ελλάδα και τις εντυπώσεις από τον φίλο τους, τον Ελληνοαμερικανό Ανδρέα. Στον πρόλογο του βιβλίου, η Τόνι ανακαλεί την ιδιαίτερη παράκληση του Μόντυ: «“Μονάχα εσύ ξέρεις τι ήθελα να πω και πώς να το πεις με τη δική μου φωνή. Μπορείς… Θα το κάνεις;” … Του υποσχέθηκα ότι θα το έκανα». Για εκείνους που τον γνώριζαν, η φωνή του Μόντυ ακούγεται καθαρά και δυνατά σε κάθε σελίδα. Εξίσου ευδιάκριτο είναι και το σταθερό άγγιγμα της συνεργάτιδάς του, χωρίς την επιμονή και τις λογοτεχνικές αρετές της οποίας αυτό το βιβλίο δεν θα είχε γραφεί ποτέ, πολύ δε λιγότερο θα είχε κυκλοφορήσει. 2. Χρονικό προσωπικής φιλίας και επίσημης αντιπαράθεσης Γεννημένος το 1924 στο Καίμπριτζ της Μασαχουσέτης, ο Μοντήγκλ Στερνς άφησε το κολλέγιο το 1943 για να καταταγεί στους Πεζοναύτες. Φοίτησε στη Σχολή Υποψήφιων Αξιωματικών της Καλιφόρνιας. Εκεί, οι σπουδές του περιλάμβαναν την ιαπωνική γλώσσα και κουλτούρα, καθώς και τη συλλογή στρατιωτικών πληροφοριών. Τον Αύγουστο του 1945 βρέθηκε στον Ειρηνικό, όπου το πλοίο του, το West Virginia, επισκευαζόταν ενόψει της επικείμενης εισβολής, όταν η Ιαπωνία παραδόθηκε. Μετά την απόλυσή του από το στράτευμα, έλαβε το πτυχίο του από το Πανεπιστήμιο της Κολούμπια, εισήλθε στην Υπηρεσία Ενημέρωσης των ΗΠΑ (US Information Agency – USIA) και υπηρέτησε ως υπεύθυνος κινηματογραφικών ταινιών στην Τουρκία, προτού γίνει δεκτός στο Διπλωματικό Σώμα. Η διπλωματική σταδιοδρομία του επρόκειτο να περιλάβει τοποθετήσεις σε καίριες θέσεις στη Δυτική Ευρώπη, την Αφρική και την Ασία, με ενδιάμεσους σταθμούς στο Στέιτ Ντιπάρτμεντ (ανώτερος βοηθός του πρέσβη Άβερελ Χάρριμαν [Averell Harriman], βοηθός αναπληρωτής υπουργός για υποθέσεις Ανατολικής Ασίας), και αντιπρόεδρος του Πανεπιστημίου Εθνικής Άμυνας στην Ουάσιγκτον. Μεταξύ 1988 και 1990, θήτευσε ως Warburg Professor Διεθνών Σχέσεων στο Κολλέγιο Σίμμονς (Simmons College). Χάρη στις τρεις ξεχωριστές θητείες του στην Ελλάδα (ως σύμβουλος πρεσβείας, 1958-1963, αναπληρωτής επικεφαλής αρχής [DCM], 1974-1976, πρεσβευτής, 1981-1985), και στους στενούς επαγγελματικούς και κοινωνικούς δεσμούς μιας ζωής, τους οποίους ο ίδιος και η σύζυγός του είχαν καλλιεργήσει στη χώρα, εθεωρείτο ως ένας από τους κορυφαίους ειδικούς για την Ελλάδα στην Ουάσιγκτον. Υπηρέτησε επίσης στην Τουρκία και είχε συνάψει φιλικές σχέσεις με επιφανείς προσωπικότητες στην Άγκυρα και την Κωνσταντινούπολη. Τη φήμη του μεταξύ των κυβερνητικών κύκλων στην Ουάσιγκτον μαρτυρά το γεγονός ότι, το καλοκαίρι του 1974, όταν αίφνης κατέρρευσε η στρατιωτική δικτατορία, ο Στερνς στάλθηκε εσπευσμένα στην Αθήνα για να αναλάβει αναπληρωτής επικεφαλής της πρεσβείας μέχρι την επιλογή νέου πρεσβευτή, σε αντικατάσταση του Χένρι Τάσκα (Henry Tasca). Κατά κοινή ομολογία, στον νέο DCM αναλογούσε μεγάλο μερίδιο του βάρους της αποκατάστασης της εικόνας των ΗΠΑ στην Ελλάδα. Οι ακροάσεις για το σκάνδαλο Γουότεργκεϊτ και το ενδεχόμενο παραπομπής του προέδρου σε δίκη είχαν ρίξει βαριά σκιά πάνω από το έθνος, ενώ η προεδρία Νίξον πολύ εύκολα είχε αποδεχθεί τη δικτατορία των συνταγματαρχών, ενισχύοντας ακόμα περισσότερο ένα ήδη ισχυρό αντιαμερικανικό αίσθημα μεταξύ του ελληνικού πληθυσμού. Αγνοώντας τις εκκλήσεις του Καραμανλή, ο οποίος είχε επιστρέψει από την αυτοεξορία του για να τεθεί επικεφαλής της πρώτης μεταδικτατορικής κυβέρνησης, ο Αμερικανός υπουργός Εξωτερικών Χένρι Κίσινγκερ (Henry Kissinger) αρνήθηκε την παρέμβαση των ΗΠΑ, αφήνοντας την τουρκική δύναμη εισβολής να καταλάβει σχεδόν το 40% της Κυπριακής Δημοκρατίας, γεγονός που έφερε την Ελλάδα και την Τουρκία στα πρόθυρα του πολέμου. Κατά συνέπεια, οι Αμερικανοί αξιωματούχοι στην Ελλάδα κατέληξαν να είναι από τους πιο αντιδημοφιλείς ξένους στη χώρα και κατά καιρούς έγιναν στόχος τρομοκρατικών επιθέσεων. Μεταξύ αυτών που έσπευσαν να επιστρέψουν στη χώρα ήταν ο Ανδρέας, οι οξύτατες τοποθετήσεις του οποίου εναντίον των ΗΠΑ και της καπιταλιστικής Δύσης από την εξορία, καθώς και η αριστερίζουσα / λαϊκιστική ατζέντα του μετά την πτώση της χούντας έβρισκαν σημαντική απήχηση στον ελληνικό Τύπο και την κοινή γνώμη. Ο Μοντήγκλ Στερνς (1924-2016). Αρχείο Αντόνια (Τόνι) Στερνς. Μόλις επέστρεψε στην Ελλάδα, και προς μεγάλη οδύνη επιφανών βετεράνων της Ενώσεως Κέντρου, του κόμματος του οποίου ηγείτο ο Γεώργιος Παπανδρέου μεταξύ 1961 και 1967, ο Ανδρέας εμφανίστηκε ως ο κληρονόμος και διάδοχος του πατέρα του που είχε αποβιώσει (σε ηλικία ογδόντα ετών) το 1968. Η πάνδημη κηδεία του είχε μετατραπεί σε μαζική διαδήλωση διαμαρτυρίας κατά της δικτατορίας. Ο νεότερος Παπανδρέου είχε προσελκύσει αφοσιωμένους και ιδιαίτερα δυναμικούς οπαδούς οι οποίοι τελικά αποτέλεσαν τον πυρήνα του κόμματος που ίδρυσε στις 3 Σεπτεμβρίου του 1974. Η ριζοσπαστική ρητορεία του, η οξεία κριτική του για τις πρόσφατες επεμβάσεις του θρόνου στην πολιτική, καθώς και οι επικρίσεις του για τον ρόλο των ΗΠΑ και του ΝΑΤΟ σε ζητήματα εσωτερικής και εξωτερικής πολιτικής, όπως το Κυπριακό, είχαν αναστατώσει τη Δεξιά και το Παλάτι και προκαλέσει έντονη δυσαρέσκεια στην προεδρία Τζόνσον, η οποία, το καλοκαίρι του 1964 είχε επιχειρήσει να εκτονώσει την κρίση στις ελληνοτουρκικές σχέσεις εξαιτίας της Κύπρου. Ως βασικός σύμβουλος σε θέματα εξωτερικής πολιτικής του πατέρα του, ο Ανδρέας είχε συμβάλει στην αποτυχία της αμερικανικής διαμεσολάβησης για την επίλυση του Κυπριακού, τα λεγόμενα σχέδια Άτσεσον, τα οποία ο πρόεδρος Μακάριος εν τέλει απέρριψε. Αγανακτισμένος ο υφυπουργός Εξωτερικών Τζορτζ Μπωλ (George Ball) αναφερόταν σε «αυτόν τον κακούργο τον Ανδρέα», ενώ ο πρώην υπουργός Εξωτερικών Ντιν Άτσεσον (Dean Acheson) αναφέρθηκε στους δύο Παπανδρέου ως «ο ανόητος γέρος και παλιάνθρωπος νέος».[5] Η εχθρότητα που κέρδισε ο Ανδρέας μεταξύ κορυφαίων Αμερικανών αξιωματούχων εντάθηκε και έφτασε στα όρια της ψύχωσης. Τον Απρίλιο του 1966, ενώ μαινόταν η αντιπαράθεση ανάμεσα στον βασιλιά Κωνσταντίνο και τον Γεώργιο Παπανδρέου, ένα εσωτερικής χρήσης υπόμνημα που συνέταξε ο επικεφαλής του Γραφείου του Στέιτ Ντιπάρτμεντ για την Ελλάδα, ο Ρίτσαρντ Μπάρναμ (Richard Barham), περιέγραφε τον Ανδρέα ως άνδρα «υπερφίαλα φιλόδοξο, πολιτικά αδέξιο και συνωμοτικό εκ φύσεως», ο οποίος είχε αποδειχθεί «αδίστακτος και ανήθικος, έτοιμος να φτάσει σχεδόν στα άκρα για να επιτύχει τις επιδιώξεις του». Το υπόμνημα κατέληγε με μια προειδοποίηση: «Ο Ανδρέας θα προσπαθήσει να ωθήσει τη χώρα προς μια αδέσμευτη, ουδετερόφιλη στάση, κάτι που θα είχε «προφανώς σοβαρές επιπτώσεις για τους δεσμούς της Ελλάδας με το ΝΑΤΟ και ειδικότερα τις Ηνωμένες Πολιτείες, των οποίων τα δικαιώματα σε στρατιωτικές και άλλες διευκολύνσεις θα ετίθεντο σε κίνδυνο».[6] 3. Η άνοδος του Ανδρέα: τα πρώιμα χρόνια Στα πρώτα του κεφάλαια, το Προικισμένος Έλληνας παρέχει μια χρήσιμη εισαγωγή στην εμφάνιση του Ανδρέα ως πρωταγωνιστή στην ελληνική πολιτική σκηνή. Αξιοποιεί αποτελεσματικά σημαντικές δημοσιευμένες πηγές, ιδίως το βιβλίο της Χριστίνας Ρασσιά, Δέκα χρόνια σύζυγος του Ανδρέα Παπανδρέου (1992), του Μιχάλη Μακράκη, To ξεκίνημα (2000) και το ένθετο της εφημερίδας Το Ποντίκι, με τίτλο «Ανδρέας, 1919-1958: Από την Αθήνα στην Αμερική» (16 Ιουνίου 1996). Μια περίληψη των πρώτων δεκαετιών της ζωής του Ανδρέα θα ήταν χρήσιμη για τους αναγνώστες που δεν γνωρίζουν τα βιώματα του Ανδρέα προτού αυτός υποκύψει στη γοητεία της ελληνικής πολιτικής ζωής. Ο Ανδρέας γεννήθηκε το 1919, στη Χίο, όπου ο πατέρας του είχε την έδρα του ως διοικητής των νησιών του Βορειοανατολικού Αιγαίου. Διανοούμενος, ικανότατος ρήτορας και ανερχόμενος πολιτικός, ο Γεώργιος Παπανδρέου θα σύναπτε δημόσια σχέση με την κορυφαία ηθοποιό του θεάτρου Κυβέλη Αδριανού (την οποία αργότερα νυμφεύτηκε), εγκαταλείποντας τον μικρό γιο του στη φροντίδα της καλλιεργημένης αλλά πειθήνιας συζύγου του, Σοφίας Μινέικο. Το αγόρι πέρασε ένα χρόνο σε σανατόριο στην Ελβετία εξαιτίας μιας προφανώς λανθασμένης διάγνωσης για φυματίωση. Το 1927, έπειτα από το διαζύγιο των γονιών του, ο Ανδρέας και η μητέρα του μετακόμισαν σε ένα σπίτι ιδιοκτησίας της στο Ψυχικό. Ο εγωκεντρικός και δεσποτικός Παπανδρέου παρότρυνε τον έφηβο γιο του να δανείζεται από τη βιβλιοθήκη του τόμους πάνω στη δυτική φιλοσοφία και την κοινωνική θεωρία, μεταξύ αυτών και έργα των Μαρξ και Ένγκελς. Όντας ευφυής και μελετηρός, ο Ανδρέας αρίστευσε στο Κολλέγιο Αθηνών, ένα γυμνάσιο κύρους με Αμερικανούς χορηγούς. Ταυτόχρονα, ο νεαρός Παπανδρέου αναδείχθηκε σε φυσικό ηγέτη μιας ομάδας μαθητών που έγραφε δοκίμια για το Κομμουνιστικό Μανιφέστο και άλλα κλασικά έργα του μαρξισμού. Ο ίδιος απέκτησε τη φήμη ότι είχε γίνει τροτσκιστής. Όπως ήταν αναμενόμενο, οι αναζητήσεις αυτές σε επαναστατικές ιδεολογίες έφεραν τον Ανδρέα και αρκετούς από τους συμμαθητές του σε δυσχερή θέση απέναντι στη συντηρητική διεύθυνση του Κολλεγίου. Ακόμη χειρότερα, τράβηξαν την προσοχή των αρχών ασφαλείας της δικτατορίας Μεταξά, η οποία επιβλήθηκε στις 4 Αυγούστου 1936. Ύστερα από μια αυστηρή προειδοποίηση από την Ασφάλεια, τα μέλη της ομάδας του Ανδρέα, στην πλειονότητά τους γόνοι επιφανών οικογενειών, αφέθηκαν να συνεχίσουν τις σπουδές τους. Το 1937 ο Ανδρέας πρώτευσε στις εισαγωγικές εξετάσεις της Νομικής του Πανεπιστημίου Αθηνών και αρίστευσε στα μαθήματα της Σχολής, ενώ ταυτόχρονα ηγείτο μιας μυστικής αντιμεταξικής ομάδας, η οποία πραγματοποιούσε συναντήσεις και τύπωνε ανατρεπτικά φυλλάδια στο σπίτι της μητέρας του. Εν τέλει, τον Ιούνιο του 1939, ο ίδιος και αρκετά μέλη της ομάδας του συνελήφθησαν και υποβλήθηκαν σε βάναυση ανάκριση· τον Ανδρέα τον χτύπησαν με συνέπεια μια εξάρθρωση της σιαγόνας. Έπειτα από προσωπική έκκληση της μητέρας του προς τον υφυπουργό Ασφαλείας Κωνσταντίνο Μανιαδάκη, το φόβητρο του καθεστώτος, επιτράπηκε στον ταλαιπωρημένο Ανδρέα να υπογράψει μια δήλωση μετανοίας υπό τον όρο ότι θα εγκατέλειπε τη χώρα. Φήμες ότι είχε αναγκαστεί να αποκαλύψει ονόματα συντρόφων του θα κυκλοφορούσαν μεταξύ των επικριτών του για πολλά χρόνια. Στις αρχές του 1940, σε ηλικία 21 ετών, ο Ανδρέας αναχώρησε για τη Νέα Υόρκη, για να αρχίσει μια νέα ζωή στη χώρα που υιοθετούσε. Όσο δύσκολη και αγχώδης και αν ήταν, η αναγκαστική αποδημία του γλίτωσε τον καλοαναθρεμμένο νεαρό Αθηναίο από τα δεινά που υπέφεραν οι συμπατριώτες του κατά την ταραχώδη δεκαετία που ακολούθησε: τις εισβολές των Ιταλών και των Γερμανών, την τριπλή κατοχή (με τη Βουλγαρία), το καθεστώς συνεργασίας με τον κατακτητή, τη διχασμένη ένοπλη αντίσταση και την ανάδυση των κομμουνιστών ως ισχυρής δύναμης, με πρόθεση να καταλάβουν την εξουσία. Το φάσμα μιας κομμουνιστικής δικτατορίας αποτράπηκε έπειτα από αιματηρή ήττα των ανταρτών του υπό κομμουνιστικό έλεγχο ΕΛΑΣ απέναντι σε βρετανικές δυνάμεις και μονάδες πιστές στην ελληνική κυβέρνηση (1944-1945). Έπειτα από μια σύντομη ανάπαυλα, η αναβίωση της ένοπλης δράσης των κομμουνιστών οδήγησε σε γενικευμένο εμφύλιο πόλεμο (1946-1949), που έληξε με νέα ήττα των κομμουνιστών από τις ελληνικές ένοπλες δυνάμεις, τις οποίες ενίσχυαν με μαζική βοήθεια οι Ηνωμένες Πολιτείες. 4. Ο Ανδρέας στην Αμερική Στην αποβάθρα του Οργανισμού Λιμένα της Νέας Υόρκης τον ανήσυχο Ανδρέα υποδέχθηκε ο Χαρίλαος Λαγουδάκης, άλλοτε καθηγητής του της Ιστορίας στο Κολλέγιο Αθηνών, ο οποίος βρισκόταν τώρα στην Αμερική για εξεύρεση χρηματοδότησης. Επρόκειτο να εξελιχθεί σε ανώτερο αναλυτή για την Ελλάδα στο Τμήμα Πληροφοριών και Έρευνας του Στέιτ Ντιπάρτμεντ, μια ευαίσθητη και σημαντική θέση, την οποία θα κατείχε μέχρι τη συνταξιοδότησή του, στις αρχές της δεκαετίας του 1970. Σταθερός οπαδός της αβασίλευτης δημοκρατίας, συμπαθούσε τη βενιζελική / κεντρώα παράταξη και την ηγετική της προσωπικότητα, τον Γεώργιο Παπανδρέου. Στα μέσα της δεκαετίας του 1960, ο Λαγουδάκης μάταια προσπάθησε να πείσει αξιωματούχους στην Ουάσιγκτον ότι ο Ανδρέας δεν ήταν κομμουνιστής, ότι δεν απειλούσε τα αμερικανικά συμφέροντα στην Ελλάδα και ότι οι αντιαμερικανικές του εξάρσεις κατ’ ουσίαν αποτελούσαν μέρος μιας τακτικής για εσωτερική κατανάλωση, προκειμένου να εμπεδώσει την εικόνα του ως γνήσιου Έλληνα πατριώτη. Σε αρκετές περιπτώσεις, ο Λαγουδάκης προειδοποίησε τον Ανδρέα μέσω κοινών φίλων σχετικά με στρατιωτικές συνωμοσίες εναντίον των Παπανδρέου. Αλλά το καλοκαίρι του 1940 αποδείχθηκε χρήσιμος για τον πρώην μαθητή του σε επείγοντα ζητήματα αμέσου ενδιαφέροντος. Του βρήκε στέγη, τον συνέστησε σε ελληνοαμερικανικούς κύκλους και, το σημαντικότερο, βοήθησε στην εισδοχή του ως μεταπτυχιακού φοιτητή στο Πανεπιστήμιο του Χάρβαρντ, όπου ο Ανδρέας σύντομα εντυπωσίασε πολλούς καθηγητές και έλαβε το διδακτορικό του στα οικονομικά τον Οκτώβριο του 1943. Το επόμενο έτος, ο Ανδρέας κατατάχθηκε ως εθελοντής στο αμερικανικό ναυτικό και υπηρέτησε ως νοσηλευτής και αποθηκάριος (1944-1946). Έπειτα από την αποστράτευσή του, απέκτησε δικαίωμα απόκτησης της αμερικανικής ιθαγένειας. Στο μεταξύ, το 1945, είχε εργαστεί για μικρό διάστημα ως μεταφραστής της ελληνικής αντιπροσωπείας στην ιδρυτική συνδιάσκεψη του Οργανισμού Ηνωμένων Εθνών στο Σαν Φρανσίσκο. Παρά το γεγονός ότι είχε ξεχωρίσει για τις επιστημονικές του επιδόσεις στο Χάρβαρντ και είχε συνάψει φιλίες που θα διαρκούσαν εφ’ όρου ζωής, το Τμήμα Οικονομικών, ακολουθώντας καθιερωμένη πρακτική, δεν του πρόσφερε θέση με προοπτική μονιμότητας. Αντ’ αυτού, με τη σύσταση του διακεκριμένου καθηγητή του Χάρβαρντ Τζον Κέννεθ Γκάλμπρεϊθ (John Kenneth Galbraith), εκλέχτηκε αναπληρωτής καθηγητής των Οικονομικών στο Πανεπιστήμιο της Μινεσότα στη Μινεάπολη, όπου δίδαξε από το 1947 μέχρι το 1956. Έφτασε στο απόγειο της πανεπιστημιακής του σταδιοδρομίας στο Πανεπιστήμιο της Καλιφόρνιας, στο Μπέρκλεϊ. Εκεί συνέβαλε στην επέκταση του Τμήματος Οικονομικών, το οποίο διοίκησε για πολλά χρόνια. Κατά τη διάρκεια της παραμονής του στη Νέα Υόρκη, ο Ανδρέας συνάντησε και φλέρταρε τη Χριστίνα Ρασσιά, την ευφυή και ελκυστική κόρη μιας οικογένειας Ελληνοαμερικανών παλαιών αρχών, η οποία ανοικτά αποδοκίμαζε τον έξυπνο και κοινωνικό αλλά εγωκεντρικό και άφραγκο νεαρό. Υπερνικώντας τις δικές του αμφιβολίες και δισταγμούς, το ζευγάρι παντρεύτηκε και μετακόμισε στη Βοστώνη, όπου η Χριστίνα μάλλον δυστύχησε, καθώς χρειάστηκε να εργάζεται για να συμπληρώνει την ταπεινή υποτροφία του συζύγου της, ενώ εκείνος μελετούσε ή περνούσε ατελείωτες ώρες συζητώντας με άλλους μεταπτυχιακούς οικονομική θεωρία και ανταλλάσσοντας πανεπιστημιακά κουτσομπολιά. Τον Αύγουστο του 1950, το ζεύγος πήγε στην Ουάσιγκτον για να συναντήσει τον πατέρα του Ανδρέα, ο οποίος βρισκόταν σε επίσημη επίσκεψη ως υπουργός Εσωτερικών. Με την ευκαιρία αυτή, ο Γεώργιος Παπανδρέου για μια ακόμα φορά προσπάθησε χωρίς επιτυχία να πείσει τον γιο του να επιστρέψει στην Ελλάδα και να ασχοληθεί με την πολιτική. Στην κηδεία του Σοφοκλή Βενιζέλου, 9 Φεβρουαρίου 1964. Διακρίνονται στο κέντρο ο Γεώργιος και Ανδρέας Παπανδρέου, πίσω τους ο Ιωάννης Ζίγδης, αριστερά ο Κωνσταντίνος Μητσοτάκης και δεξιά ο Νικήτας Βενιζέλος. Αρχείο Ευθύμιου Τσικνή, τον οποίο και ευχαριστούμε για την προσφορά δεκάδων σπάνιων και αδημοσίευτων φωτογραφιών. Έπειτα από τη μετακίνησή του στη Μινεάπολη (όπου είχε πάει μόνος), άρχισε μια σχέση με μια ευφυή και με καλές διασυνδέσεις ακτιβίστρια δημοσίων σχέσεων του Δημοκρατικού Κόμματος, την Μάργκαρετ Τσαντ (Margaret Chant). Οι δυο τους συνεργάστηκαν στη διάρκεια της αποτυχημένης προεκλογικής εκστρατείας του υποψήφιου για το προεδρικό αξίωμα το 1952, του Αντλάι Στίβενσον (Adlai Stevenson). Η ενεργητικότητα και η ευφυΐα του Ανδρέα εντυπωσίασαν κορυφαίους πολιτικούς του Δημοκρατικού Κόμματος, μεταξύ αυτών και τον Χιούμπερτ Χάμφρεϊ, ο οποίος διατήρησε φιλική σχέση με τον Ανδρέα και θεωρούσε ευπρόσδεκτες τις συμβουλές του. Αν εξαιρέσουμε τα ιδεολογικά παραστρατήματα της νιότης του επί καθεστώτος Μεταξά, αυτή ήταν η πρώτη φορά που ο Ανδρέας εκδήλωνε ενεργό ενδιαφέρον για την πολιτική του όποιου είδους. Αφού έπεισε τη Χριστίνα να του δώσει διαζύγιο, και ενώ η μητέρα του κατέφθανε από την Ελλάδα για να μείνει μαζί του στη Μινεάπολη, νυμφεύτηκε τη Μάργκαρετ το 1951. Σύμφωνα με την ελληνική παράδοση, το πρώτο τους παιδί, ένα αγόρι που γεννήθηκε τον Ιούνιο του 1952, ονομάστηκε Γεώργιος.[7] Η πίεση του πρεσβύτερου Παπανδρέου στον γιο του, προκειμένου να επιστρέψει στην Ελλάδα, θα συνεχιζόταν επίμονα. Στις αρχές του 1953, ενώ επισκεπτόταν την Αμερική, ο παλαιός του φίλος, ο στρατηγός Νικόλαος Πλαστήρας, θιασώτης του αβασίλευτου πολιτεύματος και πρώην πρωθυπουργός, συνάντησε τον Ανδρέα στο Σικάγο και τον παρότρυνε να αφήσει την πανεπιστημιακή του σταδιοδρομία και να εισέλθει στην ελληνική πολιτική. Και πάλι η απάντηση ήταν αρνητική. Ωστόσο, λίγο μετά από την αποτυχημένη αυτή παρότρυνση, ο Ανδρέας και η Μαργαρίτα ταξίδευσαν στην Ελλάδα για διακοπές διάρκειας πέντε εβδομάδων. Έφτασαν στην Αθήνα στις 23 Απριλίου, την ημέρα της ονομαστικής εορτής του πατέρα του Ανδρέα, την οποία γιόρτασαν με πολλούς συγγενείς και φίλους στο σπίτι του, στο Καστρί. Ήταν μια χαρούμενη και συγκινητική οικογενειακή επανένωση, αλλά το δίχως άλλο οι συζητήσεις περιστράφηκαν και γύρω από αναμνήσεις των νεανικών μυστικών εξορμήσεων του Ανδρέα και τις οδυνηρές τους συνέπειες στα χέρια των οργάνων ασφαλείας της δικτατορίας Μεταξά. Εκείνη τη νύχτα, στο ξενοδοχείο τους στο κέντρο της Αθήνας, ο Ανδρέας ένιωσε έναν οξύ πόνο στο σαγόνι που επέμεινε για μέρες χωρίς ποτέ να διαγνωστεί η αιτία που τον προκάλεσε. Σύμφωνα με καλά πληροφορημένη πηγή, το ζεύγος πίστεψε ότι το πρόβλημα, που εν τέλει εξαφανίστηκε το ίδιο ξαφνικά, ήταν ψυχοσωματικό: «Η επιστροφή του Ανδρέα στην πατρίδα είχε ανοίξει παλιές πληγές, φέρνοντας στην επιφάνεια συναισθήματα που είχαν μείνει για πολλά χρόνια καταπιεσμένα».[8] Στην Καλιφόρνια, πέρα από τα καταπληκτικά ακαδημαϊκά του επιτεύγματα, ο Ανδρέας καλλιέργησε επαφές με επιφανή μέλη του Δημοκρατικού Κόμματος και κορυφαίους συμβούλους του μελλοντικού προέδρου Τζον Φ. Κέννεντυ (John F. Kennedy), γεγονός που διεύρυνε το ενδιαφέρον του για την πολιτική.[9] Στις αρχές του 1958, απροσδόκητα και ίσως με πρωτοβουλία του πατέρα του, έλαβε από τη νεολαία του Κόμματος Φιλελευθέρων στην Ελλάδα πρόσκληση να ηγηθεί «σταυροφορίας» για την ανάπτυξη της ασθενικής οικονομίας της χώρας. Στην προσεκτική του απάντηση, έγραψε ότι «θα μου ήταν αρκετό να είμαι απλό μέλος μιας τέτοιας σταυροφορίας – αν οι αντικειμενικές συνθήκες δώσουν κάποια ελπίδα επιτυχίας».[10] Αυτή η ανταλλαγή επιστολών συνέπεσε με τις εθνικές εκλογές που έγιναν στις 11 Μαΐου 1958, στις οποίες το κόμμα του Κωνσταντίνου Καραμανλή, η Εθνική Ριζοσπαστική Ένωση (ΕΡΕ), έλαβε το 41,2% των ψήφων και επανήλθε στη διακυβέρνηση, ενώ η Ενιαία Δημοκρατική Αριστερά (ΕΔΑ), που λειτουργούσε ως προκάλυμμα για το εκτός νόμου Κομμουνιστικό Κόμμα, έλαβε το 24,4% και αναδείχθηκε σε αξιωματική αντιπολίτευση. Το ανασυγκολλημένο Κόμμα Φιλελευθέρων υπό τον Γεώργιο Παπανδρέου και τον Σοφοκλή Βενιζέλο ήρθε τρίτο με 20% και σύντομα κατακερματίστηκε σε τρία κόμματα.[11] Η απροσδόκητη επίδοση της υπό κομμουνιστικό έλεγχο ΕΔΑ αναστάτωσε σοβαρά τους συντηρητικούς κυβερνώντες, το Παλάτι και Αμερικανούς αξιωματούχους που ασχολούνταν με τις ελληνικές υποθέσεις. Προκειμένου να ανακόψουν την κομμουνιστική επιρροή, ορισμένοι κύκλοι εξέτασαν το ενδεχόμενο δημιουργίας ενός δυναμικού μη κομμουνιστικού μετώπου ως πιο ελκυστικής εναλλακτικής πρότασης από τη δεξιά ΕΡΕ του Καραμανλή, του οποίου η δημοτικότητα φαινόταν να φθίνει. Υπό το κράτος ψυχροπολεμικών εκτιμήσεων, ο Αμερικανός πρεσβευτής Έλις Μπριγκς (Ellis Briggs), ο σταθμός της CIA και οι στρατιωτικοί ακόλουθοι της πρεσβείας αρκούνταν να δίνουν όλη την υποστήριξή τους στους συντηρητικούς. Αλλά μια νέα προοπτική άρχιζε να διαφαίνεται στον ορίζοντα. Ο Στερνς, ως ο σύμβουλος πρεσβείας αρμόδιος για τις σχέσεις με τον κεντρώο χώρο, είχε γνωρίσει και έτρεφε σεβασμό για τον πρεσβύτερο Παπανδρέου –και σύντομα θα σύναπτε φιλία με τον ιδιότροπο γιο του– πίστευε πως τα αμερικανικά συμφέροντα στην Ελλάδα θα εξυπηρετούνταν αν αναπτυσσόταν ένα φιλελεύθερο φιλοδυτικό κόμμα στην αντιπολίτευση και πως ο Παπανδρέου ήταν «άξιος διακριτής ενθάρρυνσης» για ένα τέτοιο αμερικανικό άνοιγμα προς τους κεντρώους.[12] Τον Σεπτέμβριο του 1958, μια έκθεση της πρεσβείας που υποστήριζε μια τέτοια κίνηση έτυχε ευμενούς υποδοχής στην Ουάσιγκτον. Τον Ιανουάριο του 1959 μια επιτροπή του Συμβουλίου Εθνικής Ασφαλείας κατέστρωσε ένα νέο « Επιχειρησιακό Σχέδιο για την Ελλάδα», σύμφωνα με το οποίο η αμερικανική υποστήριξη προς τους συντηρητικούς θα συνεχιζόταν, αλλά ταυτόχρονα θα έπρεπε να αναζητηθούν «τρόποι με τους οποίους μπορούν να βοηθήσουν οι ΗΠΑ στη διασφάλιση μιας αποτελεσματικής μη κομμουνιστικής αντιπολίτευσης» στην Ελλάδα.[13] Μπορεί κανείς να υποθέσει με ασφάλεια ότι, στο πλαίσιο της νέας αυτής προοπτικής, ο Γεώργιος Παπανδρέου αναμενόταν να παίξει καίριο ρόλο. Όσο για τον γιο του, τον Ιούνιο του 1958, υπέβαλε αίτηση στο Ίδρυμα Γκούγκενχαϊμ για χρηματοδότηση ερευνητικού προγράμματος με διάρκεια ενός έτους στην Ελλάδα, με αντικείμενο τη «διαμόρφωση ενός προκαταρκτικού σχεδίου ανάπτυξης». Σύμφωνα με τη διατύπωση μιας ενδελεχούς μελέτης, ο Ανδρέας ήδη «ψηλαφούσε μια στρατηγική επιστροφής στην Ελλάδα».[14] Αφού εξασφάλισε την υποτροφία Γκούγκενχαϊμ, ο Ανδρέας, η Μαργαρίτα και τα τέσσερα παιδιά τους έφτασαν στην Αθήνα στις 6 Σεπτεμβρίου του 1959, και, συνοδευόμενοι από τη μητέρα του, εγκαταστάθηκαν στο σπίτι της στο Ψυχικό, κοντά στην κατοικία των Στερνς. Κάθε αρχή και δύσκολη. Έπειτα από μερικές εβδομάδες παρατηρήσεων και έρευνας, ο Ανδρέας δεν έκρυψε από τον μικρό κύκλο των φίλων του τη βαθιά του απογοήτευση με τους οικονομικούς θεσμούς, πρακτικές και νοοτροπία που συνάντησε· αισθανόταν δε κάθε άλλο παρά αισιόδοξος για τις προοπτικές θετικών αλλαγών και βελτίωσης. Ανήσυχος από την αρνητική διάθεση του Ανδρέα, ο πατέρας του επιστράτευσε τη βοήθεια της Μαργαρίτας για να παρακινήσει τον ταλαντευόμενο σύζυγό της να σταθεί πιο θετικά απέναντι στις προοπτικές οικονομικής ανάπτυξης της χώρας, να συνεχίσει την έρευνά του και να εξετάσει το ενδεχόμενο να παρατείνει την παραμονή του. Έπειτα από ατέρμονες συζητήσεις, επιτεύχθηκε ένας συμβιβασμός: Με τη βοήθεια Αμερικανών συναδέλφων και φίλων (ο διακεκριμένος οικονομολόγος του Χάρβαρντ Καρλ Κέιζεν [Carl Kaysen] στάθηκε ιδιαίτερα ενθαρρυντικός), ο Ανδρέας αποφάσισε να ιδρύσει και να διευθύνει στην Αθήνα ένα ινστιτούτο οικονομικής έρευνας και σχεδιασμού για την ανάπτυξη της ελληνικής οικονομίας. Ο ίδιος και οι συνάδελφοί του ανέμεναν ότι σημαντικοί ιδιωτικοί φορείς από τις ΗΠΑ, όπως το Ίδρυμα Φορντ, θα στήριζαν οικονομικά το ινστιτούτο, στο μέτρο που οι φορείς αυτοί χρηματοδοτούσαν προγράμματα οικονομικών μεταρρυθμίσεων και ανάπτυξης ανά τον κόσμο με στόχο την προώθηση των δημοκρατικών αξιών και την αντιμετώπιση της σοβιετικής προπαγάνδας και διείσδυσης. Ανησυχώντας μήπως το προτεινόμενο ινστιτούτο αποδειχθεί εργαλείο στα χέρια επικριτών της κυβέρνησης Καραμανλή, και καθώς ο Ανδρέας δεν έκανε καμιά προσπάθεια να καλλιεργήσει σχέσεις με αξιωματούχους της, η αμερικανική πρεσβεία επιδίωξε να αποθαρρύνει το εγχείρημα.[15] Ωστόσο, ο ίδιος ο Καραμανλής, ο πραγματιστής συντηρητικός, του οποίου η πρωταρχική φιλοδοξία ήταν να φέρει οικονομική ανάπτυξη και εκσυγχρονισμό στη χώρα του, ήταν στη δεδομένη συγκυρία διατεθειμένος να κάνει μια προσωπική χάρη στον πολιτικό του αντίπαλο Γεώργιο Παπανδρέου. Έτσι, προσκάλεσε τον Ανδρέα να του παράσχει τις δικές του προτάσεις για τη βελτίωση των οικονομικών συνθηκών και των δημόσιων υπηρεσιών στην Ελλάδα. Ο Ανδρέας προθυμοποιήθηκε να προτείνει τη δημιουργία ενός κέντρου οικονομικής έρευνας και σχεδιασμού, το οποίο, σε συνεργασία με το Πανεπιστήμιο της Καλιφόρνιας, θα προετοίμαζε ένα πρόγραμμα ταχείας οικονομικής ανάπτυξης και εκπαίδευσης ειδικών «για την πλήρωση οικονομικών θέσεων στον δημόσιο και τον ιδιωτικό τομέα».[16] Το Κέντρο, ως νομικό πρόσωπο με έδρα την Αθήνα, επρόκειτο να χρηματοδοτηθεί από ιδιωτικές αμερικανικές πηγές για πέντε χρόνια. Ο πρωθυπουργός αμέσως συμφώνησε και μετά από λίγο πρόσθεσε στα μελλοντικά καθήκοντα του Ανδρέα την αναμόρφωση των οικονομικών σπουδών σε πανεπιστημιακό επίπεδο.[17] Παρ’ όλη, όμως, τη θετική ανταπόκριση στις ιδέες του και την υποστήριξη που λάμβανε, ο Ανδρέας παρέμενε αναποφάσιστος και αμφιταλαντευόμενος: Ιδίως, απέφευγε να δεσμευτεί οριστικά ότι θα επέστρεφε στην Ελλάδα για να αναλάβει επικεφαλής του προγράμματος, το οποίο ο ίδιος είχε προτείνει. Καθώς πλησίαζε η έναρξη του ακαδημαϊκού έτους στο Μπέρκλεϊ, ο ίδιος και η οικογένειά του ξεκίνησαν με πλοίο για τη Νέα Υόρκη στις 26 Αυγούστου του 1960, αφήνοντας στην προκυμαία τον πικρά απογοητευμένο πατέρα του Ανδρέα. Ο Ανδρέας Παπανδρέου, 1 Ιουλίου 1965. © Manuel Litran/ Getty Images/ Ideal Image Αναπάντεχα, καθώς το πλοίο προσέγγιζε τις ιταλικές ακτές, ο Ανδρέας ανακοίνωσε γεμάτος έξαψη στη γυναίκα του: «Επιστρέφουμε!». Καθώς το πλοίο έδεσε στη Νάπολη, τηλεφώνησε στον πατέρα του για να του πει ότι είχε αποφασίσει να επιστρέψει.[18] Στο Μπέρκλεϊ απασχολήθηκε με τις αναγκαίες αιτήσεις και τις άλλες διατυπώσεις που του εξασφάλισαν χρηματοδότηση από το Ίδρυμα Φορντ, ο πρόεδρος του οποίου Ντιν Ρασκ (Dean Rusk) επρόκειτο να αναλάβει υπουργός Εξωτερικών στην επερχόμενη κυβέρνηση του προέδρου Κέννεντυ. Έχοντας υπόψη την πολιτική υποτροφιών του Ιδρύματος Φορντ, ο Ανδρέας παρουσίασε τους στόχους του προγράμματός του σαφώς με όρους αναμέτρησης Ανατολής-Δύσης: «Έχω καταλήξει στο συμπέρασμα ότι πρέπει να επιστρέψω στην Ελλάδα και να συμβάλω, όσο μπορώ, στην ανάπτυξη της χώρας. Πιστεύω ότι με αυτό τον τρόπο εξυπηρετώ επίσης τα συμφέροντα των Ηνωμένων Πολιτειών και συμβάλλω κατά τι στην προώθηση των απόψεων της Δύσης». Ταυτόχρονα δεν άφηνε καμιά αμφιβολία ότι οι μεταρρυθμίσεις τις οποίες θα προωθούσε το υπό ίδρυση Κέντρο θα είχαν οικονομική αλλά και πολιτική χροιά, και με μια αιχμηρή νύξη για την κυβέρνηση Καραμανλή, πρόσθεσε: «[Ε]άν οι αλλαγές αυτές δεν υλοποιηθούν από πρόσωπα και δυνάμεις που διάκεινται φιλικά προς τη Δύση, σίγουρα θα υλοποιηθούν από τις φιλοσοβιετικές δυνάμεις, η αριθμητική δύναμη των οποίων ενισχύεται λόγω της αποτυχίας της σημερινής πολιτικής ηγεσίας».[19] Στις 15 Ιανουαρίου 1961, ο Ανδρέας με την οικογένειά του και τη μητέρα του ταξίδεψαν αεροπορικώς για την Αθήνα, συνοδευόμενοι από τον Αδαμάντιο Πεπελάση, φίλο και συνάδελφο από το Μπέρκλεϊ, ο οποίος επρόκειτο να συνδιευθύνει το νέο Κέντρο Οικονομικών Ερευνών (KOE). Οι Παπανδρέου εγκαταστάθηκαν στο μητρικό σπίτι του Ψυχικού, γειτονεύοντας και πάλι με τους Στερνς, με τους οποίους είχαν γνωριστεί στη διάρκεια της εκπαιδευτικής άδειας του Ανδρέα στην Ελλάδα. Όπως αναφέρεται στο Προικισμένος Έλληνας, καμιά φορά η γειτνίαση αυτή πρόσφερε στον Ανδρέα τη δυνατότητα φυγής και συναισθηματικής ανακούφισης που τόσο είχε ανάγκη: «Μια Κυριακή εμφανίστηκε αναπάντεχα στο σπίτι μας, γεμάτος έξαψη και έχοντας την ανάγκη για ένα ποτό, έπειτα από μια δυσάρεστη σκηνή με τον πατέρα του, ο οποίος είχε περάσει από το σπίτι τους απροειδοποίητα και είχε βρει τον Ανδρέα έξω να πλένει το αυτοκίνητό του. Εξαγριωμένος, άρπαξε το λάστιχο από τα χέρια του Ανδρέα και βροντοφώναξε: “Ίσως το κάνετε αυτό στην Αμερική, αλλά στην Ελλάδα ο γιος του πρωθυπουργού δεν πλένει το αυτοκίνητό του!”. O Έλληνας πατέρας που μάλωνε τον Αμερικανό γιο του».[20] 5. Η αναδημιουργία ενός δύστροπου Έλληνα Οι φιλόδοξοι αλλά γενικόλογοι στόχοι του ΚΟΕ για την προώθηση αναγκαίων μεταρρυθμίσεων σε διάφορους κρατικούς φορείς, δημόσιου και ιδιωτικού δικαίου, ήταν μοιραίο να προκαλέσουν φόβο και αντιδράσεις από ισχυρές ομάδες συμφερόντων. Ως ελληνικό νομικό πρόσωπο, το Κέντρο υπόκειτο σε περιορισμούς που επέβαλλαν η νομοθετική και η δικαστική εξουσία. Για παράδειγμα, η Ακαδημία Αθηνών, υπό την εποπτεία της οποίας είχε συσταθεί το ΚΟΕ, αναμίχθηκε στην κατανομή των κονδυλίων του προϋπολογισμού του, αναγκάζοντας την κυβέρνηση να θέσει το Κέντρο υπό τη δικαιοδοσία του Υπουργείου Εθνικής Παιδείας και Θρησκευμάτων, ώστε να μπορέσει να λειτουργήσει με λιγότερες εξωτερικές παρεμβάσεις. Οι προτάσεις του Ανδρέα για τη μεταρρύθμιση των οικονομικών σπουδών, κάτι που είχε ζητήσει ιδιαιτέρως ο Καραμανλής, συνάντησαν σθεναρή αντίδραση από καθηγητές και φοιτητές και αθόρυβα εγκαταλείφθηκαν. Τα προβλήματα του ΚΟΕ από εξωτερικές αντιδράσεις επιδεινώθηκαν λόγω εσωτερικών αντιπαραθέσεων: Ο Ανδρέας συχνά διαφωνούσε με τον Πεπελάση σχετικά με το μέγεθος της πίεσης που μπορούσε να ασκηθεί σε Έλληνες γραφειοκράτες, ώστε να αλλάξουν συμπεριφορές. Απογοητευμένος και κουρασμένος, ο Ανδρέας προσβλήθηκε από λοίμωξη του λάρυγγα και η αντίδραση του οργανισμού του στα φάρμακα έθεσε σε κίνδυνο τη ζωή του, με αποτέλεσμα να νοσηλευτεί. Για καλή του τύχη, έπειτα από ενέσεις στον μυελό των οστών, ανέρρωσε και κατάφερε να ξαναρχίσει την εργασία του. Σύντομα, όμως, η επιδείνωση του πολιτικού κλίματος έστρεψε την προσοχή της κυβέρνησης και της κοινής γνώμης μακριά από τις μεταρρυθμίσεις και τον εκσυγχρονισμό της οικονομίας. Τον Σεπτέμβριο του 1961, έπειτα από ένα έτος οικονομικής στασιμότητας, ο Καραμανλής επιδίωξε να αναβαπτιστεί στη λαϊκή εντολή. Μια υπηρεσιακή κυβέρνηση υπό τον απόστρατο στρατηγό Κωνσταντίνο Δόβα, ανάπηρο ήρωα του εμφυλίου πολέμου, ανέλαβε να διεξαγάγει τις πρόωρες εκλογές, που ορίστηκαν για τις 29 Οκτωβρίου του 1961. Έπειτα από μια ζωηρή προεκλογική εκστρατεία, η Ένωση Κέντρου, το νεοσύστατο κόμμα στο οποίο διάφορες φατρίες του κεντρώου χώρου συγκολλήθηκαν υπό την ηγεσία του Γεωργίου Παπανδρέου, φαινόταν να έχει ελπίδες απέναντι στην ΕΡΕ του Καραμανλή. Ωστόσο, κατά τα μέσα Οκτωβρίου, πύκνωσαν οι ειδήσεις από αγροτικές, κυρίως, περιοχές για συστηματικό εκφοβισμό ψηφοφόρων και σποραδικά περιστατικά βίας, ορισμένα από τα οποία αποδίδονταν σε όργανα της αστυνομίας και των ενόπλων δυνάμεων, με θύματα υποψήφιους και οπαδούς της Αριστεράς, αλλά ενίοτε και του Κέντρου. Τη νύχτα των εκλογών, μεταξύ των συγκεντρωμένων στην οικία του Παπανδρέου στο Καστρί βρίσκονταν ο Μόντυ και η Τόνι Στερνς, οι οποίοι έγιναν μάρτυρες από πρώτο χέρι της βαθιάς απογοήτευσης και του θυμού των παρόντων εξαιτίας των απροσδόκητων εκλογικών αποτελεσμάτων. Η ΕΡΕ του Καραμανλή είχε καταγάγει αποφασιστική νίκη με 50,8% των ψήφων και 176 έδρες, η Ένωση Κέντρου του Παπανδρέου είχε λάβει 33,7% και 100 έδρες, ενώ το μέτωπο των κομμουνιστών και των συνοδοιπόρων τους, η ΕΔΑ, έχασε δέκα ποσοστιαίες μονάδες από τις προηγούμενες εκλογές και με το 14,6% των ψήφων εξέλεξε μόλις 24 βουλευτές.[21] Καθώς οι αναστατωμένοι επισκέπτες αντάλλασσαν απόψεις και ο Ανδρέας παρέμενε σιωπηλός, ο εξαγριωμένος πατέρας του αμφισβήτησε έντονα το εκλογικό αποτέλεσμα, το οποίο καταδίκασε ως προϊόν «βίας και νοθείας». Κατά τις επόμενες εβδομάδες και μήνες, ο Γεώργιος Παπανδρέου θα ξεκινούσε αυτό που ο ίδιος αποκάλεσε «ανένδοτο αγώνα», ζητώντας τη διεξαγωγή νέων εκλογών.[22] Στην έκθεσή του προς το Στέιτ Ντιπάρτμεντ, ο Στερνς προχώρησε σε μια μακροσκελή, ενημερωμένη και ισορροπημένη εκτίμηση για τις εκλογές και την επακόλουθη κρίση, καταλήγοντας στις εξής παρατηρήσεις: «(α) αν και δεν υπήρξε εκτεταμένη αλλοίωση της πολιτικής ψήφου, η διεξαγωγή των εκλογών ήταν χαμηλής στάθμης και επέτρεπε υπερβασίες από όλα τα κόμματα· (β) η ηγεσία του Στρατού αναμίχθηκε υπέρ το δέον στην εκλογική εκστρατεία και οι φραγμοί στις δραστηριότητες των δυνάμεων εσωτερικής ασφαλείας αποδείχθηκαν ανεπαρκείς στην προεκλογική περίοδο». Αλλά η σημασία της πολιτικής κρίσης ήταν πολύ βαθύτερη από όσο μπορεί να έδειχναν τα εκλογικά αποτελέσματα: «[Α]υτό που ξεκίνησε ως προσπάθεια της δυσαρεστημένης από την ήττα αντιπολίτευσης να αμφισβητήσει τη νομιμότητα των εκλογών, και επομένως της Κυβέρνησης Καραμανλή, εξελίσσεται σε προσπάθεια αμφισβήτησης της νομιμότητας ορισμένων θεσμών στην Ελλάδα, όπως το Παλάτι, η στρατιωτική ηγεσία και οι δυνάμεις ασφαλείας, οι οποίοι, στο μυαλό της αντιπολίτευσης, άσκησαν ανάρμοστη επιρροή στη διεξαγωγή των εκλογών. Για την ώρα, δεν υπήρχε λόγος ανησυχίας: «Κανείς σοβαρός παρατηρητής της ελληνικής πολιτικής σκηνής δεν πιστεύει ότι ο Παπανδρέου και η ετερόκλητη συμμαχία του απολαμβάνουν της λαϊκής εμπιστοσύνης στον ίδιο βαθμό με τον Καραμανλή, και μόλις αυτό γίνει παραδεκτό, οι πιο ακραίες από τις αιτιάσεις της αντιπολίτευσης γίνονται εμφανώς γελοίες. Πολύς κόσμος πιστεύει, ωστόσο, ότι το Παλάτι, η στρατιωτική ηγεσία και οι δυνάμεις ασφαλείας επεμβαίνουν υπερβολικά στην πολιτική ζωή της Ελλάδας, και ότι η βραδυπορία της κυβερνητικής μηχανής, η προφανής έλλειψη ανταπόκρισης στις ατομικές ανάγκες, έχουν δημιουργήσει ένα εν δυνάμει επικίνδυνο κενό ανάμεσα στην κυβερνώσα τάξη και τους κυβερνωμένους». Τέλος, «[υ]ποθέτοντας ότι η εμπιστοσύνη του κόσμου στον Καραμανλή παραμένει ακλόνητη, δικαιούμαστε να συμπεράνουμε ότι η Κυβέρνηση θα ξεπεράσει την παρούσα αναταραχή» και ότι θα δοθεί στον Καραμανλή «ο χρόνος που χρειάζεται για να βρει προσωρινές, τουλάχιστον, λύσεις στα πιο πιεστικά του προβλήματα. … Βασικές μεταρρυθμίσεις έχουν καθυστερήσει επί μακρόν όσον αφορά τη νομοθεσία για την εσωτερική ασφάλεια της χώρας, τον τρόπο διεξαγωγής των εκλογών και τον τρόπο που η Βασιλική Οικογένεια συμπεριφέρεται».[23] Μετά την επανεκλογή του, ο Καραμανλής επιχείρησε να εισαγάγει κάποιες από τις μεταρρυθμίσεις, για τις οποίες η έκθεση της πρεσβείας ανέφερε ότι είχαν καθυστερήσει υπέρ το δέον. Ειδικότερα, πρότεινε την αναθεώρηση του Συντάγματος, προκειμένου να ενισχύσει την εκτελεστική εξουσία και να διευκολύνει τη λήψη αποφάσεων, καθώς και να αντικαταστήσει το πλέγμα των έκτακτων μέτρων της εποχής του Εμφυλίου. Ωστόσο, εξαιτίας της απροσδόκητης κρίσης που ξέσπασε την επομένη των εκλογών, η Ένωση Κέντρου απέρριψε την πρόταση του Καραμανλή. Τον Μάιο του 1963, επεισόδια σημειώθηκαν στη διάρκεια μιας εκδήλωσης που είχε οργανώσει στη Θεσσαλονίκη η μετωπική οργάνωση για τη Διεθνή Ύφεση και την Ειρήνη της ΕΔΑ. Ακροδεξιοί κακοποιοί, οι οποίοι, όπως θα αποδεικνυόταν στη συνέχεια, είχαν μυστική σχέση με την Ασφάλεια, τραυμάτισαν θανάσιμα τον βουλευτή του κόμματος της Αριστεράς Γρηγόρη Λαμπράκη. Αποδίδοντας το έγκλημα στο «παρακράτος» της Δεξιάς, οι αντίπαλοι του Καραμανλή επιδίωξαν να καταστήσουν την κυβέρνηση υπόλογη για το αίσχος. Την εποχή εκείνη ο πρωθυπουργός είχε εμπλακεί σε σοβαρή διαμάχη με το Παλάτι σχετικά με τα υπέρογκα έξοδα της βασιλικής οικογένειας και την προτεινόμενη επίσημη επίσκεψη του βασιλικού ζεύγους στο Λονδίνο, την οποία ο Καραμανλής δεν θεωρούσε συνετή ενέργεια, άποψη την οποία, από συνταγματικής σκοπιάς, ο βασιλιάς Παύλος ήταν υποχρεωμένος να αποδεχθεί. Όταν η βασίλισσα Φρειδερίκη επέμεινε να πραγματοποιήσει προσωπική επίσκεψη στο Λονδίνο, κάτι που ο Καραμανλής επίσης δεν θεωρούσε συνετό, καθώς σε προηγούμενη επίσκεψη η βασίλισσα είχε βρεθεί αντιμέτωπη με αριστερούς διαδηλωτές, ο ίδιος υπέβαλε την παραίτησή του και έφυγε από τη χώρα. Έπειτα από μια περίοδο μεταβατικής διακυβέρνησης, οι εκλογές προγραμματίστηκαν για τις 3 Νοεμβρίου του 1963. Από αριστερά: ο Παύλος Βαρδινογιάννης, ο Ανδρέας Παπανδρέου, αναπληρωτής υπουργός Συντονισμού, και ο υφυπουργός Οικονομικών Μιχάλης Στεφανίδης, εθνική εορτή, Μητρόπολη Αθηνών 1964. Αρχείο Ευθύμιου Τσικνή. Πριν από τη δολοφονία του Λαμπράκη, ο σταθμός της CIA στην Αθήνα είχε αναφέρει στην Ουάσιγκτον ότι «η βασίλισσα Φρειδερίκη έχει την αίσθηση ότι ο Πρωθυπουργός Κωνσταντίνος Καραμανλής είναι ένας άνδρας μεγάλων ικανοτήτων και εντελώς πιστός στο Στέμμα, αλλά γίνεται όλο και πιο δύσκολος στις σχέσεις του και σε ορισμένες περιπτώσεις επιδεικνύει εσφαλμένη κρίση… Επομένως, ίσως πλησιάζει η ώρα που επιβάλλεται να γίνουν εκλογές και (να αναδειχτεί) μια νέα κυβέρνηση». Η βασίλισσα ανέφερε αρκετούς επιφανείς συντηρητικούς πολιτικούς, τους οποίους θεωρούσε κατάλληλους να αντικαταστήσουν τον Καραμανλή.[24] Δύο μήνες αργότερα, με μια άκρως απόρρητη επιστολή με ημερομηνία 5 Απριλίου 1963, ο πρεσβευτής των ΗΠΑ Χένρι Λαμπουίς (Henry Labouisse) πληροφόρησε τον υπουργό Εξωτερικών Ρασκ ότι, σύμφωνα με τον αρχηγό του Γενικού Επιτελείου Στρατού (ΓΕΣ) στρατηγό Βασίλειο Καρδαμάκη, ο οποίος πρόσφατα είχε αποστρατευτεί, υπήρχαν σχέδια για «ένα ενδεχόμενο πραξικόπημα κάποια στιγμή κατά τους επόμενους μήνες … η απόφαση είχε ήδη ληφθεί [και] το ζήτημα δεν ήταν πλέον το αν αλλά το πότε». Μεταξύ των διαφόρων συνωμοτών που αναφέρονταν με το όνομά τους, αναφερόταν ο αντισυνταγματάρχης Γεώργιος Παπαδόπουλος, για τον οποίον ο στρατιωτικός ακόλουθος της πρεσβείας σημείωνε ότι «δεν ήταν γνωστός» στο γραφείο του. Αυτή η αναφορά έρχεται σε αντίθεση με το γεγονός ότι ο Παπαδόπουλος υπήρξε στο παρελθόν σύνδεσμος της ελληνικής Κρατικής Υπηρεσίας Πληροφοριών (ΚΥΠ) με τη CIA και το όνομά του είχε συμπεριληφθεί στην προσωπογραφία των αξιωματικών που είχαν αναπτύξει πολιτική δράση, την οποία συνέταξε ο Λαγουδάκης για λογαριασμό του Στέιτ Ντιπάρτμεντ.[25] Σχετικά με το υπόβαθρο αυτής της ιστορίας, η επιστολή του πρεσβευτή ανέφερε ότι κατά καιρούς γίνονταν «προγνώσεις πως ο Στρατός δεν θα άφηνε ποτέ ηγέτες της εθνικόφρονος αντιπολιτεύσεως με οιαδήποτε αριστερή χροιά να αναλάβουν την εξουσία σε περίπτωση εκλογικής νίκης και τα τοιαύτα».[26] Το καλοκαίρι του 1962, ενώ τυπικά ηγείτο μιας διαιρεμένης και αναποτελεσματικής «νομιμόφρονος» αντιπολιτεύσεως στη Βουλή, αλλά στην πραγματικότητα διοχέτευε την ενεργητικότητά του στον «ανένδοτο αγώνα» του, ο Γεώργιος Παπανδρέου επιδόθηκε σε μια διόλου συνηθισμένη γι’ αυτόν ενδοσκόπηση και αναζήτηση στρατηγικής με λίγα έμπιστα πρόσωπα. Ένα από αυτά ήταν ο Μόντυ Στερνς, τον οποίο ο Ανδρέας θα εξυπηρετούσε ως διερμηνέας. Έπειτα από μια τέτοια συνάντηση, στις 3 Αυγούστου 1962, λίγες μέρες πριν από την προγραμματισμένη επιστροφή του Ανδρέα και της οικογένειάς του στην Καλιφόρνια,[27] ο Στερνς ανέφερε στην Ουάσιγκτον ότι ο ηλικιωμένος οικοδεσπότης του είχε εμφανιστεί «παράδοξα στοχαστικός» και αποθαρρημένος: Η «βαθύτερη ελπίδα του» ήταν ότι ο γιος του «θα μπορούσε να πειστεί ν’ αναλάβει την ηγεσία της Ένωσης Κέντρου», η οποία θα μπορούσε να «ενωθεί πραγματικά μέσα σε δυο μήνες». Ο Στερνς πρόσθεσε: «Ο νεότερος Παπανδρέου φαινόταν να νιώθει άβολα με όλα αυτά … κι εγώ παρατήρησα ότι η Ελλάδα είχε οκτώ εκατομμύρια πολιτικούς αλλά ελάχιστους καταξιωμένους οικονομολόγους και ότι ίσως να ήταν καλύτερα για τον Ανδρέα να συνεχίσει να κάνει τη δουλειά που ήξερε καλύτερα».[28] Πίσω στην Καλιφόρνια και ακόμα αναποφάσιστος σχετικά με τον μέλλον του, ο Ανδρέας πρότεινε στο Ίδρυμα Φορντ να επεκτείνει το Κέντρο του σε μεγαλύτερο ίδρυμα για τη διεθνή ανάπτυξη. Εκτός από τη διεύρυνση των επιχειρησιακών του οριζόντων, ένας τέτοιος φορέας θα τον απάλλασσε από τον έλεγχο και την ανάμιξη τοπικών ελληνικών παραγόντων. Καθώς η απάντηση του Ιδρύματος Φορντ δεν ήταν αρκούντως ενθαρρυντική, στράφηκε στο Ίδρυμα Ροκφέλλερ το οποίο δεν έδειξε μεγαλύτερο ενδιαφέρον. Τα πράγματα έγιναν χειρότερα, όταν το πανεπιστήμιό του τον ενημέρωσε ότι δεν μπορούσε να πάρει ακόμα μία άδεια απουσίας: Αν αναλάμβανε τη διεύθυνση του Ινστιτούτου στην Ελλάδα, τότε θα έχανε τη μόνιμη θέση του στο Μπέρκλεϊ. Έως την άνοιξη του 1963, στο διανοητικό του στρες προστέθηκε μια γαστρεντερική διαταραχή την οποία οι γιατροί δεν μπορούσαν ούτε να εξηγήσουν ούτε να θεραπεύσουν αποτελεσματικά. Για μια ακόμα φορά, όμως, τα προβλήματα υγείας που είχαν παρουσιαστεί απροσδόκητα, εξαφανίστηκαν ως εκ θαύματος μόλις ο Ανδρέας αποφάσισε να επιστρέψει στην Ελλάδα. Η αξιοσημείωτη ανάρρωσή του είχε μάρτυρα το ζεύγος Στερνς, το οποίο ο Παπανδρέου επισκέφθηκε στο Καρμέλ της Καλιφόρνιας, στο τέλος της πενταετούς θητείας του Μόντυ στην Ελλάδα. Όπως θυμόταν χρόνια μετά, ο Ανδρέας του είπε ότι ενδιαφερόταν πλέον να επιδιώξει πολιτική σταδιοδρομία στην Ελλάδα και ότι είχε επιτέλους ξεπεράσει τις επιφυλάξεις του για να εργαστεί στη χώρα αυτή και να διευθύνει το Κέντρο Οικονομικών Ερευνών στην Αθήνα.[29] Η σύντομη περιγραφή του Στερνς δεν αποσαφηνίζει αν ο Ανδρέας ήταν ενήμερος της πολιτικής καταιγίδας που ετοιμαζόταν να ξεσπάσει στην Αθήνα, όπου ο ίδιος και η οικογένειά του έφτασαν τον Ιούνιο του 1963. Οι εκλογές της 3ης Νοεμβρίου του 1963 έδωσαν στην Ένωση Κέντρου του Παπανδρέου μια οριακή νίκη (42,1% και 138 έδρες) έναντι της ΕΡΕ του Καραμανλή (39,1% και 132 έδρες). Η ΕΔΑ έλαβε 14,3% και 28 έδρες, εμφανιζόμενη ως ρυθμιστικός παράγοντας ανάμεσα στα δύο μεγάλα κόμματα. Όταν ο Παπανδρέου δέχτηκε την εντολή σχηματισμού κυβέρνησης από τον βασιλιά Παύλο χωρίς να έχει εξασφαλισμένη ψήφο εμπιστοσύνης στο κοινοβούλιο, ο Καραμανλής αποφάσισε να αποχωρήσει από την πολιτική και έφυγε ξανά από τη χώρα. Χωρίς κοινοβουλευτική πλειοψηφία και απρόθυμος να αντιμετωπίσει τις δυσχέρειες μιας συμμαχίας με άλλες δυνάμεις, ο Παπανδρέου ζήτησε τη διεξαγωγή νέων εκλογών. Το αποτέλεσμα της 16ης Φεβρουαρίου 1964 έδωσε στην Ένωση Κέντρου το 52,7% των ψήφων και απόλυτη πλειοψηφία 171 εδρών. Ο Παπανδρέου αναδείχθηκε πρωθυπουργός και ο γιος του εξελέγη βουλευτής.[30] Για ένα διάστημα, δόθηκε η εντύπωση ότι ο Παπανδρέου, με άνετη κοινοβουλευτική πλειοψηφία, μπορούσε να προσβλέπει σε μια τετραετία κυβερνητικής σταθερότητας και ότι είχε την ευκαιρία να πραγματοποιήσει τις θεσμικές μεταρρυθμίσεις και τον εκσυγχρονισμό που ο ίδιος και ο γιος του φαίνονταν να επιδιώκουν με ανυπομονησία. Από την Κινσάσα, πρωτεύουσα του πρόσφατα ανεξάρτητου Κονγκό, όπου τώρα υπηρετούσε ως ανώτερος σύμβουλος πρεσβείας, ο Στερνς έστειλε στον φίλο του θερμή συγχαρητήρια επιστολή, εκφράζοντας αγάπη και θαυμασμό τόσο για τον Ανδρέα όσο και τον πατέρα του: Πόσο θα ήθελα να βρίσκομαι στην Αθήνα για τις εκλογές! Κάπου διάβασα ότι ο πατέρας σου το γιόρτασε χορεύοντας όλη νύχτα, και θυμήθηκα τη νύχτα μετά την προεκλογική συγκέντρωση του 1961 … Πρόκειται για αξιοθαύμαστο επίτευγμα, δικό του και δικό σου, και δεν γνωρίζω τι με εντυπωσιάζει περισσότερο, η λαϊκή νίκη ή η πολιτική επιδεξιότητα και επιμονή που την κατέστησαν εφικτή. Πάντως, εύχομαι εσύ και η Μάγκι να γράψετε κάτι για το πώς γίνεται κανείς Πρωθυπουργός εν έτει 1963. Η αρχιτεκτονική της εκλογής είναι κλασική και αξίζει να απαθανατιστεί. Τα προμηνύματα άρχισαν να φαίνονται όταν ο πατέρας σου έθεσε τους όρους του και τους επέβαλε … Κατόπιν αυτού, η σύνθεση της κυβέρνησης δεν ήταν και τόσο δύσκολο να προβλεφθεί, αν και η έμπνευση του πατέρα σου να κρατήσει το χαρτοφυλάκιο της Παιδείας ήταν μια αριστοτεχνική χειρονομία. Τώρα ιδέες και προγράμματα μοιάζουν να εκρήγνυνται σαν πύραυλοι. Πάντοτε πίστευα ότι ήσουν εγκεφαλικός τύπος στην καρδιά σου (αν αυτό δεν είναι αντίφαση). Ελπίζω ότι οι πολλοί φίλοι μας, Έλληνες και Αμερικανοί, οι οποίοι έχουν μιλήσει τόσες φορές για την πιεστική ανάγκη ιδεών και προγραμμάτων και για την ανάγκη να αντιμετωπιστούν τα βασικά προβλήματα, δεν θα τρομάξουν. Η παχιά, ευημερούσα Ευρώπη μπορεί να μάθει πολλά από την Ελλάδα. Όλοι μπορούμε να μάθουμε πολλά από τον πατέρα σου.[31] Το διαχυτικό μήνυμα του Στερνς στον Έλληνα φίλο του έμελλε να αποδειχθεί πρόωρο και η ευφορία μεταξύ των θιασωτών του Παπανδρέου βραχύβια. Την αναζωπύρωση της κρίσης του Κυπριακού προβλήματος ακολούθησε η πολιτική κρίση του θέρους του 1965 και πολιτική παράλυση στην Αθήνα. Στο μάτι του κυκλώνα βρέθηκε ο Ανδρέας, ο οποίος κατηγορήθηκε ότι είχε ανάμιξη σε μια συνωμοτική οργάνωση αξιωματικών (υπόθεση ΑΣΠΙΔΑ) της ελληνικής δύναμης που είχε σταλεί στην Κύπρο υπό την ηγεσία του Γεωργίου Γρίβα, πρώην αρχηγού του ένοπλου αγώνα εναντίον των Βρετανών, γνωστού για τις ακροδεξιές πεποιθήσεις του. Την κρίση που ξέσπασε τον Ιούλιο του 1965 πυροδότησε η αντιπαράθεση μεταξύ του νεαρού βασιλιά Κωνσταντίνου, ο οποίος είχε διαδεχθεί τον πατέρα του που απεβίωσε τον Μάρτιο του 1964, και του ηλικιωμένου πρωθυπουργού σχετικά με το πρόσωπο που θα αντικαθιστούσε τον υπουργό Άμυνας. Με βασικό κίνητρο την προάσπιση του Ανδρέα από τη δίωξη εξαιτίας της υπόθεσης ΑΣΠΙΔΑ, ο Γεώργιος Παπανδρέου εκδήλωσε την πρόθεσή του να αναλάβει ο ίδιος το κρίσιμο αυτό χαρτοφυλάκιο. Όσο ανάρμοστη και αν φαινόταν η κίνηση αυτή, ο βασιλιάς παραβίασε το Σύνταγμα αρνούμενος να ορκίσει τον πρωθυπουργό ως υπουργό Άμυνας. Η άρνηση αυτή εξώθησε τον Παπανδρέου σε παραίτηση, στις 15 Ιουλίου 1965. Το αδιέξοδο στις σχέσεις βασιλιά και πρωθυπουργού προκάλεσε αναταραχή στους κόλπους της Ένωσης Κέντρου, από την οποία ένας αριθμός βουλευτών, υπό τον Μητσοτάκη, αποσκίρτησαν και πέρασαν στην Ιστορία με τον όρο «αποστάτες». Διαβλέποντας μια ευκαιρία για άρση του κυβερνητικού αδιεξόδου, η αμερικανική πρεσβεία ενθάρρυνε έναν συμβιβασμό που θα μείωνε την υποστήριξη προς τον Παπανδρέου, θα ευνοούσε τους συντηρητικούς και θα αποθάρρυνε αντισυνταγματικές λύσεις εκ μέρους του βασιλιά και των συμμάχων του. Έπειτα από την αποχώρηση του Στερνς και του Λαμπουίς (ο νέος πρεσβευτής Φίλιπς Τάλμποτ [Phillips Talbot], ο οποίος, παρ’ ό,τι είχε οριστεί τον Μάιο, δεν θα έφτανε στην Αθήνα πριν από τα μέσα Σεπτεμβρίου του 1965), ο Νόρμπερτ Άνσουτζ (Norbert Anschuetz), ο αναπληρωτής επικεφαλής της πρεσβείας, ανέλαβε τις συνεννοήσεις με το Παλάτι και κορυφαίους πολιτικούς, μεταξύ αυτών και των Παπανδρέου. Από την επίσκεψη του Ανδρέα Παπανδρέου στην Κύπρο το 1964, μπροστά σε πορτραίτα αγωνιστών της ΕΟΚΑ. Αρχείο Ευθύμιου Τσικνή. Διπλωμάτης καριέρας με χρόνια υπηρεσίας στην Ελλάδα των αρχών της δεκαετίας του 1950, ο Άνσουτζ γινόταν ολοένα και πιο ανήσυχος εξαιτίας των λεκτικών επιθέσεων του Ανδρέα εναντίον του Παλατιού, της στρατιωτικής ηγεσίας, του συντηρητικού κατεστημένου και της πολιτικής των ΗΠΑ στην Ελλάδα και στον κόσμο. Όπως και πολλοί άλλοι στην πρεσβεία, ο Άνσουτζ είχε αναπτύξει αισθήματα έντονης αντιπάθειας για τον Ανδρέα εξαιτίας της προσβλητικής, στα μάτια τους, μεταχείρισης δύο Αμερικανών αξιωματούχων, του Βίνσεντ Τζόυς και του Λάφλιν Κάμπελ, τους οποίους ο Ανδρέας κυριολεκτικά είχε πετάξει έξω από την Ελλάδα (βλ. σημ. 6). Σε επαφές με πολιτικούς και αυλικούς, ο Άνσουτζ τόνιζε ότι η συνεχιζόμενη διαμάχη ανάμεσα στον βασιλιά και τους Παπανδρέου υπονόμευε τη μοναρχία και εξελισσόταν σε «τραγωδία για την Ελλάδα, από την οποία μόνον οι κομμουνιστές θα έβγαιναν κερδισμένοι».[32] Στον δε Γεώργιο Παπανδρέου, τον οποίον είχε επισκεφθεί στις 30 Ιουνίου του 1965, είχε παρατηρήσει με νόημα ότι με τα χρόνια ο βασιλικός θεσμός είχε «αποκτήσει ένα γενικά αναγνωρισμένο ενδιαφέρον για τις ελληνικές ένοπλες δυνάμεις», υπονοώντας ότι ο γηραιός πολιτικός καλά θα έκανε να υιοθετήσει μια πιο υποχωρητική στάση απέναντι τον νεαρό μονάρχη, ιδίως σε ζητήματα επιλογών για κορυφαίες θέσεις στο στράτευμα. Σύμφωνα με την υπηρεσιακή έκθεση του DCM, ο σαφώς ενοχλημένος πολιτικός επέδειξε «ένα βαθμό ισχυρογνωμοσύνης στην προτροπή μου».[33] Μετά την παραίτησή του, σε βαθμό που υπερέβαινε μια απλή ισχυρογνωμοσύνη, ο Παπανδρέου επανέλαβε με νέα ορμή τον «ανένδοτο αγώνα» εναντίον των πολιτικών του αντιπάλων. Μετά την άκαρπη επικοινωνία του με τον Έλληνα πρωθυπουργό, ο Άνσουτζ επιχείρησε να λύσει τον γόρδιο δεσμό της ελληνικής κρίσης μόνος τους, με μυστική δράση. Προκειμένου να διασφαλίσει ότι οι Παπανδρέου δεν θα επέστρεφαν στην εξουσία με πρόωρες εκλογές, προσπάθησε να γείρει την πλάστιγγα προς όφελος της ΕΡΕ και των αποστατών. Στις 10 Αυγούστου 1965, ενημέρωσε το Στέιτ Ντιπάρτμεντ ότι είχε διακριτικά εγκρίνει τη «λύση Στεφανόπουλου» για τον σχηματισμό μεταβατικής κυβέρνησης και ότι, «μέσα στα όρια των πόρων που το διάστημα αυτό είχε η Πρεσβεία στη διάθεσή της [είχε] παράσχει μέγιστη υποστήριξη» στην εκστρατεία κατά του Παπανδρέου. Ο DCM ανέφερε ότι ο βασιλιάς έλπιζε πως ο Στέφανος Στεφανόπουλος, επιφανές στέλεχος της Ένωσης Κέντρoυ με συντηρητικές καταβολές, «θα μπορούσε να πειστεί να δεχτεί την εντολή» και προέτρεψε το Στέιτ Ντιπάρτμεντ να «εγκρίνει την κατάλληλη στιγμή … τις εισηγήσεις της πρεσβείας».[34] Η άμεση απόκριση της Ουάσιγκτον ήρθε στις 12 Αυγούστου 1965 και κατηγορηματικά απέρριπτε την άνευ εξουσιοδοτήσεως πρωτοβουλία του Άνσουτζ. Μεμφόμενη διπλωματικά τον DCM για την απόπειρά του να αναμιχθεί σε πιέσεις από την ελληνική πλευρά προκειμένου «να εκμαιεύσουν αμερικανική ανάμιξη στην κρίση», η Ουάσιγκτον συνέστησε στον Άνσουτζ να απαντήσει σε περαιτέρω κρούσεις επαναλαμβάνοντας «ότι η τελική λύση θα είναι υγιέστερη και μονιμότερη αν οι Έλληνες τη βρουν χωρίς (εξωτερική) ανάμιξη.[35] Η ακριβής φύση της «μέγιστης υποστήριξης» που ο DCM είχε παράσχει στους αντιπάλους του Παπανδρέου δεν είναι γνωστή. Στις 5 Σεπτεμβρίου, σε μακροσκελές τηλεγράφημα προς το Στέιτ Ντιπάρτμεντ, επιδίωξε να δικαιολογήσει τις ενέργειές του εστιάζοντας στην απειλή που συνιστούσε ο Ανδρέας. Ο Άνσουτζ διαβεβαίωνε ότι ο «φυσικός σύμμαχος» του νεότερου Παπανδρέου ήταν η «Άκρα Αριστερά και οι κομμουνιστές» και ότι «ο ύποπτος ρόλος του στην κυπριακή διαμάχη … μπορεί να οφείλεται στην επιθυμία του να αποφύγει μια θέση που θα μπορούσε να θίξει τη Σοβιετική Ένωση και τα κομμουνιστικά στοιχεία προς τα οποία φαίνεται να προσβλέπει για υποστήριξη σε άλλα πεδία». Επομένως, ο DCM θεωρούσε «πολύ σημαντικό να αποκτήσει καλύτερη εικόνα για τη σχέση του Ανδρέα με τους κομμουνιστές και την άκρα Αριστερά, να προσδιορίσει [τις] πηγές και [το] μέγεθος των οικονομικών του πόρων, και να περιορίσει κατά το δυνατόν την πολιτική του ισχύ, τρέχουσα και εν δυνάμει».[36] Οι πρώτες δεκαεπτά παράγραφοι (2 σελίδες) του τηλεγραφήματος που έστειλε ο Άνσουτζ στις 5 Σεπτεμβρίου παραμένουν απόρρητες. Ωστόσο, μια ισχυρή ένδειξη για το περιεχόμενό τους μπορεί να βρεθεί στην απάντηση που προκάλεσε από τον πρεσβευτή Τάλμποτ, ο οποίος ετοιμαζόταν να αναχωρήσει για το πόστο του στην Αθήνα. Στις 9 Σεπτεμβρίου, ο Τάλμποτ έγραψε στον DCM: «Παραδέχομαι ότι ίσως έρθει ο καιρός για να προβούμε σε ευρύτερη χρήση ελεγχόμενων χρηματικών μέσων. Θα εκτιμούσαμε μια πληρέστερη εκτίμηση ορισμένων σημείων και αποσαφήνιση λεπτών αποχρώσεων στις οποίες αναφέρεστε. Είμαι περίεργος γιατί ευκατάστατοι Έλληνες, είτε κεντρώοι είτε δεξιοί, δεν θα αντιλαμβάνονταν ότι είναι προς το συμφέρον τους να αντλήσουν (χρήματα) από τα δικά τους άνετα οικονομικά, προκειμένου να ενθαρρύνουν, χωρίς ξένη υποστήριξη, μια μετριοπαθή κυβέρνηση χωρίς τον Παπανδρέου. Επίσης, θα εκτιμούσα μια περαιτέρω δική σας ανάλυση για το πώς η χρήση χρηματικών μέσων γίνεται το κρίσιμο επιπλέον στοιχείο».[37] Η άμεση απάντηση του Άνσουτζ, στις 10 Σεπτεμβρίου, δεν αφήνει καμιά αμφιβολία για τις εισηγήσεις και τα αιτήματα που είχε υποβάλει: έγκριση και πόροι με τους οποίους θα παρακινούσε βουλευτές της Ένωσης Κέντρου να εγκαταλείψουν τον Παπανδρέου και να υπερψηφίσουν μια κυβέρνηση Στεφανόπουλου με τη στήριξη του βασιλιά. Ο DCM απέρριψε ως μη εφαρμόσιμη την υπόδειξη του Τάλμποτ να βρεθούν οι αναγκαίοι πόροι για το σχέδιο που πρότεινε επιτόπου: «Στην πολιτική, οι ευκατάστατοι Έλληνες στην πλειονότητά τους βρυχώνται σαν τίγρεις αλλά ενεργούν σαν γατάκια». Και εξήγησε περαιτέρω: «Σε γενικές γραμμές, οι πλούσιοι επιδιώκουν να προστατέψουν τα προνόμιά τους ενισχύοντας και τις δύο πλευρές. Δεν είναι πρόθυμοι να θέσουν σε κίνδυνο τα συμφέροντά τους εκδηλώνοντας ανοικτά κομματικές τοποθετήσεις. Όταν η κατάσταση εξελίσσεται επικίνδυνα, βγάζουν έξω τα κεφάλαιά τους». Αν και δεν μπορούσε να εγγυηθεί την επιτυχία του σχεδίου του, ανυπομονούσε να δοκιμάσει: «…θα θέλαμε να είμαστε βέβαιοι ότι δεν θα οφείλεται σε έλλειψη προσεκτικά συγχρονισμένης και σχεδιασμένης προσπάθειας από μέρους μας η παραμονή μιας χούφτας ταλαντευόμενων βουλευτών στο παπανδρεϊκό στρατόπεδο την κρίσιμη στιγμή».[38] Στο τέλος, το αίτημα του Άνσουτζ για μια ακόμα φορά απορρίφθηκε. Σύμφωνα με σημείωμα του επιμελητή του τόμου δημοσιευμένων εγγράφων του Στέιτ Ντιπάρτμεντ (FRUS XVI 1964-1968, σελίδα 430), τον Σεπτέμβριο του 1965 η Επιτροπή 303 για Συγκαλυμμένες Επιχειρήσεις του Συμβουλίου Εθνικής Ασφαλείας συζήτησε πρόταση για ενδεχόμενη αμερικανική ενέργεια με στόχο να υπονομευτεί η πολιτική βάση των Παπανδρέου. Καθώς η Επιτροπή δεν μπορούσε να καταλήξει σε απόφαση, το ζήτημα παραπέμφθηκε στον υπουργό Εξωτερικών Ρασκ, ο οποίος απέρριψε το προτεινόμενο σχέδιο ενέργειας. Σύμφωνα με τον επιμελητή του εν λόγω τόμου, ιστορικό Τζέιμς Ε. Μίλλερ (James E. Miller), η απορριφθείσα πρόταση της 10ης Σεπτεμβρίου αφορούσε σχέδιο της CIA για «εξαγορά των ψήφων μικρού αριθμού Ελλήνων βουλευτών προκειμένου να εξασφαλιστεί πλειοψηφία για τη κυβέρνηση του Στέφανου Στεφανόπουλου».[39] Η απόρριψη του σχεδίου της CIA συνέπεσε με την άφιξη στην Αθήνα του νέου πρεσβευτή Φίλιπς Τάλμποτ, ο οποίος ανέλαβε τη διεξαγωγή των επαφών της πρεσβείας με την πολιτική ηγεσία και το παλάτι. Τον Τάλμποτ, ο οποίος είχε αποκτήσει τη διπλωματική του εμπειρία στη Νότια Ασία, μέλος του προσωπικού της πρεσβείας τον περιέγραψε ως «εμφανώς απαθή, ήρεμο μέχρι παρεξηγήσεως, όχι δύσκολο στη συνεργασία, ούτε εύκολο άνθρωπο. Ήταν εξαιρετικά δύσκολο να πει κανείς τι συνέβαινε στο μυαλό του επειδή ουδέποτε εκδήλωνε την παραμικρή αντίδραση σε οτιδήποτε έλεγε κάποιος, ούτε καν με ένα νεύμα. Ήταν να απορεί κανείς κατά πόσο είχε ποτέ έντονα συναισθήματα, και αν αυτό συνέβαινε, για ποιο πράγμα».[40] Δεκαπέντε μήνες μετά τον σχηματισμό της κυβέρνησης Στεφανόπουλου, ο Γεώργιος Παπανδρέου και ο διάδοχος του Καραμανλή στην ηγεσία της ΕΡΕ Παναγιώτης Κανελλόπουλος συνεννοήθηκαν μυστικά και, στις 20 Δεκεμβρίου 1966, παρουσίασαν μία καταρχήν συμφωνία για τη διεξαγωγή νέων εκλογών, με πιθανή ημερομηνία την 28η Μαΐου του 1967. Οι περισσότεροι εγχώριοι και ξένοι παρατηρητές προέβλεπαν ότι η Ένωση Κέντρου των Παπανδρέου θα αναδεικνυόταν και πάλι νικήτρια και θα σχημάτιζε κυβέρνηση με αριστερότερη απόκλιση και τον Ανδρέα ως κινητήρια δύναμη. Αυτή η προοπτική τρομοκρατούσε το Παλάτι, τους συντηρητικούς, την ηγεσία του στρατεύματος, καθώς και την αμερικανική πρεσβεία, και αυτήν ακριβώς επιδίωκαν να αποτρέψουν. Και ως σπίρτο σε στεγνή θρυαλλίδα, τον Μάρτιο του 1967, λίγες εβδομάδες πριν από τις προγραμματισμένες εκλογές, η εισαγγελία ανακοίνωσε την άρση της βουλευτικής ασυλίας του Ανδρέα, προκειμένου να προσαχθεί σε δίκη για την υποτιθέμενη ανάμιξή του στην υπόθεση ΑΣΠΙΔΑ. Ο Ανδρέας Παπανδρέου με τη γυναίκα του Μαργαρίτα και τα παιδιά τους Γιώργο και Νίκο στις 26 Δεκεμβρίου 1967, αφού αφέθηκε ελεύθερος μετά τη σύλληψή του από τη χούντα. Δεξιά του Ανδρέα, η μητέρα του Σοφία Μινέικο, πρώτη σύζυγος του πατέρα του. © Manuel Litran/ Getty Images/ Ideal Image Λίγο μετά την ανακοίνωση της συμφωνίας Παπανδρέου-Κανελλόπουλου για τη διεξαγωγή εκλογών, η πρεσβεία αποπειράθηκε εκ νέου να παίξει έναν ρόλο στο πολιτικό δράμα. Στις 11 Φεβρουαρίου 1967, σε γλώσσα που θύμιζε την προγενέστερη πρωτοβουλία του DCM, ο Τάλμποτ ζήτησε την έγκριση του Στέιτ Ντιπάρτμεντ για «περιορισμένη πολιτική δράση» με σκοπό να «περιοριστούν οι διαστάσεις του λαϊκού ερείσματος που οικοδομούσε ο Ανδρέας Παπανδρέου, με την ενθάρρυνση της υποστήριξης για ορισμένα ανταγωνιστικά στοιχεία». Ο πρεσβευτής υποστήριξε ότι «η διαφαινόμενη επιτυχία» του νεότερου Παπανδρέου «μπορεί να προκαλέσει μια δεξιά αντεπαναστατική απόπειρα με προοπτική δυσάρεστων συνεπειών για την Ελλάδα και τη Συμμαχία. Αυτό που δεν χρειαζόμαστε τώρα στο NATO είναι μια ελληνική στρατιωτική δικτατορία».[41] Και πάλι, η εισήγηση της πρεσβείας για συγκαλυμμένη δράση παραπέμφθηκε στην Επιτροπή 303 του Συμβουλίου Εθνικής Ασφαλείας (συναντήσεις της 8ης και 13ης Μαρτίου 1967) και για μια ακόμα φορά δεν υπήρξε συμφωνία για την αξία της προτεινόμενης επιχείρησης. Ένα μέλος της Επιτροπής, του οποίου η ταυτότητα δεν αποκαλύπτεται, τάχθηκε υπέρ του σχεδίου επιμένοντας ότι «ο Ανδρέας Παπανδρέου έχει γίνει αντικείμενο παρατήρησης για διάστημα αρκετό ώστε να κατατάσσεται ρεαλιστικά σε πλευρά σαφώς εχθρική προς τα συμφέροντα των ΗΠΑ». Απεναντίας, ο πρεσβευτής Φόι Κόλερ (Foy Kohler), ο οποίος στα τέλη της δεκαετίας του 1930 είχε υπηρετήσει στην Αθήνα υπό τον πρεσβευτή Λίνκολν Μακβέι (Lincoln MacVeagh), υπήρξε ένας από τους τρεις που σθεναρά αντιτάχθηκαν στο σχέδιο. Ο ίδιος σχολίασε: «Δεν είναι πιθανό να αποδίδουμε στον Ανδρέα μεγαλύτερη βαρύτητα από όση αξίζει;». Καθώς η Επιτροπή δεν μπόρεσε να αποφασίσει, το ζήτημα και πάλι έφτασε στον υπουργό Εξωτερικών, ο οποίος έσπευσε να το κλείσει. Σύμφωνα με τα πρακτικά, ο Ρασκ παρατήρησε πως, «αν Ελληνοαμερικανοί διπλής υπηκοότητας ανησυχούν για τις εξελίξεις και αν 200-300.000 δολάρια θα κάνουν τη διαφορά, δεν θα πρέπει να δυσκολευτούν να βρουν το ποσό αυτό οι ίδιοι χωρίς να αναμίξουν την Κυβέρνηση των Ηνωμένων Πολιτειών».[42] Οι φόβοι του Τάλμποτ για το ενδεχόμενο δεξιάς στρατιωτικής δικτατορίας ήταν απολύτως βάσιμοι. Μια αναφορά της CIA, με ημερομηνία 9 Μαρτίου 1967 και τίτλο «Αυξημένη δραστηριότητα ομάδας που επαγγέλλεται στρατιωτική δικτατορία», μετέδιδε πληροφορίες που είχαν ως πηγή τον στρατηγό Γρηγόριο Σπαντιδάκη, αρχηγό του Γενικού Επιτελείου Στρατού (ΓΕΣ), σχετικά με το πρώτο βήμα για την εφαρμογή του σχεδίου «Ιέραξ 2» που προέβλεπε την επιβολή στρατιωτικού νόμου σε περίπτωση σοβαρής διασάλευσης της τάξης και απειλής για την ασφάλεια της χώρας. Σύμφωνα με τον Σπαντιδάκη, είχαν ήδη ληφθεί προκαταρκτικά μέτρα, τα οποία περιλάμβαναν τη μετάθεση στην Ανώτατη Στρατιωτική Διοίκηση Αθηνών και Νήσων (ΑΣΔΑΝ) 30-35 αξιωματικών μεσαίων βαθμών. Τα μέτρα αυτά, εξήγησε, οφείλονταν στην «ανησυχία του παλατιού για την τρέχουσα πολιτική κατάσταση. Σε περίπτωση κρίσης, το σχέδιο προέβλεπε την κινητοποίηση στρατιωτικών μονάδων σε θέσεις καίριες για τον έλεγχο της χώρας. Ο κατάλογος των αξιωματικών σε θέσεις κλειδιά που έμπαιναν σε ανεπίσημη επιφυλακή περιλάμβανε, μεταξύ άλλων, τους διοικητές της 8ης και της 9ης Μεραρχίας, τον επικεφαλής του 2ου Γραφείου (Πληροφοριών) του ΓΕΣ, τον επικεφαλής του αντίστοιχου Γραφείου της ΑΣΔΑΝ και τον επικεφαλής του 3ου Γραφείου (Οργάνωσης και Εξοπλισμού) του ΓΕΣ, συνταγματάρχη Γεώργιο Παπαδόπουλο.[43] Το πολιτικό κλίμα παρέμενε τεταμένο, όταν, στις 29 Μαρτίου, ο βασιλιάς Κωνσταντίνος εκμυστηρεύτηκε στον Τάλμποτ ότι «δεν μπορεί να διακινδυνεύσει την καταστροφή της ελεύθερης Ελλάδας επιτρέποντας στον Ανδρέα Παπανδρέου να έρθει στην εξουσία … η σκέψη του Βασιλιά έχει επικεντρωθεί στο ζήτημα κατά πόσο μπορεί να σταματήσει τον Ανδρέα με συνταγματικές (ή σχετικά συνταγματικές) μεθόδους ή αν θα αναγκαστεί να παραβιάσει το Σύνταγμα επιβάλλοντας εξωκοινοβουλευτική κυβέρνηση». Ο πρεσβευτής προειδοποίησε τους ανωτέρους του ότι «μου είναι δύσκολο να υποστηρίξω ότι η Ελλάδα υπό τον Ανδρέα, όπως έχει εμφανιστεί κατά το τελευταίο έτος, θα είναι είτε φιλελεύθερη δημοκρατία είτε σταθερά προσανατολισμένη στη Δύση». Και ενώ σε προηγούμενες συζητήσεις με τον νεαρό μονάρχη είχε τονίσει «τη στάση αποστροφής που γενικά δείχνουμε απέναντι σε δικτατορίες», αυτή τη φορά η συζήτηση «κατευθύνθηκε μόνο σε πρακτικές πτυχές: τι είδους και πόσο ισχυρή αντίδραση θα προκαλείτο και πόσο καταπιεστικό θα έπρεπε να γίνει ένα τέτοιο καθεστώς;». Ο Τάλμποτ ζήτησε από το Στέιτ Ντιπάρτμεντ να ετοιμάσει μια απάντηση «στο αίτημα του Βασιλιά για την παροχή διαβεβαίωσης ότι οι Ηνωμένες Πολιτείες υποστηρίζουν τις κινήσεις που μπορεί να αισθανθεί αναγκασμένος να κάνει» και δεν άφησε καμιά αμφιβολία για τη σοβαρότητα του ζητήματος: «Πιστεύω πως το αίτημα του Βασιλιά πρέπει να αντιμετωπιστεί ως εξαιρετικά επείγον … Ελπίζω ότι θα μπορούσατε να μου στείλετε οδηγίες στις αρχές της ερχόμενης εβδομάδας». Έκλεισε δε την επιστολή του με μια εύθυμη νότα καρτερικότητας: «Όπως λέω στους συναδέλφους μου εδώ: Λοιπόν, παιδιά, έχουμε μπει για τα καλά στον χορό τώρα!».[44] Στην αυστηρή απάντησή του της 3ης Απριλίου 1967, το Στέιτ Ντιπάρτμεντ εξέφρασε την αποδοκιμασία του για τη σκέψη του βασιλιά περί δικτατορικών μεθόδων και της προφανούς προθυμίας του Τάλμποτ να αποδεχθεί τέτοιες σκέψεις: «Θα τείναμε να απευθύνουμε αυστηρότερη προειδοποίηση εναντίον ενδεχόμενης συνταγματικής εκτροπής. Το βάθος των αισθημάτων των Ελλήνων εναντίον μιας τέτοιας κίνησης θα έπρεπε να ζυγιστεί πιο προσεκτικά από τον βασιλιά. Ο Ανδρέας ως “μάρτυρας” με τον μηχανισμό του Λαμπράκη να τον στηρίζει πλήρως θα ήταν ένας πολύ υπολογίσιμος αντίπαλος. Επί της αρχής, φυσικά, οι ΗΠΑ θα ήταν αντίθετες σε μια εξωκοινοβουλευτική κίνηση». Αυτή η αυστηρή δήλωση αμέσως συνοδεύτηκε από μια παράδοξα αμφίσημη επιφύλαξη: «Θα έπρεπε να τονίσετε ότι η αντίδραση των ΗΠΑ σε μια τέτοια κίνηση δεν μπορεί να καθοριστεί εκ των προτέρων, αλλά θα εξαρτιόταν από τις συνθήκες εκείνης της στιγμής».[45] Η κρίσιμη πρόταση της επιφύλαξης ήταν γραμμένη στο χέρι και προστέθηκε στο κείμενο του εξερχόμενου τηλεγραφήματος πριν από την έγκριση της αποστολής του που υπέγραφε ο Στιούαρτ Ρόκγουελ (Steward Rockwell), αναπληρωτής βοηθός υπουργός για υποθέσεις Εγγύς Ανατολής και Αφρικής. Ήταν ευνόητο ότι το Στέιτ Ντιπάρτμεντ επιθυμούσε να έχει ανοικτές τις επιλογές του σε περίπτωση ακραίων εξελίξεων στην Ελλάδα. Αποκαλύπτοντας, όμως, την αμφιθυμία του στον βασιλιά σχεδόν εξουδετέρωνε τον αντίκτυπο της προειδοποίησης που σκόπευε να απευθύνει εναντίον μιας δικτατορικής λύσης. Απογοητευμένος με τις οδηγίες του Στέιτ Ντιπάρτμεντ, ο Τάλμποτ εξέθεσε τις απόψεις του για μια ακόμα φορά, αυτή τη φορά σε ένα μακροσκελές τηλεγράφημα, «προσωπικό για τον υπουργό», με ημερομηνία 14 Απριλίου 1967: «Με λύπη μου αναφέρω ότι έχει έρθει η στιγμή να υψώσω σήματα επικείμενης καταιγίδας από την Ελλάδα»· και εξήγησε: Οι αναμενόμενες καταστροφικές συνέπειες από μια εκλογική νίκη του Παπανδρέου και «μια κυβέρνηση με τον Ανδρέα είτε ως διευθύνοντα από τα παρασκήνια είτε στο πηδάλιο θα είχε ως συνέπεια –σύμφωνα με την εκτίμησή μας για την αιχμή της εκστρατείας του– τη μετατροπή της ανώτατης στρατιωτικής ηγεσίας σε όργανο υπό κομματικό έλεγχο και επομένως την κατάλυση του κύρους του Βασιλιά και των παραδοσιακών κέντρων επιρροής σε αυτή τη χώρα … Η άνετη και ικανοποιητική σχέση Ελλάδας-ΗΠΑ των τελευταίων 20 χρόνων αναπόδραστα θα υπόκειτο στο είδος των εντάσεων που δοκιμάζουμε όχι μόνο στο Πακιστάν αλλά και σε πολλές άλλες χώρες. Σύμφωνα με όλες τις ορατές ενδείξεις εδώ, οι Ρώσοι δεν θα αργούσαν να επωφεληθούν». Ενόψει τόσο δυσμενών προοπτικών, «κλίκες στο παλάτι, τις ένοπλες δυνάμεις και την ΕΡΕ βρίσκονται υπ’ ατμόν προς μια “συνταγματική εκτροπή”, που σημαίνει δικτατορία». Στην καλύτερη των περιπτώσεων, αν η ΕΡΕ μπορούσε να περιορίσει την Ένωση Κέντρου σε σχετική μόνο πλειοψηφία, ο βασιλιάς θα μπορούσε να ζητήσει μια συμμαχική κυβέρνηση, η οποία θα απέκλειε το ενδεχόμενο η υπό κομμουνιστικό έλεγχο ΕΔΑ και ο Ανδρέας να αποκτήσουν ευαίσθητα υπουργεία στον τομέα της ασφάλειας». Ο Τάλμποτ συμπέρανε: «Αυτό είναι το αποτέλεσμα, πιστεύω, το οποίο θα έπρεπε να ενθαρρύνουμε στη συνέχεια με διπλωματικά μέσα και με όποιους πόρους μπορούμε να διαθέσουμε. Αν και θα μας εκθέσει σε κατηγορίες συμπαιγνίας με τη Δεξιά, είναι προτιμότερο από τις ορατές εναλλακτικές επιλογές». Ο ίδιος έλπιζε να συζητήσει την κατάσταση αυτοπροσώπως με τον Ρασκ και άλλους κορυφαίους αξιωματούχους, «προτού φτάσει η στιγμή της αλήθειας», και εξέφραζε την επιθυμία να μεταβεί στην Ουάσιγκτον για μερικές μέρες.[46] Στην αμερικανική πρωτεύουσα το Στέιτ Ντιπάρτμεντ παρέμεινε ασυγκίνητο από τις δυσοίωνες προειδοποιήσεις του πρεσβευτή. Με το τηλεγράφημα 272 της 20ής Απριλίου 1967, (ώρα Ουάσιγκτον 6:51 μ.μ.), διαβεβαίωνε τον Τάλμποτ ότι το πιο πρόσφατο μήνυμά του είχε «μελετηθεί προσεκτικά» και, παραβλέποντας τις επανειλημμένες αναφορές του στο ενδεχόμενο δικτατορίας, συνέστησε τη συνέχιση των απευθείας επαφών μεταξύ των αντιμαχόμενων πλευρών σε αναζήτηση μιας αμοιβαία αποδεκτής λύσης στο αδιέξοδο. Παραβλέποντας το αίτημα του Τάλμποτ να έρθει στην Ουάσιγκτον για διαβουλεύσεις, το τηλεγράφημα του Στέιτ Ντιπάρτμεντ κατέληγε σε αυστηρό τόνο: «Μην προβείτε σε καμία ενέργεια χωρίς περαιτέρω οδηγίες».[47] Ωστόσο, μέχρι το τηλεγράφημα 272 να αποκωδικοποιηθεί και να παραδοθεί στον αποδέκτη του στην Αθήνα (επτά ώρες μπροστά από την ώρα της Ανατολικής Ακτής), το μήνυμά του είχε ξεπεραστεί από τις δραματικές εξελίξεις. Τις πρώτες πρωινές ώρες της 21ης Απριλίου, μια ομάδα αξιωματικών μεσαίου βαθμού προχώρησαν με επιτυχία σε πραξικόπημα, θέτοντας υπό έλεγχο το κέντρο της Αθήνας και επιβάλλοντας τον στρατιωτικό νόμο. Επικεφαλής των πραξικοπηματιών ήταν ο αντισυνταγματάρχης Γεώργιος Παπαδόπουλος, τον οποίο πρόσφατα η CIA είχε αναφέρει ως μέλος των συνωμοτικών σχεδίων των στρατηγών. Μεταξύ του καταλόγου των στόχων των συνταγματαρχών, ο Ανδρέας Παπανδρέου αναμφίβολα βρισκόταν στην κορυφή ή κοντά σε αυτήν. Ως Αμερικανός υπήκοος, ο Ανδρέας δικαιούτο κάθε βοήθειας και προστασίας που μπορούσε να παράσχει η πρεσβεία, η αντίδραση της οποίας αποδείχθηκε κάθε άλλο παρά δυναμική. Για καλή τύχη του Ανδρέα, στην Ουάσιγκτον, όπου διατηρούσε φίλους και υποστηρικτές με επιρροή, το ζήτημα λήφθηκε περισσότερο σοβαρά υπόψη και, έπειτα από διεθνείς πιέσεις, του επιτράπηκε τελικά να φύγει από τη χώρα. — Μετάφραση: Γιάννης Δ. Στεφανίδης Σημ. ARB: Οι παραπομπές του συγγραφέα είναι στις αγγλικές εκδόσεις των βιβλίων των Μοντήγκλ Στερνς (Ανδρέας Παπανδρέου: Το αίνιγμα) και Σπύρου Δραΐνα (Ανδρέας Παπανδρέου: Η γέννηση ενός πολιτικού αντάρτη). Οι εντός αγκυλών αριθμοί σελίδων είναι στις ελληνικές μεταφράσεις τους. Το Μέρος Β θα δημοσιευθεί στο τεύχος Ιανουαρίου [1] Monteagle Stearns, Gifted Greek: The Enigma of Andreas Papandreou (Potomac Books, 2021), x. [10] [2] Στο ίδιο, x. [11] [3] Στο ίδιο, xxv. [32] [4] Στο ίδιο, x. [11] [5] Claude Nicolet, United States Policy Toward Cyprus, 1954-1974: Removing the Greek-Turkish Bone of Contention (Mannheim: Bibliopolis, 2001), 251-62· Laurence Stern, The Wrong Horse: The Politics of Intervention and the Failure of American Diplomacy (New York: Times Books, 1977), 25-30. [6] NARA, Department of State, NEA/GTI April 25, 1966 (χωρίς καταχώριση φακέλου). Ο Μπάρναμ είχε συναντήσει τον Ανδρέα μία φορά, τον Ιούνιο του 1965, ενώ επισκεπτόταν την Αθήνα για επαφές με Έλληνες πολιτικούς ηγέτες. Φιλοπαπανδρεϊκές εφημερίδες κατήγγειλαν ότι ο Μπάρναμ και ο υπουργός της κυβέρνησης της Ενώσεως Κέντρου Κωνσταντίνος Μητσοτάκης συνωμοτούσαν εναντίον του Παπανδρέου: James Edward Miller, The United States and the Making of Modern Greece: History & Power, 1950-1974. (Chapel Hill, N.C. 2009), 121-2. Δύο περιστατικά προσωπικών χειρισμών του Ανδρέα είχαν αναστατώσει ιδιαίτερα την πρεσβεία: Το πρώτο αφορούσε τον αξιωματούχο δημοσίων σχέσεων Βίνσεντ Τζόυς (Vincent Joyce), τον οποίον η κυβέρνηση της Ενώσεως Κέντρου χαρακτήρισε ανεπιθύμητο πρόσωπο, και το δεύτερο τον σταθμάρχη της CIA Λάφλιν Κάμπελ (Laughlin Campbell), ο οποίος μετατέθηκε εκτός Ελλάδος: Robert V. Keeley, The Colonels’ Coup and the American Embassy: A Diplomat’s View of the Breakdown of Democracy in Cold War Greece (University Park, PA: University of Pennsylvania Press, 2010), 30-34. [7] Stan Draenos [Σπύρος Δραΐνας], Andreas Papandreou: The Making of a Greek Democrat and Political Maverick (London: I. B. Tauris, 2012), 14. [42] Στο εντυπωσιακό ερευνητικό του εγχείρημα, ο δρ. Δραΐνας διέθετε τη συνεργασία και την υποστήριξη του Ιδρύματος Ανδρέας Γ. Παπανδρέου. [Το βιβλίο κυκλοφόρησε το 2013 στα ελληνικά από τις εκδόσεις Ψυχογιός, με τίτλο Ανδρέας Παπανδρέου: Η γέννηση ενός πολιτικού αντάρτη, μτφρ. Χρίστος Οικονόμου]. [8] Στο ίδιο, 17. [45] [9] Στο ίδιο, 19-20. [48-49] [10] Στο ίδιο, 30. [49] [11] Richard Clogg, Parties and Elections in Greece: The Search for Legitimacy (London: C. Hurst, 1987), 36-39. [12] Δραΐνας, 33. [51] [13] Στο ίδιο, 22. [51] Αν και στην αρχή είχε εκδηλώσει ενδιαφέρον για την κεντρώα εναλλακτική, εν τέλει ο Καραμανλής απέρριψε την ιδέα. [14] Στο ίδιο, 22. [52] [15] Στο ίδιο, 25. [55] [16] Στο ίδιο, 25. [56] [17] Στο ίδιο, 34. [61] [18] Στο ίδιο, 26. [57] [19] Στο ίδιο, 30 [74-75] [20] Stearns, xxiv. [31] [21] Clogg, 40-44. [22] Δραΐνας, 39-40. [89-90] [23] Foreign Relations of the United States [στο εξής: FRUS] 1961-1963, τόμος XVI, 632-6. [24] FRUS, 1961-1963, XVI, 662-3. [25] Αλέξης Παπαχελάς, Ο βιασμός της ελληνικής δημοκρατίας: Ο αμερικανικός παράγων, 1947-1967 (Αθήνα: Εστία, 1997), 58, 89. Η προσωπογραφία των αξιωματικών από τον Λαγουδάκη προέρχεται από πηγή του συγγραφέα. [26] FRUS, 1961-1963, XVI, 664-6. [27] Δραΐνας, 47-48. [99-100] [28] Στο ίδιο, 47-49. [99] [29] Στο ίδιο, 48. [101] [30] Clogg, 48-49. [31] Margaret Papandreou, Nightmare in Athens (Englewood Cliffs, N.J. Prentice Hall, 1970), 69. [32] Keeley, xxvi. [33] FRUS, XVI, 418-9. [34] Στο ίδιο, 425-7. [35] Στο ίδιο, 427, σημ. 3. [36] Στο ίδιο, 431-2. Η έμφαση προστέθηκε. [37] Dept of State, Central Files, POL 15 Greece, Talbot to Anschuetz, 9.9.1965. Ο όρος «ελεγχόμενα χρηματικά μέσα» αναφέρεται σε πόρους της CIA. Η έμφαση προστέθηκε. [38] L.B. Johnson Library, Department of State, NEA Control 8568, Anschuetz to Talbot, 10.9.1964. [39] Miller, “The Battle Over the “Greek Volume: Who Won?”, Bulletin of the Modern Greek Studies Association, XXXIV, 2002, 103-11. [40] Keeley, 5. [41] FRUS, XVI, November 1966-April 1967, 541-2. [42] Στο ίδιο, 551-2, 554-5. [43] Στο ίδιο, 552-3. H ένταξη του αντισυνταγματάρχη Παπαδόπουλου στο «πραξικόπημα των στρατηγών» ίσως εξηγεί γιατί το «πραξικόπημα των συνταγματαρχών» της 21ης Απριλίου 1967 «έπιασε στον ύπνο» το παλάτι, τους στρατηγούς και την αμερικανική πρεσβεία. [44] Στο ίδιο, 562-4. [45] Στο ίδιο, 567-8, 567-68· Ιωάννης O. Ιατρίδης, «Απρόθυμος ηγεμόνας: Αμερικανική διπλωματία και η ελληνική πολιτική κρίση, 1961-1967», στο Μανώλης Βασιλάκης (επιμ.), Aπό τον Ανένδοτο στη Δικτατορία, (Αθήνα: Παπαζήσης, 2009), 62-63. [46] FRUS, 1964-1968 XVI, 574-7. [47] Στο ίδιο, 577-8.

Ανδρέας Παπανδρέου και Μοντήγκλ Στερνς (Ι)

Σύνδεση