Τζέιμς Μέρριλ — «Πρέπει να είμαστε ελαφριοί!»

ARB – THE NEW YORK REVIEW OF BOOKS A Whole World: Letters from James Merrill [Ένας ολόκληρος κόσμος: επιστολές από τον Τζέιμς Μέρριλ], επιμέλεια Langdon Hammer και Stephen Yenser, Knopf, σελ. 700 Αυτό που αναδύεται εντονότερα από τη συλλογή επιστολών του Τζέιμς Μέρριλ είναι η ελαφρότητα του αγγίγματος, η ελαφρότητα του πνεύματος και η στοργή που επιδεικνύουν. Στο ποίημά του «Days of 1935» [Μέρες του 1935], ο Τζέιμς Μέρριλ φαντάστηκε ότι είχε την ίδια μοίρα με το μωρό των Λίντμπεργκ, που απήχθη από το Νιού Τζέρσι τον Μάρτιο του 1932 όταν ο Μέρριλ ήταν σχεδόν έξι ετών, και βρέθηκε νεκρό δυόμισι μήνες αργότερα, αφού οι Λίντμπεργκ είχαν πληρώσει λύτρα 50 χιλιάδων δολαρίων: Στου μωρού του Λίντμπεργκ τα μικρά, ψυχρά χαρακτηριστικά διέκρινες το ξόρκι, την αδυναμία. Φαινόταν απολύτως πιθανό ότι σύντομα θα ’ρχόταν κι η δική μου η σειρά. Στο ποίημα, το αγόρι ήταν παραδόξως ενθουσιασμένο που βρισκόταν με τους απαγωγείς του, Φλόυντ και Τζιν: «Το πρόσωπο του άντρα / Με καθηλώνει, κεραυνός». Τον είχε πιάσει φρενίτιδα από τον ενθουσιασμό για αυτόν τον νέο, απαγορευμένο κόσμο: «(Θα επαναλαμβάνω / Κάποια από τα πράγματα που έκανε / Ως να πεθάνω, ως να πεθάνω.)». Είδε τον Φλόυντ να ακουμπά τα χείλη του στον λαιμό του Τζιν: Τότε και οι δύο μου έριχναν βλέμματα γεμάτα νωθρή, περιφρονητική θυμηδία, Αυτό σήμαινε να μεγαλώνεις, ήλπιζα, οι πρώτοι αναψοκοκκινισμένοι καρποί της γης. Το ποίημα, γραμμένο το 1971, αποτελούσε, είπε ο Μέρριλ στον κριτικό Ντέιβιντ Κάλστοουν, «μια φαντασίωση απαγωγής», που δραματοποιούσε μερικές από τις βαθύτερες ανησυχίες του. Ευχόταν να φύγει μακριά από τους γονείς του (ήταν το μοναδικό παιδί από τον δεύτερο γάμο του πατέρα του) και να βρει όσο περισσότερη έξαψη μπορούσε. Επίσης τα χρήματα που είχε στη διάθεσή του, τον απελευθέρωναν και τον χαντάκωναν ταυτόχρονα. Ο πατέρας του, ο Τσαρλς Μέρριλ, συνιδρυτής της Merrill Lynch, δεν θα είχε καμία δυσκολία να πληρώσει τα λύτρα, όσα κι αν ήταν. Ο Λάνγκτον Χάμμερ, στη βιογραφία James Merrill: Life and Art (2015), περιγράφει τον αντίκτυπο της υπόθεσης Λίντμπεργκ: «Υπήρχε η πεποίθηση πως στην περιοχή της Νέας Υόρκης ενεργούσε μια σπείρα απαγωγέων και πως αυτοί, ή άλλοι εμπνευσμένοι από αυτούς, ίσως χτυπούσαν ξανά, με στόχο κάποια άλλη γνωστή οικογένεια». Ο Τσαρλς Μέρριλ και η σύζυγός του ήταν φίλοι με την Αν Λίντμπεργκ και τον πατέρα της· στο κτήμα τους στο Σαουθάμπτον, έλαβαν μέτρα κατά των απαγωγέων. Ο επιστάτης είχε ρεβόλβερ. Ο Τσαρλς [ο ετεροθαλής αδελφός του Τζέιμς] και ο Τζίμμυ κοιμούνταν στο ίδιο δωμάτιο, μολονότι υπήρχαν άλλα είκοσι διαθέσιμα, και κανένα από τα δύο παιδιά δεν επιτρεπόταν να βγει έξω μόνο του. Επίσης τα παιδιά πέρασαν ένα διάστημα στην Τουσόν για να απομακρυνθούν από τυχόν απαγωγείς. Η μητέρα του, θυμόταν ο Μέρριλ σε μια επιστολή γραμμένη το 1994, του είπε ότι βρισκόταν εκεί επειδή ήταν «ντελικάτος» και του αποκάλυψε τον πραγματικό λόγο χρόνια αργότερα. Ο Τσαρλς ήταν το ένα από τα δύο παιδιά από τον προηγούμενο γάμο του πατέρα τους. «Ο πατέρας μου», έγραψε ο Μέρριλ στο A Different Person (Ένας διαφορετικός άνθρωπος, 1993), τα απομνημονεύματα από τη μακρά παραμονή του στην Ευρώπη όταν ήταν γύρω στα είκοσι πέντε, είχε κάνει μια […] κίνηση για να εξασφαλίσει την ανεξαρτησία των παιδιών του, συστήνοντας ένα ακατάλυτο καταπίστευμα στο όνομα καθενός από εμάς. Ως εκ τούτου, στα πέντε μου χρόνια, ήμουν πλούσιος, και θα έκανα ο ίδιος κουμάντο στα οικονομικά μου μόλις ενηλικιωνόμουν, είτε μου άρεσε είτε όχι. Δεν ήμουν σίγουρος ότι μου άρεσε. Οι πιο καλοπροαίρετοι άνθρωποι, γνωρίζοντας τίνος γιος ήμουν και ανίσχυροι απέναντι στον ίδιο τους τον σνομπισμό, με έκαναν να σπαρταρώ κάτω από περιποιήσεις που δεν είχα κάνει τίποτε για να αξίζω. Οι επιστολές του Μέρριλ δείχνουν ότι είχε στήσει άμυνες απέναντι σε αυτές τις περιποιήσεις παριστάνοντας ότι δεν είχε καθόλου άμυνες. Από την αλληλογραφία του βλέπει κανείς εύκολα ότι πιθανόν θα μπορούσε να είχε διαχειριστεί τους ενδεχόμενους απαγωγείς έτσι όπως διαχειριζόταν τις σχέσεις. Θα τους είχε γοητεύσει με τον αυτοσαρκασμό και το χιούμορ του, επειδή δεν μιλούσε άσχημα για τους άλλους, επειδή έδειχνε να μην έχει πολλή αυτοπεποίθηση, και επειδή ανάρρωνε ακόμη από τα δυστυχισμένα παιδικά του χρόνια, κυνηγημένος ως ενήλικας από μια μητέρα η οποία ανησυχούσε ότι γράφοντας για την ομοφυλοφιλία του απογοήτευε την οικογένεια. Το 1951, από τη Ρώμη, ο Μέρριλ έγραψε στη μητέρα του «Σ’ ευχαριστώ που φρόντισες το διαμέρισμά μου. Δεν μπόρεσα να καταλάβω – τι γράμματα + χαρτιά έκαψες;». Πρόσθεσε ότι υπήρχαν πράγματα που ήθελε να κρατήσει. Μια υποσημείωση στο Ένας ολόκληρος κόσμος, τη συλλογή επιστολών του Μέρριλ σε επιμέλεια Χάμμερ και Στίβεν Γένσερ, μας πληροφορεί ότι η μητέρα του Μέρριλ κατέστρεψε επιστολές των Κίμον Φράιαρ, Φρέντρικ Μπύκνερ και Κλοντ Φρέντρικς τις οποίες βρήκε στο διαμέρισμά του στη Νέα Υόρκη. Όταν τη ρώτησε γι’ αυτό, του είπε ότι τον προφύλασσε από έκθεση σε εκβιασμούς. Τόσο ο Φράιαρ όσο και ο Φρέντρικς είχαν υπάρξει εραστές του. Θυμήθηκε τους γονείς του στο «The Broken Home» [Διαλυμένο σπίτι], ένα από τα καλύτερα πρώιμα ποιήματά του. Η εκδοχή που δίνει για τον πατέρα του είναι σατιρική, επιπόλαιη: Κάθε δέκατη τρίτη χρονιά παντρευόταν. Όταν πέθανε Υπήρχαν ήδη αρκετές ψυχραμένες σύζυγοι Σε γούνινη τροχιά – δαχτυλίδια, αυτοκίνητα, περμανάντ. Τον νιώθαμε να ετοιμάζεται για μια πράσινη νύφη. Η εικόνα της μητέρας του, στο κρεβάτι πίσω από μια κλειστή πόρτα, είναι ωστόσο πολύ πιο ανατριχιαστική και μυστηριώδης. Οδηγημένος στην κάμαρά της από το σκυλί της οικογένειας, ο ποιητής τη βρίσκει «ντυμένη με ταμπού […] τα μαλλιά της λυτά, απλωμένα» και σύντομα: Τα μάτια της άνοιξαν, παράξενα ξαφνιασμένα και ψυχρά. Ο σκύλος σωριάστηκε στο πάτωμα. Άπλωσε το χέρι της προς το μέρος μου. Τράπηκα σε φυγή. Ο Μέρριλ, το παιδί που τράπηκε σε φυγή, απέκτησε την ικανότητα να δημιουργεί νέα σπίτια για τον εαυτό του και επίσης να βρίσκει, και συχνά να κρατάει, εραστές και φίλους. Το 1972 έγραψε στον Ντέιβιντ Κάλστοουν από την Αθήνα: Στο μεταξύ συμπαθώ όλο και περισσότερο τον Μανώλη [τον οποίο είχε γνωρίσει στην Αθήνα]· είναι σοφό; Στην ηλικία μου! Ο Ντ. [Ντέιβιντ Τζάκσον, ο σύντροφός του] συνεχίζει να προσθέτει κυνικά όλους τους άλλους με τους οποίους είμαι ερωτευμένος ή που με αγαπούν, κι όποτε κάνω καμιά ασθενική νύξη στις σχέσεις του τού ενός μεσημεριού ή της μιας βραδιάς, λέει ότι θα προτιμούσε να έχει μπουρδέλο παρά χαρέμι. Τον επόμενο μήνα, ο Μέρριλ έγραψε στον ζωγράφο Ντέιβιντ Μάκιντος, με τον οποίο θα διατηρούσε στενή σχέση για πολλά χρόνια, σχετικά με την αμφιθυμία της συναισθηματικής ζωής του: Με συγκινεί πάρα πολύ ο βαθμός που απευθύνεσαι σε μένα στις στενοχώριες σου, έχεις ανάγκη την αγάπη μου για σένα, θέλεις να είμαστε μαζί. Είναι κάτι για το οποίο πρέπει να μιλήσουμε την Άνοιξη, που θα έχεις πολύ πιο ξεκάθαρη αίσθηση του τι είναι απαραίτητο για σένα και εγώ θα ξέρω περισσότερα για τις δικές μου δεσμεύσεις. [...] Άνθρωπος είμαι κι εγώ, κι όταν μου έγινε για δεύτερη φορά σαφές ότι ζητούσαμε το αδύνατο ο ένας από τον άλλο, μου φάνηκε πιο ευσπλαχνικό και για τους δυο μας να αναζητήσω σε άλλα μέρη συντροφιά. Ενώ ο Μέρριλ τρεφόταν από την αστάθεια και την ποικιλία της ερωτικής ζωής του, ορισμένες διευθύνσεις έγιναν αναγκαία αγκυροβόλια για εκείνον. Η πρώτη ήταν η Γουότερ Στριτ 107, το σπίτι στο Στόνινγκτον του Κονέτικατ, το οποίο μοιραζόταν με τον Τζάκσον. Αργότερα, η Ελίζαμπεθ Στριτ 792 στο Κι Γουέστ θα γινόταν ακόμη ένα από τα καταφύγιά του. Στο ενδιάμεσο, ο Μέρριλ και ο Τζάκσον αγόρασαν το σπίτι στην Αθηναίων Εφήβων 44[1] στην Αθήνα το 1964 και το κράτησαν ως το 1979. Ο Μέρριλ έγραψε: «Το σπίτι είναι παραδεισένιο, δεν θα πιστέψεις πόσο όμορφο, με θέα άπειρα πεύκα που ανεβαίνουν προς ένα μικρό λευκό μοναστήρι. Μπαλκόνια, με όλες τις ανέσεις, θέρμανση, καναπέ, και όλο, όλο δικό μας». Ωστόσο, όπως παρατήρησε η μυθιστοριογράφος Άλισον Λούρι, το σπίτι δεν ήταν ούτε επιβλητικό ούτε ιδιαίτερα μεγαλοπρεπές· ήταν «ακόμη πιο σεμνό» από εκείνο στο Στόνινγκτον. «Τώρα συνειδητοποιώ», έγραψε στα Familiar Spirits (2001), τα απομνημονεύματά της για τον Μέρριλ και τον Τζάκσον, ότι αυτός ο τρόπος ζωής, πολύ πιο σεμνός απ’ όσο ήταν απαραίτητο, πρέπει να αποτελούσε σκόπιμη επιλογή. Αν ήθελαν, ο Τζίμμυ και ο Ντέιβιντ θα μπορούσαν να έχουν μέγαρα και γιοτ, ακριβά αυτοκίνητα και ιμπρεσιονιστικούς πίνακες. Η Αθήνα πρόσφερε στον Μέρριλ και τον Τζάκσον ιδιωτικότητα και ανωνυμία. Επίσης τούς έδινε τη δυνατότητα να γνωρίσουν νεότερους άντρες διαφορετικής τάξης. Τον Νοέμβριο του 1964, ο Μέρριλ ξεκίνησε ένα γράμμα προς τον ποιητή Ντάρυλ Χάιν λέγοντας: «Ο Ντέιβιντ είναι στον πάνω όροφο με έναν καταδρομέα που τον λένε Νίκο, κι εγώ μόλις σηκώθηκα παραπατώντας από το κρεβάτι μαζί του, τραβώντας φωτογραφίες για να απαθανατίσω ένα όργανο σχεδόν πρωτοφανές στην εμπειρία του υποφαινόμενου». Δύο μήνες νωρίτερα, ο Μέρριλ είχε γνωρίσει τον Στράτο Μουφλουζέλη σε ένα μπαρ. Ο Λάνγκτον Χάμμερ γράφει: «Ο Στράτος στα είκοσι δύο ήταν πράγματι ωραίος νέος, και αυτός ο συνδυασμός νιάτων και ομορφιάς, ένα αρχαιοελληνικό ιδανικό, ήταν ισχυρός για έναν τριανταοχτάχρονο άντρα που μόλις άρχιζε να νιώθει γέρος». Επίσης γράφει: «Στην αρχή, ο Στράτος δεν ήξερε πόσο πλούσιος ήταν ο εραστής του. Όμως από την οπτική γωνία ενός Έλληνα της εργατικής τάξης το 1964, όλοι οι Αμερικανοί ήταν πλούσιοι». «Στην Αθήνα», σύμφωνα με τη Λούρι, ο Μέρριλ και ο Τζάκσον «θα εγκατέλειπαν τη μονογαμία και ωστόσο θα παρέμεναν αγαπημένοι φίλοι, βαθιά αφοσιωμένοι ο ένας στον άλλο». Τον Ιανουάριο του 1965 ο Μέρριλ έγραψε στον Κάλστοουν: Το σπίτι γεμίζει με εραστές (είναι Σάββατο) που κάνουν μπάνιο, λένε ανέκδοτα, πασαλείβουν τις φάτσες τους με τις τελευταίες μας σταγόνες αιθέριου έλαιου για το μπάνιο Floris έχοντας την εντύπωση ότι είναι κολόνια. Είναι τόσο παιδιάστικα ανυπόμονοι να γίνουν συμπαθείς που δεν αμφιβάλλω ότι ένας-δυο θα το πετύχουν. […] Ο τρέχων αγαπημένος μου παραμένει το αγόρι που γνώρισα την πρώτη μου νύχτα στην Αθήνα φέτος: ο Στράτος. Στο ποίημά του «Strato in Plaster» [Ο Στράτος στον γύψο], ο Μέρριλ έγραφε για τον φίλο του «στον γύψο από τον καρπό ως τον δικέφαλο» και τον πείραζε για το πώς έσπασε το χέρι του –μια από τις έννοιες της μαλακίας είναι ο αυνανισμός– αποδεικνύοντας έτσι ότι ο Στράτος δουλεύει για να βγάλει τα προς το ζην: Το κάταγμα προκλήθηκε από υπερβολική μαλακία; Η απάντηση του Στράτου είναι ένα τελευταίο Χαχανητό. «Πού τέτοια τύχη! Μια μέρα όπως αυτή η σκαλωσιά υποχώρησε κάτω απ’ τα πόδια μου. Δεν ένιωσα πόνο στην αρχή». Ενώ ο Μέρριλ γράφει ανέμελα για τις συναντήσεις του με νεότερους άντρες στην Αθήνα, ο Στράτος, ακόμη κι αφότου παντρεύτηκε και απέκτησε παιδιά, παρέμεινε αναπόσπαστο μέρος της ζωής του. Υπήρξαν κάμποσα γράμματα προς εκείνον από το 1965 γεμάτα εκδηλώσεις αγάπης. Το 1966, ο Μέρριλ σχεδίαζε να τον προσκαλέσει στις ΗΠΑ να πάει στο Στόνινγκτον, και έγραφε σε έναν φίλο: «Τρομακτικό ενδεχόμενο! Είναι τόσο ευγενικός και καλός και τόσο […] δίχως φαντασία, που πέφτει πάνω μου να φανταστώ τι στο καλό θα κάνει στο Στόνινγκτον, και το μόνο που μπορώ να σκεφτώ είναι να προσπαθήσω να του βρω δουλειά στο συνεργείο». Την επόμενη χρονιά, όταν προέκυψε ότι η φιλενάδα του Στράτου ήταν έγκυος, ο Μέρριλ τού έγραψε: Λοιπόν, πώς θα ζήσετε; Ποιος θα πληρώνει για το σπίτι, για το μωρό; Εγώ; […] Σε αγάπησα από τον πρώτο μήνα και θα σε αγαπώ ως τον θάνατο και ακόμη παραπέρα. Δεν έχει σημασία που φέρθηκες σαν μαλάκας, σαν πανούργο κοριτσάκι – συμπεριφέρθηκες επίσης σαν άντρας. […] Το σπίτι μου είναι δικό σου, όπως και η καρδιά μου. Θέλω να σε βοηθήσω όπως μπορώ, όσο μπορώ. Όταν κέρδισε το Εθνικό Βραβείο Βιβλίου για το Nights and Days (1966), ο Μέρριλ έγραψε σε έναν φίλο: «Μπορούσα μόνο να σκεφτώ: Πάρτε το πίσω, δώστε μου τον Στράτο στη θέση του». Στο «Envoi for S.» στο τέλος του ποιήματος «Another August»[2] [Άλλος ένας Αύγουστος], συνόψισε τη δική του πλευρά της σχέσης: Αυτόν που θεωρούσες αγενή κι άκαρδο, Είναι εύκολο να ξεγελάσεις, όχι όμως να πληγώσεις, Φορούσα αυτό το ψέμα σαν ακριβό λευκό πουκάμισο Και δεν ζήτησα άλλη χάρη από το να παίξω τον ρόλο. Στις τελευταίες σελίδες του Ένας διαφορετικός άνθρωπος, ο Μέρριλ περιέγραψε την επιστροφή στη Νέα Υόρκη από την Ευρώπη τον Δεκέμβριο του 1952. Έμενε στο ξενοδοχείο Plaza, με «ένα έλκηθρο δώρα» σε μια γωνιά του δωματίου, συμπεριλαμβανομένου ενός πίνακα ουίτζα από κάποιον φίλο. «Μέσα σε δυο χρόνια, ο Ντέιβιντ κι εγώ, έχοντας ξεφύγει από τη Νέα Υόρκη και το ανελέητο πολιτιστικό ημερολόγιό της, αρχίζουμε να οργανώνουμε μετά τη βραδινή σεάνς υπό το φως το κεριών. […] Τα μηνύματα είναι εξαρχής καθηλωτικά». Τον Σεπτέμβριο του 1955 έγραψε στη μητέρα του από το Στόνινγκτον: Έζησα μια σειρά πολύ περίεργων εμπειριών οι οποίες μέσα σε 10 μέρες έφεραν βαθύτατη αλλαγή στη ζωή μου. Προέρχεται από περίπου 8-9 βράδια, κατά τα οποία επί αρκετές ώρες ήμουν στον πίνακα ουίτζα με τον Ντέιβιντ. Έχουμε μιλήσει με μόνο ένα πνεύμα – έναν Εβραίο ονόματι Εφραίμ που έζησε την εποχή του Χριστού. [...] Μας περιέγραψε με μεγάλη λεπτομέρεια τη ζωή του στη γη, καθώς και τη μετά θάνατον ζωή. Ο Μέρριλ και ο Τζάκσον, έχοντας ρωτήσει για τον Γουάλλας Στίβενς, που είχε πεθάνει πρόσφατα, μπόρεσαν να του μιλήσουν. Παρότι ο Στίβενς θυμόταν ότι είχε γνωρίσει τον Μέρριλ, δεν είχε πολλά να πει. «Ήμασταν αμήχανοι», σχολίασε ο Στίβενς, «σαν καλεσμένοι που συναντήθηκαν πολύ πρόσφατα σε ένα πάρτι και βρίσκονται ξανά σε άλλο πάρτι». Η Λούρι περιέγραψε ποιοι από τους ίσκιους ήρθαν να τους επισκεφτούν καθώς χρησιμοποιούσαν τον πίνακα χρόνια αργότερα: Δυο νεκροί φίλοι έγιναν σύντομα σημαντικοί κοινωνοί […] ο ποιητής Γ.Χ. Όντεν […] και η Ελληνίδα αριστοκράτισσα Μαρία Μητσοτάκη. [...] Μορφές της λογοτεχνίας που γνώριζαν ελάχιστα ή καθόλου άρχισαν να εμφανίζονται: η Γερτρούδη Στάιν […] ο Γ.Μπ. Γέιτς, ο Τ.Σ. Έλιοτ, ακόμη και ποιητές προηγούμενων αιώνων όπως ο Άντριου Μάρβελ και η Έμιλυ Ντίκινσον. Οι φίλοι μου επίσης μιλούσαν φιλικά με συνθέτες όπως ο Χίντεμιτ, ο Βάγκνερ και ο Ρίχαρντ Στράους. «Λοιπόν», συμπλήρωσε ο Μέρριλ σε μια επιστολή προς τη μητέρα του, αν νομίζεις ότι είμαι τρελός, νόμιζέ το. Προσωπικά το πιστεύω πέρα για πέρα κι αυτή είναι μια εμπειρία που δεν είχα ποτέ ξανά στη ζωή μου. Μάλιστα δεν είχα πιστέψει ποτέ καθόλου σε μια μετά θάνατον ζωή – και φυσικά, τώρα που πιστεύω, όλα στη γη μού φαίνονται πολύ πιο λαμπρά και ότι αξίζει να ζει κανείς γι’ αυτά. Τα γράμματα του Μέρριλ ύστερα από αυτό αναφέρονται εν παρόδω σε νεκρούς φίλους με τους οποίους είχε επικοινωνήσει. Όμως η δουλειά που έκαναν μαζί με τον Τζάκσον με τον πίνακα ήταν εντατική και σοβαρή. Το 1978, ο Τζάκσον είπε στον φίλο τους και ποιητή Τζ.Ντ. Μακκλάτσυ: Όλα είναι ενδιαφέροντα όταν είσαι τόσο νέος. Οι ζωές μας ήταν νεαρές μαζί και νομίζω ότι η αίσθηση ήταν πως κανένα θαύμα δεν θα σε εξέπληττε όταν είσαι ερωτευμένος. […] Επομένως δεν μας φάνηκε και τόσο εκπληκτικό που έγιναν θαύματα. Αυτή η ενασχόληση με τον πίνακα ουίτζα ενέπνευσε μακροσκελή ποιήματα –The Book of Ephraim (1976), Mirabell (1978), Scripts for the Pageant (1980)– τα οποία εντέλει συμπεριλήφθηκαν στη συλλογή The Changing Light at Sandover (1982). Ο Χάμμερ αναφέρει ότι σε ένα δείπνο στο Γέιλ το 1977 πριν από μια ανάγνωση από την Ελίζαμπεθ Μπίσοπ, ο Χάρολντ Μπλουμ ρώτησε τον Μέρριλ για τη χρήση «του Όντεν και του Στίβενς στην τριλογία: που έγραφε στίχους για αυτούς τους νεκρούς δασκάλους και τους ενσωμάτωνε στο δικό του έργο. Αποτελούσε, είπε ο Μπλουμ, “σκανδαλώδη, αγενέστατη αυθάδεια – άνευ προηγουμένου στην ιστορία της ποίησης”». Η αντίδραση του Μέρριλ ήταν να χαμογελάσει «πλατιά, προφανώς κατευχαριστημένος». Ο Μπλουμ είχε ήδη εξάρει το Το βιβλίο του Εφραίμ, λέγοντας πως «τίποτα ύστερα από τους σπουδαιότερους συγγραφείς του αιώνα μας δεν το φτάνει σε δαιμονική δύναμη». Τζέιμς Μέρριλ και Στράτος Μουφλουζέλης στα μέσα δεκαετίας 1960 στην Ελλάδα. Πανεπιστήμιο της Ουάσιγκτον στο Σαιντ Λούις. Αυτό που αναδύεται πιο έντονα από τις επιστολές στη συλλογή Ένας ολόκληρος κόσμος είναι η ελαφρότητα του αγγίγματος, η ελαφρότητα του πνεύματος και η στοργή που επιδεικνύουν. Σε ένα δοκίμιο για τον Μέρριλ, η ποιήτρια Ρέιτσελ Χάντας έγραψε: «Η απέκδυση, η ελάφρυνση του φορτίου, είναι σημαντικές στο έργο του Μέρριλ από πολύ νωρίς, τουλάχιστον από το “Santorini: Stopping the Leak” [Σαντορίνη: Σταματώντας τη διαρροή]». Πρόκειται για ένα αποχαιρετιστήριο ποίημα στην Ελλάδα, το οποίο ο Μέρριλ άρχισε να γράφει πριν καν φύγει για τη Σαντορίνη. Ενώ το ποίημα είναι, όπως επισημαίνει ο Χάμμερ, «υπερβολικά περίπλοκο, υπερβολικά μακρύ», περιέχει έναν αποκαλυπτικό στίχο: «Πρέπει να είμαστε ελαφριοί, ελαφροπόδαροι, ελαφρόψυχοι», που επαναλαμβάνεται αργότερα στο ποίημα ως «Πρέπει να είμαστε ελαφριοί!». Αυτή η ελαφρότητα στον Μέρριλ εμφανίζεται με τη μορφή της αμεριμνησίας ή της έλλειψης σοβαρότητας. Η δήλωση «Έτσι / Σπάνια αγοράζω εφημερίδα ή ψηφίζω» στο «The Broken Home» [Διαλυμένο σπίτι] επανεμφανίζεται σε μια επιστολή προς τον Μακκλάτσυ από την Αθήνα τον Νοέμβριο του 1972, λιγότερο από δύο εβδομάδες μετά την επανεκλογή του Νίξον: «Ίσως να σε διασκεδάσει να μάθεις ότι το γράμμα σου ήταν ένα από τα έξι (πρωτοφανής αριθμός από εδώ πού το βλέπω) που μου απευθύνθηκαν την ημέρα των εκλογών. Το να μην έχω ψηφίσει ποτέ έχει αρχίσει να αποφέρει καρπούς. Ποιος κέρδισε, παρεμπιπτόντως;» Εμφανίζεται επίσης ως απαλλαγή από τον φθόνο για άλλους ποιητές και μια γενική έλλειψη κακεντρέχειας. Πότε πότε, ωστόσο, ο Μέρριλ λέει κάτι δυσάρεστο για κάποιον πέρα από τη μητέρα του, με την οποία συχνά δεν είναι και ιδιαίτερα καλός. Το 1967 έγραψε: «Η Σύλβια Πλαθ δεν μου λέει και πολλά – διαβάζεται υπερβολικά εύκολα· δεν χρειάζεται ποτέ να καταλάβεις κάτι παραπάνω από τις εικόνες + τα συναισθήματα. Είναι τόσο ΣΟΒΑΡΗ. Απλά συνέχισε να διαβάζεις εμένα, χρυσό μου». Το 1956, ο Μέρριλ έγραψε στον Κλοντ Φρέντρικς από την Καλιφόρνια: Υπάρχει […] μια τρελή παρεούλα Ζεν-Χίπστερ ποιητών […] ένας από αυτούς ήταν μια μικροσκοπική μαϊμού που του έπεφταν τα μαλλιά στα μάτια, που λέγεται Γκρέγκορυ Κόρσο […] ένας από αυτούς, ο Άλλεν Γκίνσμπεργκ, είπε ότι με είχε γνωρίσει στου Τζον Χόνσμπιν [ενός γκαλερίστα]. Έδωσαν ακόμη μεγαλύτερο ρεσιτάλ στη δεξίωση, βγάζοντας τα παπούτσια τους, διαβάζοντας τα δικά τους έργα με τσιριχτές σιγανές φωνές, στοιβάζοντας φέτες γαλοπούλα σε ψωμί, αποκαλώντας τον Σέλλεϋ «τον σπουδαιότερο ποιητή όλων των εποχών». Στο σπίτι της Μπίσοπ στη Βραζιλία βρήκε «ένα μεγάλο ξύλινο ακρόπρωρο από μαούνα του Αμαζονίου: λευκό λιονταρίσιο ή γατίσιο πρόσωπο, αλλά με κέρατα, γαλάζια μάτια και μακριά, κίτρινα, ανθρώπινα μαλλιά – αν δεν είναι η Λουαντίνια η ίδια, μάλλον είναι η Κάρσον Μακκάλλερς». Το 1973 έγραψε στον Μακκλάτσυ από την Αθήνα: «Τις προάλλες […] πήγαμε δίπλα να γνωρίσουμε […] έναν κύριο Μπάρροουζ – ωχρό, άχρωμο άτομο που δεν μιλούσε για τίποτε άλλο πέρα από ναρκωτικά και σεξουαλικά εγκλήματα, ακριβώς σαν τους φίλους της μητέρας μου στην Ατλάντα». Ο Μέρριλ συχνά φρόντιζε να είναι διασκεδαστικά τα γράμματά του. Αφότου παραβρέθηκε σε μια έκθεση του Άντριου Γουάιεθ στη Βοστόνη, έγραψε στον Τζάκσον για «το σπουδαίο κενό αμερικ. κοινό»: «Το νιώθει κανείς με όλους τους “πολύ αγαπητούς Αμερικανούς καλλιτέχνες” (πβ. τις τελευταίες αναγνώσεις του Φροστ) – ότι το κοινό έρχεται αυτάρεσκα να δείξει τον εαυτό του στο έργο, αντί για το αντίστροφο». Στο τέλος της ζωής του, ο Μέρριλ έπιασε φιλίες με έναν έφηβο στο Στόνινγκτον και του έγραφε λεπτομερή γράμματα για την όπερα και την ποίηση, περιλαμβανομένου και του πώς είχε ξαναγράψει τον πρώτο στίχο του ποιήματος του Τόμας Γουάιατ «Φεύγουν μακριά μου αυτοί που κάποτε με αποζητούσαν» ως «Με απορρίπτουν αυτοί που κάποτε μου τηλεφωνούσαν». Μπορούσε επίσης να υιοθετήσει έναν απολαυστικό βαριεστημένο τόνο, όπως σε μια επιστολή του 1993 προς τον Άλλαν Γκουργκάνους από το Κι Γουέστ: «Είναι φριχτό το πόσους φίλους έχουμε εδώ. Μου λείπει η Νέα Υόρκη όπου οι άλλοι έχουν καλύτερα πράγματα να κάνουν από το να σε δουν». Στην Αθήνα δεν «πολυκαθόταν σε καφενεία» έγραψε στην Χάντας. Σε έναν άλλο φίλο έγραψε ότι η Αθήνα ήταν όμορφη «αρκεί να μη βγαίνει κανείς από το σπίτι». Και το 1983, σε έναν φίλο που είχε πάει σε ένα πάρτι: Βασικά πάει τόσος καιρός από την εποχή που έμενα ηθελημένα ξύπνιος μετά τα μεσάνυχτα, ή και μετά τις έντεκα ακόμα ακόμα, που εάν είχα να επιλέξω ανάμεσα στο να πάω στο πάρτι ή να διαβάσω τη δική σου περιγραφή, δεν θα δίσταζα να διαλέξω το τελευταίο. Από το Στόνινγκτον το 1967 έκανε σαφή το εύθυμο ενδιαφέρον του να απέχει: «Το Στόνινγκτον, πρέπει να πω, είναι ευτυχία. Η ολοήμερη ηλιόλουστη αχλή, το λιμάνι με τα μικρά ιστιοφόρα μαύρα από την αντηλιά και ακόμη πιο όμορφα επειδή δεν τίθεται κανένα θέμα να πατήσουμε ποτέ πόδι πάνω τους». Καμιά φορά αναδύεται το καημένο πλουσιόπαιδο που θέλει εξυπηρέτηση. Από το Λονδίνο το 1952 έγραψε σε έναν φίλο στη Νέα Υόρκη: «Σε ποιο πλοίο έβαλες τα κλινοσκεπάσματά μου; Δεν μπορώ να καταλάβω τι τα κρατάει και δεν έχουν φτάσει ως τώρα». Δυο χρόνια αργότερα, όταν ακυρώθηκε η πτήση του από τα Μπαρμπάντος, όπου είχε σπίτι ο πατέρας του, έγραψε στον Τζάκσον: «Αχ, είναι κομμάτι της απόλυτης φρίκης να βρίσκεσαι σε πρωτόγονες χώρες. Είμαι πεπεισμένος ότι συνεχίζουν να κάνουν αυτά τα πράγματα με σκοπό να παραμείνουν πρωτόγονες». Ενώ είναι συχνά γενναιόδωρος με τους φίλους του, υπάρχουν στιγμές που δείχνει χολωμένος στη σκέψη της απλοχεριάς του. Το 1989 έγραψε από το Στόνινγκτον: «Την Πέμπτη κατεβαίνει ένα παλιό (παντελώς σβησμένο) αμόρε, από έναν μηλώνα όπου τον εγκατέστησα στο Νιου Χάμπσιρ». Παρότι αυτά αποτελούν ολισθήματα, δεν είναι ότι ο Μέρριλ θεωρούσε τη συνέπεια αρετή. Περνούσε από τα αστεία και την ελαφρότητα στο να είναι σχεδόν σοβαρός. Από την Κωνσταντινούπολη με τον Τζάκσον το 1957 έγραψε ότι είχαν μόλις επιστρέψει από ένα χαμάμ όπου «ένας γίγαντας de trente ans, με έξοχες αναλογίες, μας οδήγησε σε ένα μικρό μαρμάρινο δωματιάκι και έκανε ένα γερό σαπούνισμα σε κάθε σπιθαμή του κορμιού μας· ό,τι και να κάναμε για εκείνον ως αντάλλαγμα ήταν λίγο». Στην αμέσως επόμενη παράγραφο, συλλογίζεται την ιδέα της ομορφιάς στην Ευρώπη: Ξαφνικά συνειδητοποίησα τι ήταν: το φως της Ευρώπης, που δεν υπάρχει πουθενά αλλού, εκείνο το υψηλό, θλιμμένο, γλαφυρό φως ζωγράφου, δεν θα μπορούσε άραγε να ευθύνεται για τον υλισμό της δυτικής κουλτούρας, επειδή ρίχνει τόση μαγεία πάνω στα πράγματα; Όταν πρωτογνωρίστηκαν ο Μέρριλ και ο Τζάκσον, ήταν και οι δύο επίδοξοι συγγραφείς. Ο Τζάκσον είχε δημοσιεύσει μερικά διηγήματα, όμως δεν βρήκε ποτέ εκδότη για τα μυθιστορήματα που έγραψε. Στα πρώτα τους χρόνια μαζί, ο Μέρριλ τού έγραψε μερικά από τα καλύτερα ερωτικά ποιήματα της εποχής. Στο «Dream (Escape from the Sculpture Museum) and Waking» [Όνειρο (Απόδραση από τη Γλυπτοθήκη) και Ξύπνημα], πέτυχε μια στροφή εξαίσιας, ήρεμης, ελεγχόμενης άνεσης: Είσαι πλάι μου. Ξημερώνει στο σπίτι ενός φίλου τέλη του Καλοκαιριού. Σηκώνομαι απαλά, φοράω μια ρόμπα, και στο ομιχλώδες φως σε κοιτάζω να κοιμάσαι. Βαριαναστενάζεις μια φορά στο όνειρό σου, και σωπαίνεις. Όμως το ίδιο ποίημα εξιστορεί επίσης εντάσεις μεταξύ τους που θα έβγαιναν περισσότερο στην επιφάνεια τα επόμενα χρόνια: Με αποκάλεσες ψυχρό, είπα ότι φέρεσαι σαν παιδί. Είπα ότι πρέπει να σεβόμαστε ο ένας τη μοναξιά του άλλου. Χαμογέλασες. «Οι άλλοι πάντα νομίζουν ότι με συντηρεί ο Τζίμμυ» είπε ο Τζάκσον στη Λούρι το 1955. «Όμως έχω δικά μου λεφτά […] Έχω σαράντα χιλιάδες τον χρόνο». Αργότερα, ο Τζάκσον φαινόταν πιο ευχαριστημένος στην Αθήνα και το Κι Γουέστ ενώ ο Μέρριλ ταξίδευε, όμως υπήρχαν ερωτήματα σχετικά με το ποιος κατείχε ποιο από τα σπίτια τους, κι αυτό αντιπροσώπευε άλλες δυσκολίες μεταξύ τους. Το 1970 ο Μέρριλ έγραψε στον Τζάκσον: Στο γράμμα σου λες ότι σκέφτεσαι ακόμη το Σ’τον [Στόνινγκτον] ως δικό σου σπίτι. Εννοείται πως είναι, αν και χρόνια τώρα λες το ακριβώς αντίθετο. […] Επίσης έχεις πει ότι αισθάνεσαι πως το σπίτι της Αθήνας είναι δικό σου. [...] Αυτό μου φαίνεται λογικό, όλο και περισσότερο. Τέσσερα χρόνια αργότερα, αμέσως μετά του Αγίου Βαλεντίνου, ο Μέρριλ έγραψε στον Τζάκσον μια ερωτική επιστολή που έχει επίσης τον τόνο νοσταλγικού γράμματος συμφιλίωσης: Μου λείπεις τόσο. [...] Υπάρχουν 100 πράγματα να πω· αλλά κυρίως ότι σε αγαπώ πάρα πολύ. [...] Ίσως φταίει η ηλικία, όμως δεν φαντάζομαι ότι θα προσπαθήσω ποτέ ξανά να φανταστώ μια ζωή με οποιονδήποτε άλλον εκτός από σένα –μαζί ή χώρια– επομένως, ναι, αν με θέλεις, είμαι ο Βαλεντίνος σου για άλλα 20 χρόνια τουλάχιστον. Είκοσι χρόνια αργότερα, ωστόσο, στο Κι Γουέστ, έγραψε επίσημα στον Τζάκσον, ο οποίος βρισκόταν στο ίδιο σπίτι: «Η αίσθησή μου είναι ότι έχεις γίνει ένα πολύ εγωιστικό + αδιάφορο άτομο. [...] Αμφιβάλλω αν έχω τη δύναμη να συμβιώσω κάτω από την ίδια στέγη μαζί σου ποτέ ξανά». Την προηγούμενη χρονιά, είχε γράψει σε έναν φίλο: «Ο Ντέιβιντ είναι σχεδόν αδύνατον να αλλάξει πια. Καπνίζει ασταμάτητα, κινούμενα σχέδια στην τηλεόραση, όλη μέρα στο κρεβάτι, σβήνει σιγά σιγά. Είτε έχω καταστροφική επίδραση στους αγαπημένους μου ή ερωτεύομαι ανθρώπους με τον κακό σπόρο ήδη σπαρμένο μέσα τους». Μέρος του προβλήματος ήταν ότι ο Μέρριλ είχε ερωτευτεί έναν ηθοποιό, τον Πίτερ Χούτεν. Τον Μάρτιο του 1984 έγραψε στον Ντέιβιντ Μάκιντος: «Κάποιος μπήκε στη ζωή μου. Είναι 33, μένει στη Νέα Υόρκη με έναν εραστή – οπότε υπάρχουν δυσκολίες και από τις δύο πλευρές, μα πάντα δεν υπάρχουν;». Σε έναν άλλο φίλο, ο Μέρριλ περιέγραψε ένα πάρτι στο Κι Γουέστ στο οποίο η θρασύτατη κυρία Γουίλμπουρ [η Τσάρλι Γουίλμπουρ, σύζυγος του ποιητή Ρίτσαρντ Γουίλμπουρ] τον κάθισε [τον Πίτερ] κάτω και του είπε: «Ο Τζίμμυ φαίνεται να ενδιαφέρεται για σένα, τι ωραία που θα ήταν αν σημαίνατε κάτι ο ένας για τον άλλο, έστω και για λίγο» – κι ο Π. ξέσπασε σε κλάματα! […] Για μένα, είναι όλοι όσοι αγάπησα στη ζωή μου στη συσκευασία του ενός. Υπάρχουν ακόμη και στιγμές που μοιάζει με τον Στράτο, άλλες έχει ίχνη του ΝτΤζ [Ντέιβιντ Τζάκσον], του ΝτΜακ [Ντέιβιντ Μάκιντος], κάποιου άλλου από το 1949. Οι δυο τους ήρθαν πιο κοντά ενώ ο Μέρριλ αρρώσταινε όλο και περισσότερο από αυτό που μόνο μια μικρή ομάδα φίλων γνώριζε ότι ήταν AIDS. Το φθινόπωρο του 1994 πήγαν μαζί στην Πράγα και τη Βιέννη και κατόπιν αποφάσισαν να περάσουν τον χειμώνα στην Τουσόν, φτάνοντας την 1η Ιανουαρίου. Ο Κίμων Φράιαρ με τον Τζέιμς Μέρριλ στον Πόρο, Καλοκαίρι 1950. Πηγή: ACG Archives. Η επιστροφή στο μέρος όπου είχαν μεταφέρει τον Μέρριλ ως παιδί για την ασφάλειά του θα μπορούσε πιθανόν να θεωρηθεί σύμπτωση. Σε ένα γράμμα σε ένα φίλο, όμως, γραμμένο τον Νοέμβριο του 1994, ο Μέρριλ θυμόταν γιατί τον είχαν πάει στην Τουσόν. Και σε ένα γράμμα προς έναν νεαρό με τον οποίο είχε πιάσει φιλίες στο Στόνινγκτον, έγραψε στις 5 Ιανουαρίου 1995 για τον ενδεχόμενο κίνδυνο που διέτρεχε ο σκύλος του, ο Κόσμο: «Κάτι γείτονες μάς προειδοποίησαν για τα κογιότ, που είναι πασίγνωστο ότι αρπάζουν ένα μικρό προνομιούχο σκυλί από τη μια στιγμή στην άλλη, ακριβώς όμως το μωρό των Λίντμπεργκ». Ο Μέρριλ έγραψε τρία ακόμη γράμματα σε αυτόν τον νεαρό εκείνον τον Ιανουάριο, και έπειτα ένα τελευταίο γράμμα που στάλθηκε στα ξαφνικά στον Αντρέ Ασιμάν για να του πει πόσο πολύ θαύμαζε το Έξοδος από την Αφρική. Έχει ημερομηνία 1η Φεβρουαρίου 1995. Ο Μέρριλ πέθανε πέντε μέρες αργότερα. Στα Collected Poems, υπάρχουν τρία ποιήματα του 1995. Το «Christmas Tree» [Χριστουγεννιάτικο δέντρο] είναι ένα σαφές ποίημα σε σχήμα έλατου. Αφού ο Μέρριλ αγαπούσε τις λέξεις και τις φράσεις που θα μπορούσαν να διαβαστούν διφορούμενα ή αμφίσημα, οι στίχοι «ασφαλώς ήξερα– / Πως ήταν ζήτημα εβδομάδων, / Πως δεν γινόταν τίποτα άλλο» πιθανώς αφορούσαν τόσο τα δικά του δεινά όσο και του δέντρου. Το «Koi» [Κόι] είναι το μοναδικό ποίημα που ασχολείται άμεσα με εκείνες τις τελευταίες εβδομάδες στην Τουσόν. Εδώ ο Μέρριλ χρησιμοποιεί τον φυσικό, εύκολο τόνο, μια σιγανή φωνή, που αποτελούσε μια από τις μεθόδους του. Ξεκινά: «Χιόνι σήμερα, το πρώτο ύστερα από εφτά χρόνια». Μόλις το χιόνι τελειώνει, ο τόνος σκληραίνει: «Το τοπίο ανακτά την απειλή του». Όπως ακριβώς είχε αναπαραστήσει τη δική του φανταστική απαγωγή στις «Days of 1935» [Μέρες του 1935], εδώ φαντάζεται ότι τα κογιότ «παραμονεύουν ένα μικρό / Προνομιούχο σκυλί να κλέψουν». Καθώς το ποίημα προχωρά, η φωνή χαμηλώνει όλο και περισσότερο: «Χτες βράδυ πάλι: μια σελήνη, / Μεγάλα αστέρια, άσπρα σύννεφα». Η δροσιά ψιθυρίζει «Νιώσε τον κόσμο να χάνεται», όπως χανόταν ο κόσμος του ίδιου του Μέρριλ. Περιτριγυρίζει ένα οικείο έδαφος, μια οικεία ιστορία, κατευθυνόμενος προς μια αναπόφευκτη ολοκλήρωση, προσφέροντας μια κωμική έκβαση για να καλύψει ή να παρωδήσει αυτό που περνούσε ο ίδιος. Το ποίημα καταλήγει: «Είναι πολύ: το «κουτάβι των Λίντεμπεργκ» μας // Γαβγίζει –παραπατάει– έπεσε μέσα!». © THE NEW YORK REVIEW OF BOOKS 2021 — Μετάφραση-σημειώσεις: Νίνα Μπούρη Σημ. ARB: Ευχαριστούμε τον Χάρη Βλαβιανό για την απόδοση των στίχων. Τζέιμς Μέρριλ ΜΑΝΟΣ ΚΑΡΑΣΤΕΦΑΝΗΣ Ο θάνατος πήρε τον πατέρα μου. Τη χρονιά εκείνη (ήμουν δώδεκα) Η μητέρα του Θανάση μου ’μαθε τι σημαίνει Ουρανός και κόλαση. Κανένας απ’ τους κολλητούς μου στον στρατό Δεν με φώναζε με τ’ όνομά μου – Ήμουν ο «Στυλάτος» ή το «Μοντελάκι». Είχα έναν φίλο – το σώμα μου. Και τα βράδια στο γυμναστήριο Παλεύοντας με κάποιον άλλο, Το χρησιμοποιούσα για Ν’ απομονωθώ απ’ αυτόν. Ο γιατρός μου ’σωσε το γόνατο. Ήρθες στο νοσοκομείο Φέρνοντας το Πόλεμος και Ειρήνη, Καλύτερο από κάθε ταινία. Γιατί χαμογελάς; Αγωνίστηκα τίμια, αγωνίστηκα καλά, Χωρίς να πληγώσω τον αντίπαλό μου, Για να κερδίσω τη μαύρη αυτή ζώνη. Γιατί σωπαίνεις; Σου έφερα λίγο λευκό τυρί Απ’ το νησί μου, και τη φωνή Της θάλασσας σ’ ένα κοχύλι. [Από τη συλλογή Divine Commedies, 1976] — Μετάφραση: Χάρης Βλαβιανός [1] Νυν Μελίνας Μερκούρη. [2] Βλ. The New York Review of Books, 8 Σεπτεμβρίου 1966, https://bit.ly/3vZEIai

Τζέιμς Μέρριλ — «Πρέπει να είμαστε ελαφριοί!»

Σύνδεση