Η παρακαταθήκη του Ζεέβ Στέρνχελ

Ὁ Ζεὲβ Στέρνχελ, ποὺ πέθανε τὸ 2020 σὲ ἡλικία 85 ἐτῶν, ἦταν μιὰ ἀπὸ τὶς ἐπιφανεῖς φυσιογνωμίες τῆς σύχρονης ἰσραηλινῆς ἀκαδημαϊκῆς καὶ δημόσιας ζωῆς. Τόσο μὲ τὶς φιλοσοφικές του ἔρευνες ὅσο καὶ μὲ τὶς παρεμβάσεις του στὴν ἐπικαιρότητα τῆς πατρίδας του βρέθηκε στὴν καρδιὰ ἔντονων διανοητικῶν καὶ πολιτικῶν ἀντιπαραθέσεων. Οἱ ἰδέες του σημάδεψαν τὴν ἀκαδημαϊκὴ ζωὴ τοῦ πολιτισμένου κόσμου τὶς τελευταῖες δεκαετίες. Γεννημένος στὴν Πολωνία, ἔχασε τὸν πατέρα του σὲ πολὺ μικρὴ ἡλικία, τὴν μητέρα του καὶ τὴν ἀδελφή του στὸ Ἄουσβιτς. Ὁ ἴδιος διασώθηκε ἀπὸ τοὺς ναζὶ βαπτιζόμενος Καθολικός, μετανάστευσε στὸ Ἰσραὴλ τὸ 1951, σπούδασε πολιτικὴ φιλοσοφία στὸ Ἑβραϊκὸ Πανεπιστήμιο τῆς Ἱερουσαλήμ, καὶ ἔκανε τὸ διδακτορικό του στὸ Παρίσι μὲ μιὰ πρωτοποριακὴ ἀνάλυση τῆς κοσμοθεωρίας τοῦ Μωρὶς Μπαρρές. Ἤδη ἡ ἐπιλογὴ αὐτὴ προδιέγραφε τὸν κεντρικὸ ἄξονα τῶν μελλοντικῶν του ἐρευνῶν, ποὺ ἦταν ἡ μελέτη τῶν θεωρητικῶν καταβολῶν τοῦ φασισμοῦ. Ὁ Στέρνχελ διακήρυττε πάντα ὅτι ὁ φασισμὸς δὲν γεννήθηκε στὰ χαρακώματα τοῦ Μεγάλου Πολέμου τὸ 1914 κι οὔτε πέθανε στὰ ἐρείπια τοῦ Βερολίνου τὸ 1945. Ἦταν ἀντίθετα μιὰ συνεκτικὴ κοσμοθεωρία μὲ μεγάλη ἱστορία, ποὺ πολεμοῦσε τὰ διανοητικὰ καὶ πολιτικὰ κεκτημένα τοῦ Διαφωτισμοῦ, δηλαδὴ τὴν αὐτονομία τῆς συνείδησης καὶ τὴν ἰσότητα τῶν δικαιωμάτων. Ἐκδηλώθηκε ἤδη ἀπὸ τὸ τέλος τοῦ 18ου αἰώνα καὶ ἔλαβε ὁριστικὰ τὶς πιὸ ἀποκρουστικὲς μορφές της, ἐνσωματώνοντας τὸ φυλετικὸ μίσος καὶ τὴν λατρεία τῆς βίας, στὶς ἀρχὲς τοῦ 20οῦ. Ἡ ἰδεολογικὴ αὐτὴ προπαρασκευὴ ἦταν προϋπόθεση γιὰ τὴν ἐπιτυχημένη δράση τῶν φασιστικῶν κινημάτων κατὰ τὸν Μεσοπόλεμο, ἀφοῦ ἡ ὕπαρξη μιᾶς ἄλογης πίστης, ἑνὸς ἕτοιμου «μύθου» ὅπως ἐπακριβῶς τὸ διατύπωσε ὁ Σορέλ, ποὺ νὰ κινητοποιεῖ ἀπελπισμένα κοινωνικὰ στρώματα ἦταν ἡ συνειδησιακὴ προϋπόθεση γιὰ τὴν πρακτικὴ ἀποτελεσματικότητα τῆς δράσης τους. Ἡ καταστροφὴ τοῦ 1914-18 δημιούργησε τὸ κοινωνικὸ πεδίο τοῦ θρυμματισμοῦ παλαιότερων πολιτικῶν καὶ ἠθικῶν βεβαιοτήτων, τῆς εὔκολης αἰσιοδοξίας τῆς belle époque, γιὰ τὴν πανδημικὴ διασπορά του. Ἀντιστοίχως ἡ στρατιωτικὴ ἥττα τοῦ φασισμοῦ δὲν ἐξάλειψε αὐτομάτως τὴν ἰδεολογία του, ἀφοῦ ἡ μυστικὴ Πίστη, ὅπως ἄλλωστε καὶ σὲ κάθε ὁλοκληρωτισμό, πάντα ἐπιζεῖ στοὺς μυχοὺς κακοποιημένων συνειδήσεων καραδοκώντας γιὰ τὶς κινητοποιήσεις τοῦ μέλλοντος. Ὁ κίνδυνος τοῦ φασισμοῦ εἶναι πάντα παρὼν στὶς φιλελεύθερες κοινωνίες, δίδασκε ὁ Στέρνχελ, στὸν βαθμὸ ποὺ οἱ ἔννοιες τοῦ κριτικοῦ λόγου καὶ τῶν πανανθρώπινων ἀξιῶν ὑπονομεύονται ἀπὸ τὸν κυνικὸ σχετικισμὸ ποὺ εἶναι τελευταίως τοῦ συρμοῦ καὶ βέβαια οἱ πολιτικὲς ἡγεσίες ἀποτυγχάνουν νὰ διαμορφώσουν μιὰ πιὸ ἀξιοπρεπὴ (decent, στὴν ὁρολογία τοῦ Ντουόρκιν) κοινωνία, δηλαδὴ μιὰ κοινωνία χωρὶς ἀκραῖες καὶ ἄδικες ἀνισότητες. Τὸ κεκτημένο τῆς φιλελεύθερης δημοκρατίας εἶναι ἄκρως ἐπισφαλές, πολλῷ δὲ μᾶλλον ἐπειδὴ δίνει τὸ δικαίωμα καὶ στοὺς δηλωμένους ἐχθρούς της νὰ ὀργανώσουν ἐν ἀσφαλείᾳ τὴν ἰδεολογικὴ καὶ πρακτικὴ ἐκστρατεία γιὰ τὴν καταστροφή της. Σημαδιακὸ ἐπίτευγμα τῶν ἀναδιφήσεων τοῦ Στέρνχελ στὸ ρεῦμα τῶν ἰδεῶν ποὺ συγκροτοῦν τὸ ὑπόβαθρο τοῦ φασισμοῦ ἦταν ἡ ἀποκάλυψη μιᾶς πλευρᾶς τοῦ ζητήματος ποὺ μέχρι τότε εἶχε ἐπιτυχῶς ἀποκρυβεῖ: τὸ λίκνο τῆς φασιστικῆς σκέψης κατὰ τὸν 19ο αἰώνα ἦταν ἡ Γαλλία, μιὰ χώρα τὴν ὁποία τόσο ἡ ἐπίσημη ἱστοριογραφία της ὅσο καὶ ἡ πολιτική της τάξη εἶχαν ἀνακηρύξει «ἀμόλυντη» ἀπὸ τὸ φασιστικὸ μίασμα. Ἡ ἐπικρατοῦσα μέχρι τότε ἀντίληψη ἦταν ὅτι οἱ τρεῖς ἐκφάνσεις τῆς γαλλικῆς Δεξιᾶς (ἡ μοναρχικὴ καὶ κληρικαλιστικὴ ποὺ νοσταλγοῦσε τὸ Παλαιὸ Καθεστώς, ἡ Βοναπαρτικὴ ποὺ ἔβλεπε τὸ Ἔθνος νὰ ἐνσαρκώνεται στὴν ἀπόλυτη ἐξουσία ἑνὸς χαρισματικοῦ ἡγέτη, καὶ ἡ Ὀρλεανικὴ μὲ τὸν τεχνοκρατικὸ προσανατολισμό της) δὲν χαρακτηρίζονταν ἀπὸ τὴν βίαιη ἀποφασιστικότητα τοῦ φασισμοῦ νὰ γκρεμίσει συλλήβδην τοὺς πυλῶνες τῆς πολιτικῆς κοινωνίας ὅπως τοὺς εἶχε διαμορφώσει ἡ Ἐπανάσταση. Ὅλες εἶχαν ἀποδεχθεῖ ὡς μὴ ἀναστρέψιμη τὴν συνταγματικὴ ὀργάνωση τῆς δημόσιας ζωῆς. Ὁ Στέρνχελ ὅμως ἀνέδειξε τὴν ὕπαρξη μιᾶς «ἐπαναστατικῆς δεξιᾶς» ποὺ εἶχε ἀκριβῶς αὐτὸν τὸν σκοπό, καὶ ἀκόμα πιὸ βαθιά: τὴν ἐξάλειψη τοῦ οἰκουμενικοῦ ἀνθρωπισμοῦ ὡς ὁδηγητικῆς ἀξίας. Μὲ μιὰ σειρὰ ἔργων[1] ποὺ διέλυσαν τὸν βολικὸ ἐθνικὸ μύθο περὶ «ἀνοσίας», ἔδειξε ὅτι ὅλες οἱ παραδειγματικὲς θεωρήσεις τοῦ φασισμοῦ (τὸ αἴτημα γιὰ τὴν ὑποταγὴ τοῦ ἀτόμου στὴν ἐθνικὴ ὁλότητα, τὸ μίσος γιὰ τὴν κοινοβουλευτικὴ δημοκρατία, ὁ φυλετισμὸς καὶ ὁ ἀνορθολογισμὸς) εἶχαν διατυπωθεῖ ξεκάθαρα ἀπὸ τοὺς κορυφαίους Γάλλους διανοητὲς τῆς ἐποχῆς, ὅπως ὁ Ἱππόλυτος Ταίν, ὁ Ἐρνὲστ Ρενάν, οἱ κύκλοι τῶν ἐπιγόνων τοῦ Προυντόν, ὁ Μωρὶς Μπαρρὲς καὶ βεβαίως ὁ πρωτομάχος τοῦ ἀντιδιαφωτισμοῦ, τοῦ ἀντικοινοβουλευτισμοῦ καὶ τοῦ ἀντισημιτισμοῦ Ζὼρζ Σορέλ. Ἡ καταδίκη τοῦ Ντρέυφους δὲν ἦταν ἕνα μεμονωμένο ἐπεισόδιο, ἀλλὰ δείκτης μιᾶς διαδεδομένης δυσαρέσκειας μὲ τὶς θεμελιώδεις ρυθμίσεις τῆς φωτισμένης νεωτερικότητας (τὴν πολιτική, λόγου χάρη, χειραφέτηση τῶν Ἑβραίων). Ὁ φασισμὸς δὲν ἦταν ἕνα περιθωριακὸ φαινόμενο ποὺ ἐκφράσθηκε ἀργὰ ἀπὸ μερικὲς ἐκκεντρικὲς προσωπικότητες ὅπως οἱ Ζὰκ Ντοριό, Λουὶ-Φερντινὰν Σελίν, Μαρσὲλ Ντεά, Ρομπὲρ Μπραζιγιὰκ (Doriot, Céline, Déat, Brasillach) κ.ἄ. Εἶχε διαποτίσει τὸν γαλλικὸ ἐθνικισμὸ καὶ ἔθετε ἕνα αἴτημα μὲ γενικότερη ἀπήχηση γιὰ μιὰ «νέα νεωτερικότητα» θεραπευμένη ἀπὸ τὴν «ἀρρώστια» τοῦ δημοκρατικοῦ ἀνθρωπισμοῦ. Δὲν ἦταν ἀντιδραστικὸς μὲ τὴν κυριολεκτικὴ σημασία τῆς ἐπιστροφῆς σὲ ἕνα ἐξιδανικευμένο παρελθόν, ἀλλὰ μαχητικὰ μελλοντολογικός: ζητοῦσε μιὰ μελλοντικὴ κοινωνία καθαρμένη ἀπὸ τοὺς «ρύπους» τοῦ Διαφωτισμοῦ. Καὶ ἀπὸ τὴν σκοπιὰ αὐτὴ, ὅπως ὑπογραμμίζει ὁ Στέρνχελ, δὲν ἦταν «οὔτε δεξιά, οὔτε ἀριστερά», ἀφοῦ καὶ οἱ δύο αὐτὲς συνιστῶσες τῆς συμβατικῆς πολιτικῆς (ὁ καπιταλιστικὸς κοινοβουλευτισμὸς καὶ ὁ σοσιαλισμὸς) ἦταν παραφυάδες τοῦ Διαφωτισμοῦ ποὺ ἔπρεπε νὰ ξεριζωθοῦν. Αὐτὸ βέβαια δὲν σημαίνει ὅτι ὁ φασιστικὸς ἐθνικισμὸς δὲν εἶναι σὲ θέση νὰ οἰκειοποιηθεῖ αἰτήματα τῆς παραδοσιακῆς δεξιᾶς καὶ ἀριστερᾶς, ὅπως τὴν κεφαλαιοκρατικὴ ἀνάπτυξη καὶ τὴν πλήρη ἀπασχόληση, ὑπὸ τὸν ὅρο ὅτι ἡ κοινωνικὴ αὐτὴ δυναμικὴ θὰ βρίσκεται ὑπὸ τὸν αὐστηρὸ ἔλεγχο τῆς ὁλοκληρωτικῆς ἐξουσίας. Μὲ αὐτὴν τὴν ἔννοια, ὅπως παρατητεῖ ὁ Ρόμπερτ Γουόλ, μιὰ εὐτυχέστερη διατύπωση θὰ ἦταν ὅτι ὁ φασισμὸς εἶναι «καὶ δεξιὰ καὶ ἀριστερά», ἕνα καιροσκοπικὸ συμπίλημα συνθημάτων καὶ πρακτικῶν ἀπὸ διάφορες πηγὲς σύμφωνα μὲ τὶς ἀνάγκες τῆς στιγμῆς. Ἐν πάσῃ περιπτώσει, στὶς παραμονὲς τοῦ Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου ἡ φασιστικὴ δεξιὰ στὴν Γαλλία ἦταν –εἴτε μὲ ἐκλογὲς εἴτε μὲ τὴν «ἄμεση δράση» στοὺς δρόμους, ὅπως ἔδειξε τὸν Φεβρουάριο τοῦ ’36 μὲ ἀφορμὴ τὸ σκάνδαλο Σταβισκὺ– στὰ πρόθυρα τῆς ἀνόδου στὴν ἐξουσία, πράγμα ποὺ ἐπέτυχε μὲ τὸ καθεστὼς τοῦ Βισύ. Οἱ θέσεις τοῦ Στέρνχελ προκάλεσαν ἕναν ὀρυμαγδὸ σχολίων, ἐπικρίσεων καὶ ἀντιπαραθέσεων στὴν Γαλλία, αὐτὸ ποὺ ἀποκλήθηκε «Διαμάχη Στέρνχελ».[2] Πολλὰ ἦταν τὰ ἐπιχειρήματα κατὰ τῶν θέσεων τοῦ ἰσραηλινοῦ φιλοσόφου, μὲ πιὸ καίρια ἴσως τὴν ἐπισήμανση ὅτι ἀπὸ τὶς προσωπικότητες ποὺ ἐξέφραζαν δυσφορία γιὰ τὶς δυσλειτουργίες τοῦ γαλλικοῦ κοινοβουλευτισμοῦ (ἀνάμεσά τους ἦταν καὶ ὁ Ντὲ Γκὼλ) μόνο μιὰ μειοψηφία προσχώρησε στὴν φασιστικὴ ἰδεολογία. Πέρα ὅμως ἀπὸ αὐτὴν τὴν ἐξειδικευμένη ἐπιχειρηματολογία, ἀπὸ τὴν συζήτηση ποὺ πυροδότησε ὁ Στέρνχελ ἐκεῖνο ποὺ ἔγινε καταφανὲς ἦταν ὅτι τὸ δόγμα τῆς γαλλικῆς «ἀνοσίας» στὸν φασισμὸ ἦταν ὁριστικὰ νεκρό. Αὐτὴ ἦταν μιὰ μεγάλη ἱστοριογραφικὴ καὶ ἰδεολογικὴ νίκη τοῦ Στέρνχελ. Ἀπὸ τὴν δεκαετία τοῦ 1970 καὶ μετὰ ἦταν πλέον ἀδύνατον νὰ θεωρεῖται τὸ Βισὺ μιὰ τυχαία ἱστορικὴ παρένθεση, ἕνα ἐξωγενὲς μόσχευμα στὸ ὑγιὲς πολιτικὸ σῶμα τῆς Γαλλίας, ἀλλὰ ἀναδείχθηκαν οἱ βαθιὲς συνάφειες τῆς ἰδεολογίας του μὲ μιὰ μακροχρόνια φασίζουσα παράδοση στὴν δημόσια καὶ τὴν θεωρητικὴ ζωὴ τῆς χώρας. Φωτίστηκαν ἐπίσης τόσο ἡ συμμετοχὴ ἀξιωματούχων τοῦ Βισὺ στὴν πολιτικὴ καὶ τὴν δημόσια διοίκηση μετὰ τὸν πόλεμο, ὅσο καὶ ἡ ἀνάμιξη σημαντικῶν δημοκρατικῶν προσωπικοτήτων τῆς 5ης Δημοκρατίας (ὅπως ὁ Φρανσουὰ Μιττερὰν) στὰ πεπραγμένα τοῦ καθεστῶτος Πεταίν. Τὸ ἐπιστέγασμα αὐτῆς τῆς δραματικῆς ἀλλαγῆς τοῦ δημοσίου κλίματος ἦταν ἡ γενναία παραδοχὴ ἀπὸ τὸν Πρόεδρο Σιρὰκ τὸ 1995 ὅτι τὸ μεταπολεμικὸ γαλλικὸ κράτος ἦταν ἱστορικὰ καὶ νομικὰ ὑπόλογο γιὰ τὰ ἐγκλήματα τῆς περιόδου τῆς ναζιστικῆς κατοχῆς, ὅπως ἡ μεταγωγὴ τοῦ ἑβραϊκοῦ πληθυσμοῦ στὸ Ἄουσβιτς ἀπὸ τὸ στρατόπεδο τοῦ Ντρανσύ. Ο Αϊζάια Μπερλίν στο Άλμπανυ, Λονδίνο 1988. Φωτογραφία της Λουσίντα Ντάγκλας-Μένζις, Εθνική Πινακοθήκη Πορτρέτων, Λονδίνο. Ἡ γαλλικὴ περίπτωση πλαισιώθηκε ἀπὸ τὸν Στέρνχελ μὲ τὸ πιὸ ἐμβληματικό του ἔργο, τὴν μελέτη τῶν στοχαστῶν ποὺ ἀποτελοῦν τὸ ρεῦμα τοῦ «ἀντι-Διαφωτισμοῦ» (anti- Lumières) ἀπὸ τὸ ὁποῖο φυτρώνουν ὅλες οἱ διανοητικὲς ἕξεις καὶ ἠθικὲς ἐπιλογὲς ποὺ διαμόρφωσαν τελικὰ τὸν φασισμό.[3] Ἢ γιὰ νὰ τὸ ποῦμε ἀντίστροφα: ὁ φασισμὸς εἶναι ἡ πιὸ θεωρητικὰ ἀκραία καὶ κοινωνικὰ ὀλέθρια κατανόηση τῆς ἀντιδιαφωτιστικῆς νοοτροπίας, ἡ ὁποία ἄρχισε ὡς ἕνα πλέγμα ρομαντικῶν ἀνθρωπολογικῶν καὶ ἐπιστημολογικῶν ἐνοράσεων (ὁ ἄνθρωπος ὡς ὑπαρκτικὸ σύστημα ἀνορθόλογων βουλητικῶν ὁρμῶν) γιὰ νὰ καταλήξει σὲ ἕνα πολιτικὸ πρόγραμμα γιὰ τὴν κατεδάφιση τοῦ πολιτισμοῦ τῶν ἀτομικῶν δικαιωμάτων καὶ τῶν πανανθρώπινων ἀξιῶν ποὺ θεμελίωσαν οἱ ἐπαναστάσεις τοῦ 18ου αἰώνα. Γιὰ τὴν ἔρευνα αὐτὴ ὁ Στέρνχελ υἱοθέτησε τὴν μεθοδολογία τῆς «ἱστορίας τῶν ἰδεῶν», ὅπως τὴν ὁρίζει ὁ Ἄρθουρ Λάβτζοϋ καὶ τὴν χειρίζονται οἱ Ἒρνστ Κασσίρερ καὶ Ρεϋμὸν Ἀρόν.[4] Ἡ προσέγγιση αὐτὴ τονίζει τὴν αὐτονομία καὶ τὴν ἀποφασιστικὴ ἐπιρροὴ τῶν ἰδεῶν στὸ πολιτισμικὸ γίγνεσθαι. Μὲ δεδομένο ἕναν σταθερὸ πυρήνα τῆς ἀνθρώπινης φύσης (τὴν ὀρθολογικότητα) καθὼς καὶ τὶς διαχρονικὲς ἀναγκαιότητες τοῦ φυσικοῦ καὶ κοινωνικοῦ περιβάλλοντος διαμορφώνονται τυπικὲς ἕξεις καὶ αἰτήματα τῆς συλλογικῆς συνείδησης (ἐλευθερία, ἰσότητα) ποὺ ἐπιβιώνουν ἀπὸ τὶς ἀέναες ἀλλαγὲς τοῦ ἱστορικοῦ πλαισίου ὅσο κι ἂν ἐμπλουτίζονται ἀπ’ αὐτές. Ὁ Μ. Βέμπερ ὀνομάζει αὐτὲς τὶς συνειδησιακὲς ἀποκρυστραλλώσεις «ἰδεότυπους» καὶ ὁ Λάβτζοϋ «ἐννοιακὲς ἑνότητες» (unit-ideas), καὶ ἡ παρακολούθηση τῶν μετασχηματισμῶν ἀλλὰ καὶ τῆς διάρκειάς τους μᾶς δίνει μιὰ λαβὴ γιὰ τὴν ἑρμηνεία τῶν διαφόρων φάσεων τῆς κοινωνικῆς ζωῆς. Μὲ τὸν τρόπο αὐτὸν ὁ Στέρνχελ ἀντιπαρατίθεται στὸν ἄκρατο σχετικισμὸ τῆς «σχολῆς τοῦ Καῖμπριτζ» ὅπως ἐκφράζεται κυρίως ἀπὸ τὸν Κ. Σκίννερ, σύμφωνα μὲ τὸν ὁποῖον ἕνας πολιτικὸς στοχαστὴς γράφει μὲ ἀποκλειστικὴ ἀναφορὰ στὰ προβλήματα τοῦ καιροῦ του χωρὶς οἱ ἰδέες του νὰ ἔχουν ἐφαρμογὴ σὲ μεταγενέστερες ἱστορικὲς συγκυρίες ἢ νὰ συμβάλλουν στὴν διαμόρφωση ἑνὸς γενικοῦ θεωρητικοῦ ρεύματος (π.χ. φιλελευθερισμός). Δὲν ἔχει, λόγου χάρη, νόημα νὰ συγκρίνουμε τὴν προβληματικὴ περὶ διακρίσεως τῶν ἐξουσιῶν ποὺ ἀνιχνεύεται στὸν Ἀριστοτέλη μὲ τὴν ἀντίστοιχη θεωρία ποὺ διαβάζουμε στὸν Λόκ. Ἀντίθετα, γιὰ τὸν Στέρνχελ ἡ ἀριστοτελικὴ διερεύνηση εἶναι ἡ ἐμβρυακὴ μορφὴ μιᾶς λύσης στὸ πρόβλημα τῆς ὀρθῆς διακυβερνήσεως ἡ ὁποία στὸν Λόκ, στὸν Μοντεσκιὲ κτλ. λαμβάνει τὶς πιὸ θεωρητικὰ ἀναπτυγμένες μορφές της, ὑπὸ τὴν πίεση φυσικὰ τῶν πιὸ σύνθετων ἀναγκῶν τῆς νεώτερης ἐποχῆς. Καὶ ὅλες αὐτὲς οἱ προσεγγίσεις φυτρώνουν μέσα ἀπὸ τὴν ἐγγενὴ λογικότητα τοῦ ἀνθρώπου ποὺ μένει σταθερὴ μέσα ἀπὸ τὶς ἱστορικὲς μεταπτώσεις. Ὁ Στέρνχελ ἀνιχνεύει τὶς ἀπαρχὲς τοῦ ἀντιδιαφωτιστικοῦ προγράμματος στὸν Τζιανμπατίστα Βίκο, ποὺ πολέμησε τὸν καρτεσιανισμό, στὸν Ἔντμουντ Μπέρκ, ποὺ ἀπαξίωσε τὶς ἰδέες τοῦ 1789 καὶ ὑπερασπίστηκε τὶς ἀνορθόλογες συλλογικὲς «αὐταπάτες» ὡς τὸν συνεκτικὸ ἱστὸ τῆς κοινῆς ζωῆς καὶ τὸ θεμέλιο τῶν παραδεδομένων καὶ ὡς ἐκ τούτου «ἱερῶν» θεσμῶν (ἐκκλησία, μοναρχία, ἱεραρχία κτλ), καὶ κυρίως στὴν φιλοσοφία τῆς ἱστορίας τοῦ Γκότφριντ Χέρντερ ποὺ ἦταν μιὰ συστηματικὴ πολεμικὴ κατὰ τῆς ἑνότητας τοῦ ἀνθρώπινου γένους. Κεντρικὸς στόχος ὅλων τῶν ἀντιδιαφωτιστῶν εἶναι ἡ κατεδάφιση τῆς «γαλλο-καντιανῆς», ὅπως τὴν ὀνομάζει ὁ Στέρνχελ, ἠθικοπολιτικῆς παρακαταθήκης, μὲ τὸν Ρουσσὼ ὡς τὸν κατ’ ἐξοχὴν ἐχθρό. Ἡ ἀναφορὰ στὸν Ρουσσὼ ἐγείρει ἕνα κρίσιμο ζήτημα ποὺ ἡ ἀνάλυση τοῦ Στέρνχελ φωτίζει μὲ διεισδυτικὸ τρόπο. Ὁ Τζέικομπ Τάλμον ὑπῆρξε ὁ δάσκαλος τοῦ Στέρνχελ ὡς πρὸς τὴν σημασία τῆς ἱστορίας τῶν ἰδεῶν γιὰ τὴν κατανόηση τῆς πολιτικῆς πράξης. Ἦταν ὅμως καὶ ἐκεῖνος ὁ ὁποῖος ἀνίχνευσε στὸ Κοινωνικὸ Συμβόλαιο τὶς ρίζες τοῦ σύγχρονου ὁλοκληρωτισμοῦ, τῆς «ὁλοκληρωτικῆς δημοκρατίας», ὅπως τὴν ὀνόμασε,[5] ποὺ ἀπαιτεῖ τὴν ἐξάλειψη τῆς ἀτομικότητας μπροστὰ στὴν ἱερὴ Γενικὴ Βούληση: ὁ Ροβεσπιέρος ἦταν «τὸ ματωμένο χέρι τοῦ Ρουσσώ». Ὁ Στέρνχελ ἀντιτείνει ὅτι ὁ Ρουσσὼ ὑπῆρξε στὸν τομέα τῆς πρακτικῆς φιλοσοφίας ὁ δάσκαλος τοῦ Κάντ, ὁ ὁποῖος ἔντυσε τὸ διαφωτιστικὸ ἀτομοκεντρικὸ ἰδεῶδες ποὺ πραγμάτωσε ἡ Γαλλικὴ Ἐπανάσταση μὲ μιὰ θεσπέσια ἠθικὴ αἴγλη θεμελιώνοντας ἀκατάλυτα τὴν αὐταξία τοῦ ἔλλογου ὑποκειμένου. Ἡ ὑποταγὴ στὴν Γενικὴ Βούληση (ὅσο κι ἂν ἀπωθεῖ ἡ ρητορικὴ ἀποστροφὴ ὅτι αὐτὴ μπορεῖ νὰ σὲ «ἀναγκάσει νὰ εἶσαι ἐλεύθερος») συνοψίζει τὸ θεμελιῶδες δόγμα τοῦ φιλελευθερισμοῦ: κανένας πολίτης δὲν ὀφείλει ὑποταγὴ σὲ νόμους στὴν διαμόρφωση τῶν ὁποίων δὲν ἔχει συμμετάσχει, καὶ ἐπιπλέον δὲν ὑφίσταται πολιτικὴ ἐλευθερία χωρὶς τὴν καταναγκαστικὴ ὑποταγὴ τῶν πολιτῶν στοὺς νόμους ποὺ ἀποκλείουν τὴν παραβίαση τῶν δικαιωμάτων τῶν ἄλλων, νόμους ποὺ ἔχουν προκύψει μέσα ἀπὸ τὴν χωρὶς ἀποκλεισμοὺς (μὲ κριτήριο κληρονομικὰ ἢ ἄλλα προνόμια) κοινωνικὴ διαβούλευση. Τὸ ὅτι ἀκριβῶς ὁ Ρουσσὼ εἶναι τὸ bête noire τοῦ φασίζοντος ἀντιδιαφωτισμοῦ ἀποδεικνύει ὅτι εἶναι ὁ κατ’ ἐξοχὴν ἐκπρόσωπος μιᾶς φιλελεύθερης ἀντίληψης γιὰ τὸ ἔθνος ὡς τὸ σύνολο ἠθικῶν ἀτομικοτήτων μὲ ἀναφαίρετο δικαίωμα συμμετοχῆς στὴν διεύθυνση τῶν κοινῶν. Ἡ συζήτηση αὐτὴ εἶναι ἐξόχως σημαντικὴ καὶ πολυσχιδὴς καὶ δὲν μποροῦμε νὰ τὴν ἀναπτύξουμε ἐδῶ. Ὅμως, ἡ ἑρμηνεία τοῦ Στέρνχελ ἀνοίγει τὸν δρόμο γιὰ νέες κατανοήσεις.[6] Ἡ σκέψη τοῦ Χέρντερ ἦταν μιὰ καθοριστικὴ στιγμὴ στὴν ἐκτροπὴ τῆς εὐρωπαϊκῆς σκέψης ἀπὸ τὴν πανανθρώπινη ὀπτικὴ τῆς φιλοσοφίας τοῦ 18ου αιώνα, ἐπειδὴ ἀπὸ ἐδῶ ἀρχίζει νὰ ρέει σταγόνα σταγόνα τὸ δηλητήριο τοῦ λαϊκισμοῦ καὶ τοῦ ἐθνικισμοῦ ποὺ θὰ διαπότιζε τὴν εὐρωπαϊκὴ ζωὴ καὶ ἔμελλε μέσα σὲ ἕναν αἰώνα νὰ τὴν ρίξει στὴν ματωμένη δίνη τῶν ἐθνικῶν πολέμων. Ὁ Χέρντερ ἐπεξεργάζεται μιὰ πολιτιστικὴ ἔννοια τοῦ ἔθνους, μὲ ἄξονα τὰ στοιχεῖα ἐκεῖνα ποὺ χωρίζουν τοὺς λαούς, δηλαδὴ τὴν γλώσσα, τὴν θρησκεία, τὶς ἱστορικὲς μνῆμες, σύμβολα, ἔθιμα, θεσμούς. Στὴν ἀρχὴ ὁ Χέρντερ φαίνεται νὰ πρεσβεύει τὴν ἴση πολιτιστικὴ ἀξία τῶν ἐθνικῶν αὐτῶν κοινωνιῶν. Ὅμως ὁ Στέρνχελ ξεσκεπάζοντας πίσω ἀπὸ τὴν ρητορικὴ πρόσοψη τὴν ἠθικὴ οὐσία τοῦ χερντεριανοῦ ἐπιχειρήματος, ὅτι δηλαδὴ στὴν ἱστορία ἡ ἀπόλυτη καὶ καθοριστικὴ ἀξία εἶναι τὸ ἐπὶ μέρους καὶ ὄχι τὸ καθολικό, ἀναδεικνύει τὴν σκοτεινὴ πλευρὰ αὐτοῦ τοῦ τρόπου τοῦ σκέπτεσθαι. Ὁ Χέρντερ ἀποστρέφεται τὴν Γαλλία καὶ τὸν πολιτισμό της, καὶ μόνο μειωτικὰ ἀναφέρεται στοὺς μὴ εὐρωπαϊκοὺς πολιτισμούς, καὶ βέβαια στοὺς Ἑβραίους. Οἱ διατυπώσεις του εἶναι ἀκόμα συγκρατημένες, ἀλλὰ ἀπὸ τὸ πανόραμα αὐτὸ ξεπροβάλλει ἐπιτακτικὰ τὸ ἱστορικὸ πεπρωμένο τῆς Γερμανίας, τοῦ κατ’ ἐξοχὴν ἐνσαρκωτῆ τῆς κυριαρχικῆς ἀποστολῆς τῆς ἐθνικότητας στὸν κόσμο. Τὸ ἴδια θὰ ἐπαναλάβει ἀργότερα στὸ Βερολίνο ὑπὸ Γαλλικὴ κατοχὴ τὸ 1806, καὶ συνεπῶς μὲ πολὺ πιὸ ἐκρηκτικὴ συναισθηματικὴ φόρτιση, καὶ ὁ Φίχτε στοὺς Λόγους πρὸς τὸ Γερμανικὸ ἔθνος. Ὁ Στέρνχελ ἐπιχειρηματολογεῖ ὅτι ἡ πολιτιστικὴ ἑρμηνεία τοῦ ἔθνους ποὺ ἐπεξεργάζεται ὁ Χέρντερ μπορεῖ νὰ φαντάζει ἀθώα, στὴν πραγματικότητα ὅμως περιέχει μιὰν ἀσυγκράτητη δυναμικὴ πρὸς τὴν πολιτικὴ καὶ φυλετικὴ θεώρηση τῆς ἐθνικῆς ταυτότητας καὶ εἰσάγει τὴν ἰδέα τῆς ὀντολογικῆς πλέον ὑπεροχῆς τοῦ ἔθνους-φορέα μιᾶς ἁνώτερης παιδείας ἀπέναντι σὲ ὅλα τὰ ἄλλα. Πρὸς τὰ ἐκεῖ κινήθηκε ἡ συλλογικὴ συνείδηση τῶν εὐρωπαϊκῶν ἐθνῶν, κυρίως τῆς Γερμανίας καὶ τῆς Γαλλίας, κατὰ τὸν 19ο αἰώνα, μὲ ἀποτέλεσμα τὴν φρίκη τοῦ 20οῦ.[7] Συμπερασματικά, τὸ ἀντιδιαφωτιστικὸ ρεῦμα διαμόρφωσε μιὰ ἐναλλακτικὴ θεώρηση γιὰ τὴν βέλτιστη συγκρότηση τῆς ἀνθρώπινης κοινότητας, ὅπου τὸ ἄτομο ὑποτάσσεται σὲ μιὰν ἱερὴ συλλογικὴ προσταγή, ἡ ἠθικὴ καὶ κριτική του αὐτονομία δὲν ἔχει οὐδεμία ὑπόσταση καὶ οὔτε συνεπῶς τὰ δικαιώματα ποὺ ἀπορρέουν ἀπὸ αὐτὴν καὶ τὸ νόημα τῆς ζωῆς του εἶναι νὰ θυσιάζει κάθε προσωπικὴ βλέψη στὴν ὑπηρεσία ἑνὸς ὑπερατομικοῦ πεπρωμένου ποὺ τὸ ἐνσαρκώνουν ὑπερέχουσες ἐξουσίες ἐντολοδόχοι ἑνὸς μυστικοῦ ἱστορικοῦ λόγου. Τέτοια εἶναι ἡ πολιτικὴ θεολογία, γιὰ νὰ χρησιμοποιήσουμε τὸν ὅρο τοῦ Κὰρλ Σμίτ, τοῦ ἀντιδιαφωτιστικοῦ ὁλοκληρωτισμοῦ. Τὸ ὅραμα αὐτὸ εἶναι ὑποτίθεται λυτρωτικὸ ἀπέναντι στὴν διεφθαρμένη πραγματικότητα τῆς κοινοβουλευτικῆς δημοκρατίας, τὴν ἀσίγαστη πάλη τῶν «τελευταίων ἀνθρώπων» ποὺ κρύβουν τὸ προσωπικὸ συμφέρον κάτω ἀπὸ τὴν «ἄρρωστη» ἐμμονὴ γιὰ τὸ ἠθικῶς ὀρθὸ καὶ τὸ νόμιμο. Οἱ τελευταῖες ἐκφράσεις προέρχονται βέβαια ἀπὸ τὸν Νίτσε ποὺ ἦταν καὶ ὁ εἰσηγητὴς τοῦ ὅρου «ἀντιδιαφωτισμός». Τὸ πιὸ ἀποκαλυπτικὸ ἴσως καὶ πολύτιμο γιὰ μᾶς σήμερα κεφάλαιο τοῦ μνημειώδους ἔργου τοῦ Στέρνχελ εἶναι ἐκεῖνο ποὺ πραγματεύεται τὸν ἀντιδιαφωτισμὸ τῆς ἐποχῆς τοῦ Ψυχροῦ Πολέμου, ὁ ὁποῖος ἐκφράζεται κυρίως ἀπὸ τὸν Ἀϊζάια Μπερλίν.[8] Ὁ στοχαστὴς αὐτὸς κατόρθωσε νὰ γίνει ὁ ἐπικοινωνιακὸς ἀστὴρ τοῦ λόγιου ἀντικομμουνισμοῦ μεταπολεμικὰ μὲ τὴν ρηχὴ εὐκολία τοῦ λόγου του καὶ μὲ τὶς ὑπερβολικὲς ἀξιώσεις ποὺ τεχνηέντως προέβαλλε γιὰ τὸν ἑαυτό του καὶ τὶς ὁποῖες περιέργως ἀποδέχονταν ἀσμένως οἱ σύγχρονοί του, στοχαστὲς καὶ δημοσιολογοῦντες. Ὅπως τονίζει ὁ Στέρνχελ, στὴν ἐξαιρετικὰ δημοφιλὴ συλλογὴ δοκιμίων του Κόντρα στὸ ρεῦμα[9] ὁ Μπερλὶν ἰσχυρίζεται ὅτι «διασώζει» ἀπὸ τὴν διαφωτιστικὴ προκατάληψη καὶ τὴν δημόσια λήθη (αὐτὸ εἶναι τὸ «ἐνάντια στὸ ρεῦμα») στοχαστὲς ὅπως ὁ Μακιαβέλλι, ὁ Μοντεσκιὲ καὶ ὁ Χιοὺμ (!!!) οἱ ὁποῖοι βεβαίως ποτὲ δὲν εἶχαν πάψει νὰ ἀποτελοῦν τὸ ἀντικείμενο σύντονης φιλοσοφικῆς μέριμνας. Αὐτὸ ποὺ ὄντως κάνει εἶναι νὰ καταξιώσει τὸν ἀντιδιαφωτισμὸ ὡς μιὰ ἱστορικὰ ἀναγκαία ἀντίδραση στὴν φιλοσοφία τῶν Φώτων καὶ μιὰ ἐγκυρότερη κατανόηση τοῦ ἀνθρώπου καὶ τοῦ κόσμου, ἰδιαιτέρως μάλιστα κατάλληλη γιὰ τὴν ἐποχή μας, ἀφοῦ ὁ ὁλοκληρωτισμὸς τοῦ 20οῦ αἰώνα ἦταν κατ’ αὐτὸν ἡ φυσιολογικὴ ἀπόληξη τοῦ Διαφωτισμοῦ (!). Ὅσον ἀφορᾶ τὴν περίφημη διάκριση ποὺ ὑποτίθεται ὅτι αὐτὸς πρῶτος εἰσήγαγε, συνεχίζει ὁ Στέρνχελ, ἀνάμεσα στὴν ἀρνητικὴ καὶ τὴν θετικὴ ἐλευθερία πρόκειται πρωτίστως γιὰ ἐκλαΐκευση τῆς ἰδέας τοῦ Μπενζαμὲν Κονστὰν γιὰ τὴν διαφορὰ ἀνάμεσα στὴν κατανόηση τῆς ἐλευθερίας ἀπὸ τοὺς ἀρχαίους καὶ τοὺς νεώτερους, καὶ ἐπαναδιατύπωση ἑνὸς κοινοῦ τόπου στὴν πολιτικὴ φιλοσοφία τοῦ ἀγγλικοῦ ἐμπειρισμοῦ (Χὸμπς καὶ Λόκ). Ἡ ἑρμηνεία ὅμως τοῦ Μπερλὶν εἶναι ἐπιπροσθέτως ἐλαττωματικὴ ἐπειδὴ παρουσιάζει τὴν ἀντίθεση ἀνάμεσα στὶς δύο μορφὲς ἐλευθερίας ὡς ἀπόλυτη, ἀγνοώντας ἔτσι τὸ σοφὸ συμπέρασμα τῆς προβληματικῆς τοῦ κλασικοῦ φιλελευθερισμοῦ, ὅτι πρόκειται γιὰ δύο ἄρρηκτα συνδεδεμένες πλευρὲς τῆς ἀνθρώπινης πολιτικῆς ἐμπειρίας. Καὶ βεβαίως ἡ ἑρμηνεία τοῦ Μπερλὶν δὲν παραλείπει καὶ τὸ κεντρικὸ καθῆκον στὸ ὁποῖο εἶναι ταγμένη, δηλαδὴ τὴν ἀπαξίωση τοῦ Διαφωτισμοῦ. Ἡ ἔννοια τῆς θετικῆς ἐλευθερίας, μὲ ὅλες τὶς ὁλοκληρωτικὲς συνδηλώσεις ποὺ ὁ Μπερλὶν θεωρεῖ ὡς ἀναπόδραστο φορτίο της, ἀποδίδεται στὸν Κάντ, ὁ ὁποῖος ἔτσι χρίζεται προπάτορας τῶν μέγιστων πολιτικῶν δεινῶν τοῦ καιροῦ μας, τοῦ Ὁλοκαυτώματος καὶ τοῦ Σταλινισμοῦ… Ἡ ἐκδοχὴ αὐτὴ εἶναι, λοιπόν, ἰδιαίτερα ὕπουλη καὶ ἀπατηλή, ἐπειδὴ προβάλλει μὲ τὴν λεοντὴ ἑνὸς ψευδοφιλελευθερισμοῦ. Στὴν πραγματικότητα ἐξαίρει καὶ καταξιώνει ὅλους ἐκείνους τοὺς πολέμιους τοῦ ὀρθοῦ λόγου καὶ τῆς συνταγματικὰ ρυθμισμένης πολιτικῆς ἐλευθερίας (ἀπὸ τὸν Ντὲ Μαίστρ, τὸν Χέρντερ καὶ τὸν Χάμαν ἕως τὸν Σορέλ), οἱ ὁποῖοι ἀκριβῶς ἀρνοῦνται τὴν ἀτομικὴ αὐτονομία καὶ τὰ νομικῶς κατοχυρωμένα δικαιώματά της. Κι ἔτσι ὁ φιλελευθερισμὸς τοῦ Μπερλὶν καταντάει ἕνας ἀχαλίνωτος σχετικισμός, δηλαδὴ παραδοχὴ τῆς λογικῆς ἰσοσθένειας καὶ τῆς ἠθικῆς ἰσοκυρίας τῆς πληθώρας τῶν ὑποκειμενικῶν θεάσεων καὶ μυστικιστικῶν ὁραμάτων ἀτομικῶν καὶ συλλογικῶν ποὺ συγκροτοῦν τὸν δημόσιο λόγο καὶ τῶν πολιτικῶν ἐγχειρημάτων ποὺ ἀπορρέουν ἀπὸ αὐτά. Οἱ θεάσεις αὐτὲς θεωροῦνται ἀναμεταξύ τους ἀσύμβατες χωρὶς ταυτόχρονα νὰ ὑπάρχει κάποιο κοινὸ ἀνθρώπινο ὑπόβαθρο ἐμπειρίας καὶ ὀρθολογικότητας ποὺ νὰ μᾶς ἐπιτρέπει νὰ κρίνουμε ποιὲς ἀπ’ αὐτὲς εἶναι κοινωνικῶς ἐπιτρεπτὲς στὸ πεδίο τῆς ἀτομικῆς καὶ τῆς συλλογικῆς συμπεριφορᾶς. Πρόκειται γιὰ τὸ διαβόητο σύνθημα τοῦ κίβδηλου, ἐγωκεντρικοῦ ἀναρχισμοῦ “anything goes”. Ἡ προσέγγιση αὐτὴ δὲν εἶναι τίποτε περισσότερο ἀπὸ τὶς ἀπαρχὲς τοῦ σημερινοῦ μεταμοντερνισμοῦ καὶ ἑδράζεται, ὅπως καὶ ὅλες οἱ μεταγενέστερες ἐκδοχές του, σὲ μία γελοιογραφικὴ κακοποίηση τοῦ Διαφωτισμοῦ,[10] ὁ ὁποῖος παρουσιάζεται ψευδῶς ὡς ἕνα πρόγραμμα γιὰ τὴν ὀργάνωση τῆς κοινωνίας ὡς μίας τεράστιας μηχανῆς γιὰ τὴν ἐφαρμογὴ τῶν ἀπολύτων ἀληθειῶν ποὺ ἐκφράζουν οἱ φωτισμένες ἀριστοκρατίες. Ὁ Διαφωτισμὸς ἀντίθετα ἦταν ἕνα πρόγραμμα γιὰ τὴν κατεδάφιση κάθε αὐθεντίας, γιὰ τὴν αὐτονομία τῆς κριτικῆς συνείδησης καὶ γιὰ τὸ ἴσο δικαίωμα ὅλων στὸν λόγο, γιὰ τὸν ἔλεγχο ὅλων τῶν θεωριῶν μὲ ἀναφορὰ στὴν κοινὴ λογικὴ καὶ τὴν ἐμπειρία, γιὰ τὴν συναίσθηση τῶν ἐγγενῶν ὁρίων τῶν γνωστικῶν δυνάμεων τοῦ ἀνθρώπου καὶ γιὰ τὴν ἐπιστημολογικὴ σημασία τῆς ἀμφιβολίας στὴν προώθηση τῆς ἐπιστημονικῆς γνώσης. Τὸ πῶς ὁ ναζισμὸς καὶ ὁ σταλινισμὸς μποροῦν νὰ θεωρηθοῦν ὡς πραγματώσεις τοῦ Διαφωτισμοῦ, ὅπως ὁ Μπερλὶν καὶ οἱ μεταμοντέρνοι συναγωνιστές του ἰσχυρίζονται, μονάχα τὰ μοναδικὰ μυαλά τους διαθέτουν τὶς ὑπέρτερες ἐνορατικὲς δυνάμεις γιὰ νὰ τὸ ἐξιχνιάσουν. Ὁ Στέρνχελ ἦταν ἕνας πατριώτης ἀλλὰ καὶ μαχητικὸ στέλεχος τῆς ἰσραηλινῆς ἀριστερᾶς, ποὺ πίστευε ὅτι πρῶτο καθῆκον ὅποιου ἀγαπάει τὴν χώρα του εἶναι νὰ ἐπικρίνει τὶς ἐσφαλμένες πολιτικὲς τῶν κρατούντων. Ὑπῆρξε ἱδρυτὴς καὶ ἐνεργὸ μέλος τῆς ὀργάνωσης Εἰρήνη Τώρα ποὺ ἀγωνίζεται γιὰ τὸν τερματισμὸ τῆς στρατιωτικῆς κατοχῆς καὶ τὴν ἀναγνώριση τοῦ δικαιώματος τῶν Παλαιστινίων νὰ σχηματίσουν τὸ δικό τους κράτος μέσα στὰ σύνορα τοῦ 1949. Ἦταν ἀδιάλλακτος πολέμιος τῆς πολιτικῆς τῶν ἐποικισμῶν στὰ κατεχόμενα ἐδάφη, καὶ πίστευε ὅτι ὁ ἀκραῖος ἐθνικισμὸς ποὺ ἐκφράζουν οἱ ἐποικιστικὲς ὀργανώσεις ἦταν πηγὴ φασιστικοῦ κινδύνου στὴν δημόσια ζωὴ τοῦ Ἰσραήλ. Γιὰ τὴν δράση του αὐτὴ ὑπέστη δύο ἀπόπειρες κατὰ τῆς ζωῆς του. Ἡ διανοητική του ἔρευνα γιὰ τὶς φιλοσοφικὲς ρίζες τοῦ φασισμοῦ ἦταν ἔτσι ἄρρηκτα δεμένη μὲ τὴν ἀποστολή του ὡς πολίτη. Ἡ αἰχμηρή του σκέψη ἀνατάραξε νωθρὲς ἀκαδημαϊκὲς καὶ πολιτικὲς βεβαιότητες δίνοντας λαμπρὸ παράδειγμα στοχαστῆ στρατευμένου στὴν ἀλήθεια καὶ μόνο. [1] Zeev Sternhell, Maurice Barrès et le nationalisme français, A. Colin, Παρίσι 1972· Zeev Sternhell, La droite révolutionnaire 1885-1914. Les origines françaises du fascisme, Seuil, Παρίσι 1978· Zeev Sternhell, Ni droite ni gauche. L’idéologie fasciste en France, Seuil, Παρίσι 1983. [2] Βλ. Robert Wohl, “French Fascism, Both Right and Left: Reflections on the Sternhell Controversy”, Journal of Modern History, vol. 63 (March 1991), 91-98. [3] Zeev Sternhell, Ὁ Ἀντι-Διαφωτισμός, μτφρ. Ἄννα Καρακατσούλη, ἐπιμ. Ἀλέξανδρος Κιουπκιολῆς, Πόλις, Ἀθήνα 2009. [4] Ὅ.π., 38 κ.ἑ. [5] Jacob Talmon, The Origins of Totalitarian Democracy, Secker & Warburg, London, vol. 1: 1952, vol. 2: 1960. [6] Zeev Sterbhell, Ὁ Ἀντι-Διαφωτισμός, 86 κ.ἑ. [7] Ὅ.π., 102 κ.ἑ. [8] Ὅ.π., Ὄγδοο Κεφάλαιο, 462-513. [9] Βλ. Isaiah Berlin, Κόντρα στὸ ρεῦμα, μτφρ. Μ. Καστανάρα, ἐπιστημονικὴ ἐπιμέλεια Π.Σ. Βαλλιᾶνος, Scripta, Ἀθήνα 2003. [10] Γιὰ τὴν εἰδεχθὴ αὐτὴ κακοποίηση βλ. ἐπίσης Περικλῆς Σ. Βαλλιᾶνος, «Πρόλογος: Διαφωτισμὸς καὶ νεωτερικότητα», στὸ Mendelssohn, Kant et. al., Τί εἶναι Διαφωτισμός, Κριτική, Ἀθήνα 2014.

Η παρακαταθήκη του Ζεέβ Στέρνχελ

Σύνδεση