Το ελληνικό «οικονομικό θαύμα» και η ιστορία του

Χρυσάφης Ι. Ιορδάνογλου, Η Ελληνική Οικονομία μετά το 1950, τόμος Α: Περίοδος 1950-1973: Ανάπτυξη, νομισματική σταθερότητα και κρατικός παρεμβατισμός, έκδοση Κέντρου Πολιτισμού, Έρευνας και Τεκμηρίωσης, Τράπεζα της Ελλάδος, Αθήνα 2020, σελ. lxxxii+521 Το Κέντρο Πολιτισμού Έρευνας και Τεκμηρίωσης της Τράπεζας της Ελλάδος τα τελευταία χρόνια έχει δείξει εντυπωσιακή δραστηριότητα στο πεδίο της οικονομικής ιστορίας. Πρόσφατο δείγμα είναι και η δημοσίευση του πρώτου τόμου της εργασίας του Χρυσάφη Ιορδάνογλου, Η Ελληνική Οικονομία μετά το 1950, που καλύπτει την μεταπολεμική περίοδο έως το 1973, δηλαδή την περίοδο που έχει χαρακτηριστεί ως ελληνικό «οικονομικό θαύμα». Το βιβλίο του Ιορδάνογλου έρχεται να μας δείξει ότι η οικονομική ιστορία στην Ελλάδα έχει αρχίσει να πατάει γερά στα πόδια της. Θυμίζω ορισμένα ονόματα που έχουν συμβάλει με τις μελέτες τους στην εξέλιξη αυτή: Γιώργος Αλογοσκούφης, Σταύρος Θωμαδάκης, Γιώργος Κωστελένος, Γιώργος Παγουλάτος, Σωκράτης Πετμεζάς, Τζελίνα Χαρλαύτη, Νίκος Χριστοδουλάκης, θα έπαιρνα δε το θάρρος να προσθέσω και τον εαυτό μου. Οι εργασίες αυτών των συγγραφέων που διαθέτουμε αυτή τη στιγμή για την ελληνική οικονομία κατά τον 19ο και 20ό αιώνα, νομίζω πως συγκροτούν πλέον ένα corpus που μας επιτρέπει να διαβάσουμε την ελληνική οικονομική ιστορία με τους όρους που απαιτεί η διεθνής βιβλιογραφία και να εντάξουμε το ελληνικό παράδειγμα στο διεθνές πλαίσιό του. Κατόρθωμα που δεν ήταν αυτονόητο ακόμη και πριν από λίγα χρόνια. Το αρχικό πρόβλημα που αντιμετώπισε η ελληνική οικονομική ιστορία (αν και θαρρώ ότι το ίδιο ισχύει για όλα τα πεδία της ελληνικής ιστοριογραφίας) ήταν η επικράτηση των μεγάλων θεωρητικών σχημάτων μαρξιστικών, νεο-μαρξιστικών και μαρξιζουσών τάσεων. Κατά τη δεκαετία του 1970 και ενδεχομένως του 1980 πολλοί συγγραφείς χωρίς να κάνουν τον κόπο να περάσουν έστω και έξω από την πόρτα ενός αρχείου, παρουσίαζαν σχήματα της ελληνικής οικονομίας που λίγα έως ελάχιστα είχαν να προσθέσουν στην κατανόηση της ελληνικής πραγματικότητας. Το τελικό αποτέλεσμα ήταν μία συνοχή του θεωρητικού λόγου που ερχόταν σε αντιπαράθεση με την ακραία πενία των πηγών τους, αλλά και εν γένει του εμπειρικού υλικού που θα μπορούσε να στηρίξει τα θεωρητικά σχήματα. Και όλα αυτά συνέβαιναν κατά τις δεκαετίες που η παγκόσμια ιστοριογραφία άνθιζε και άνοιγε σε όλα τα πεδία νέους δρόμους. Σε μία δεύτερη φάση, η οικονομική ιστορία στην Ελλάδα γνώρισε μία εντυπωσιακή ποσοτική ανάπτυξη, αφήνοντας πίσω τις θεωρητικολογούσες προσεγγίσεις. Η δυσκολία εδώ βρισκόταν στο ότι οι μελέτες αυτής της περιόδου αδυνατούσαν να συγκροτήσουν έναν οικονομικό λόγο με συνοχή. Στις περισσότερες και καλύτερες περιπτώσεις επρόκειτο για μία γεγονοτολογική ή περιγραφική ιστορία του οικονομικού φαινομένου. Λογικό επακόλουθο αυτής τη πορείας ήταν και η αδυναμία μας να συγκροτήσουμε μια συνεκτική σε οικονομικούς όρους εικόνα για την ελληνική οικονομία. τόσο κατά τον 19ο αιώνα όσο και κατά τον 20ό. Σε κάθε περίπτωση το πρόβλημα δεν ήταν άλλο από την αδυναμία όσων ασχολούνταν με την οικονομική ιστορία να αξιοποιήσουν τα εργαλεία που προσέφερε η οικονομική επιστήμη. Και καθώς στη χώρα μας απουσιάζει οποιαδήποτε δυνατότητα κριτικής στάσης απέναντι στις επιστημονικές εργασίες, οι εκπτώσεις ως προς το τι θα πρέπει να αναγνωρίζουμε ως οικονομική ιστορία και πώς θα εκτιμούμε την ποιότητα μιας μελέτης, πολλαπλασιάζονταν με ταχύτατους ρυθμούς. Υπό τις συνθήκες αυτές δεν ήταν τυχαίο που κάποια στιγμή ετέθη και το ερώτημα τι ακριβώς είναι η οικονομική ιστορία και τι απαιτήσεις έχουν οι μελέτες στο πεδίο αυτό. Υποστηρίχθηκε τότε, ότι υπάρχουν δύο οικονομικές ιστορίες, μία για τους ιστορικούς και μία για τους οικονομολόγους. Την άποψη αυτή είχε διατυπώσει και ο Φερνάν Μπρωντέλ, μόνο που στην περίπτωσή του γινόταν μία προσπάθεια να διαχωρισθεί μία οικονομική ιστορία που αξιοποιεί τα ποσοτικά εργαλεία που διαθέτουν οι οικονομολόγοι, από εκείνους που δεν μπορούν αλλά είναι σε θέση να μιλήσουν με όρους οικονομικούς. Αυτό το τελευταίο είναι αυτονόητο γιατί αλλιώς, κατά τον Μπρωντέλ, δεν θα ήμασταν σε θέση να μιλήσουμε για οικονομική ιστορία. Στην ελληνική περίπτωση η επίκληση του αφορισμού του Μπρωντέλ επεδίωκε να δικαιολογήσει την αδυναμία όσων θέλουν να θεωρούν εαυτούς οικονομικούς ιστορικούς, να αξιοποιήσουν τα εργαλεία των οικονομικών για να διαβάσουν το εμπειρικό υλικό τους. Και δεν είναι λίγες οι περιπτώσεις εκείνες που έχουμε δει ανοσιουργήματα να αποκαλούνται έργα οικονομικής ιστορίας. Η άποψη αυτή δεν είναι ιδιαιτέρως πρωτότυπη και τίθεται σε όλα τα ιστοριογραφικά πεδία: πώς θα κάνει κανείς πολιτική ιστορία χωρίς τις έννοιες της πολιτικής επιστήμης ή κοινωνική ιστορία χωρίς γνώσεις κοινωνικής θεωρίας; Μόνο που στην οικονομική ιστορία ενεπλάκησαν απόφοιτοι φιλοσοφικών σχολών που δεν είχαν καμία ικανότητα, αλλά και δεν προσπάθησαν αν μάθουν τα βασικά οικονομικά εργαλεία. Το πρόβλημα δεν έχει λυθεί εντελώς, αμφιβάλλω δε αν θα λυθεί, καθώς θέσεις οικονομικής ιστορίας καταλαμβάνονται συχνά από ανθρώπους που δεν έχουν καμία σχέση με το γνωστικό αντικείμενο. Ευτυχώς οι εργασίες που μνημόνευσα προηγουμένως ανεβάζουν το επίπεδο των απαιτήσεών μας και εμπλουτίζουν τις γνώσεις μας αποφασιστικά. Αλλά αμφιβάλλω αν αρκούν. Ο Χρυσάφης Ιορδάνογλου έρχεται τώρα, με τον πρώτο τόμο από το τρίτομο έργο του, να θέσει τις βάσεις και να προσφέρει τα εργαλεία για μία συστηματική μελέτη της ελληνικής οικονομίας κατά την περίοδο που πετυχαίνει να ξεπεράσει το φάσμα της πενίας και της στέρησης και να οδηγήσει τους Έλληνες στο πεδίο της ευημερίας. Μια διαδικασία που όπως ορθά δείχνει ο Ιορδάνογλου δεν υπήρξε ούτε εύκολη, ούτε αυτονόητη, ούτε πολιτικά ουδέτερη. Ο Ιορδάνογλου μας παρουσιάζει στην αρχή του βιβλίου του μία σύνοψη της οικονομικής ιστορίας της Ελλάδας από το 1950 και μετά, με βάση τις αναπτυξιακές επιδόσεις της και τα καθεστώτα οικονομικής πολιτικής (κάποιος άλλος θα έλεγε τα καθεστώτα κεφαλαιακής συσσώρευσης) που προσδιόρισαν τους ρυθμούς αυτούς. Στην πραγματικότητα πρόκειται για ένα εισαγωγικό κομμάτι το οποίο μας προϊδεάζει ως προς το τι θα περιλαμβάνει συνολικά το έργο όταν η δημοσίευσή του θα έχει ολοκληρωθεί. Στην συνέχεια ο συγγραφέας παρουσιάζει την ελληνική οικονομία από τη στιγμή που τελειώνει ο Εμφύλιος Πόλεμος, και το πολιτικό σύστημα της χώρας, υπό την αμερικανική πίεση, υιοθετεί μία πολιτική σταθεροποίησης της δραχμής. Η σταθεροποίηση του 1953 που πραγματοποιήθηκε με τον Σπύρο Μαρκεζίνη, υπουργό Συντονισμού, είχε προετοιμαστεί δε επιμελώς από τον Γεώργιο Καρτάλη, υπουργό της κεντρώας κυβέρνησης που είχε προηγηθεί, αποτέλεσε τον ακρογωνιαίο λίθο των κρατικών πολιτικών που θα ακολουθηθούν στη συνέχεια. Έργα και ελληνική βιομηχανία. Από το λεύκωμα Φωτογραφικόν Πρακτορείον «Δ.Α. Χαρισιάδης», Εκδόσεις Μουσείου Μπενάκη, 2009. Ο Ιορδάνογλου υπογραμμίζει με πολύ μεγάλη έμφαση και ιδιαίτερη διεισδυτικότητα ποιες ήταν οι βασικές αρχές πάνω στις οποίες διαμορφώθηκε το καθεστώς οικονομικής πολιτικής της περιόδου. Στη βάση του βρισκόταν η συναλλαγματική ισοτιμία της δραχμής με το δολάριο στην τιμή των 30 δραχμών για κάθε δολάριο. Οι αυστηροί συναλλαγματικοί περιορισμοί προασπίζονταν τη σταθερή αυτή ισοτιμία, που διατηρήθηκε για μία εικοσαετία, και διευκόλυναν το αντιπληθωριστικό πνεύμα της νομισματικής πολιτικής. Κοντά στη συναλλαγματική και νομισματική πολιτική, ερχόταν να προστεθεί και μία δημοσιονομική πολιτική η οποία στο σκέλος των τακτικών δαπανών επεδίωκε την πλεονασματικότητα, προκειμένου να υπάρχει η δυνατότητα χρηματοδότησης του προϋπολογισμού δημοσίων επενδύσεων και η διατήρηση του συνολικού δημοσίου ελλείμματος στο χαμηλότερο δυνατό επίπεδο. Θα πρέπει να σημειωθεί στο σημείο αυτό ότι σε όλη τη διάρκεια της περιόδου μέχρι το 1966 το ελληνικό κράτος δεν είχε ρυθμίσει τις προπολεμικές δανειακές οφειλές του και συνεπώς ήταν αποκλεισμένο από τις διεθνείς κεφαλαιαγορές. Κεντρικό επίσης σημείο των πολιτικών αποτελούσε και η πολιτική μισθών, η οποία απέβλεπε στην συγκράτηση των αυξήσεών τους σε επίπεδα χαμηλότερα από την αύξηση της μέσης παραγωγικότητας. Είναι προφανές φυσικά ότι η επιτυχής εφαρμογή των πολιτικών αυτών δεν ήταν άσχετη από το αντικομμουνιστικό κράτος που διαμόρφωνε τις πολιτικές σε όλη τη διάρκεια αυτής της περιόδου και είχε τη δυνατότητα να περιορίσει τις διαμαρτυρίες και τις αντιδράσεις. Από την άλλη βέβαια, η πιστή, αν όχι απαρέγκλιτη πολιτική των κυβερνήσεων Καραμανλή στον τομέα αυτόν, ενδεχομένως να του κόστισε σε πολιτικούς όρους και να διευκόλυνε την άνοδο του Κέντρου στην εξουσία. Η χρηματοδότηση της οικονομίας μέσω του τραπεζικού συστήματος διατηρεί όπως είναι φυσικό κεντρική θέση στις πολιτικές, ιδίως δε μετά το 1954-55, όταν δηλαδή αρχίζει να αυξάνεται με ραγδαίους ρυθμούς ο όγκος των καταθέσεων και οι τράπεζες διευκολύνονται πλέον να χρηματοδοτούν την οικονομία χωρίς να εξαρτώνται από τους πόρους της Τράπεζας της Ελλάδος. Σε κάθε περίπτωση όμως η χρηματοδότηση της βιομηχανίας αποτελεί τον πρωταρχικό στόχο, όπως επίσης και η χρηματοδότηση της γεωργίας αλλά και του εξαγωγικού εμπορίου. Αντιθέτως οι τράπεζες αποθαρρύνονταν να χρηματοδοτήσουν το εμπόριο, την οικοδομή και τις εισαγωγές, αν και πολύ συχνά βρίσκονταν διάφοροι παράπλευροι τρόποι για να παρακαμφθούν οι απαγορεύσεις. Για παράδειγμα, το εμπόριο χρηματοδοτούνταν από τις βιομηχανίες τις ίδιες, που με τη σειρά τους είχαν προνομιακή πρόσβαση στον δανεισμό. Θα πρέπει πάντως να σημειωθεί ότι στα χρόνια αυτά και με στόχο να εφαρμοστούν χωρίς παρεκκλίσεις οι κρατικές επιλογές θα υιοθετηθεί ένα σύστημα διοικητικών ελέγχων, που καθιστούσε την επιχειρηματική πρωτοβουλία στον τραπεζικό τομέα εξαιρετικά περιορισμένη. Ας σκεφτούμε δε ότι στην κορυφή του ελληνικού τραπεζικού συστήματος βρισκόταν η Εθνική Τράπεζα, που μετά τη συγχώνευσή της με την Τράπεζα Αθηνών το 1953 αντιπροσώπευε το 60% των μεγεθών του τραπεζικού τομέα, μέγεθος μοναδικό για τα διεθνή δεδομένα. Τέλος, η Ελλάδα συμμετείχε στο πολυμερές σύστημα εμπορίου της Δύσης, διατηρώντας ωστόσο μία ισχυρή προστατευτική πολιτική, με την ελπίδα ότι προοδευτικά η ανταγωνιστική θέση των ελληνικών επιχειρήσεων θα μπορούσε να βελτιωθεί. Δεν χρειάζεται να ειπωθεί πως οι πολιτικές αυτές απέβλεπαν στην όσο το δυνατόν ταχύτερη ανάπτυξη της ελληνικής οικονομίας. Για όλους η εμπειρία του εμφυλίου ήταν πολύ πρόσφατη και σε μεγάλο βαθμό διδακτική καθώς πίστευαν ότι ένα μεγάλο μέρος των αιτίων του βρισκόταν στην φτώχεια της χώρας. Για τους Αμερικανούς δε συμβούλους δεν υπήρχε κανένας ενδοιασμός στον ισχυρισμό ότι μόνο ο καταναλωτισμός μπορούσε να πολεμήσει τον κομμουνισμό. Είναι χαρακτηριστικό ότι το 1952 ο Νικόλαος Πλαστήρας καλεί τον Κυριάκο Βαρβαρέσο να έρθει στην Ελλάδα και να καταθέσει τις προτάσεις του για το πώς θα αναπτυχθεί όσο το δυνατόν γρηγορότερα η ελληνική οικονομία, πώς ήταν δυνατόν να αντιμετωπιστεί το ταχύτερο δυνατόν η φτώχεια, η αιτία της πολιτικής αναταραχής. Ο Βαρβαρέσος, ρεαλιστής, με τα δεδομένα της εποχής βλέπει δύο μόνο δυνατότητες, τη γεωργία και την οικοδομή. Ωστόσο το σχήμα του Βαρβαρέσου δεν θα έσπρωχνε την ελληνική οικονομία πολύ μακριά. Η Ελλάδα έζησε το δικό της οικονομικό θαύμα, και ο Ιορδάνογλου το περιγράφει με αξιοθαύμαστη επιμονή και υπομονή μέχρι την τελευταία λεπτομέρειά του, γιατί έδωσε προτεραιότητα στη βιομηχανία, τον μόνο τομέα που επέτρεπε την ταχύτατη αύξηση της ευημερίας. Τα δεδομένα που είχε στη διάθεσή του ο Βαρβαρέσος ήταν πολύ διαφορετικά από εκείνα που προέκυψαν στη συνέχεια και που επέτρεψαν την απογείωση της ελληνικής οικονομίας. Το μοντέλο ανάπτυξης της ελληνικής οικονομίας κατά τη μεταπολεμική περίοδο στηρίζεται στη βιομηχανία και κατ’ επέκταση στις επενδύσεις, δημόσιες και ιδιωτικές. Για τις τελευταίες το κράτος δημιουργεί σωρεία κινήτρων, τα οποία αποδείχθηκαν απολύτως πετυχημένα. Επίσης, μετά την κρίση του 1958-59, οι κυβερνήσεις Καραμανλή επιταχύνουν τις προσπάθειές τους για την προσέλκυση ξένων επενδύσεων, που όχι μόνο επιτρέπουν στην Ελλάδα να μπει στην παραγωγή προϊόντων υψηλότερης προστιθέμενης αξίας, αλλά και περιορίζουν τους καταναγκασμούς του ισοζυγίου πληρωμών, ενώ διευκολύνουν την αφομοίωση υψηλών τεχνολογιών από το εργατικό της δυναμικό, κάτι πρωτόγνωρο για τα μέχρι τότε δεδομένα. Όλες αυτές οι επενδύσεις, που έδωσαν μία τρομερή ώθηση στην ανάπτυξη της ελληνικής οικονομίας, πολεμήθηκαν από την αντιπολίτευση κάθε χρώματος, με πάθος και, κατά τη γνώμη μου, εντελώς αδικαιολόγητα. Η επιχειρηματολογία εναντίον των ξένων επενδύσεων ήταν εντελώς αδύναμη και απέβλεπε μόνο να επηρεάσει το θυμικό των ψηφοφόρων. Κάτι που νομίζω ότι πέτυχε. Φυσικά, οι συνθήκες ευνοούσαν τους μετασχηματισμούς της ελληνικής οικονομίας κατά την περίοδο αυτή: μία αγροτική χώρα μπορεί πολύ εύκολα να δει την αύξηση της ευημερίας της με τη μετακίνηση πληθυσμών από τον αγροτικό τομέα, όπου η παραγωγικότητα είναι χαμηλή, στον αστικό τομέα – είτε αυτός είναι εγχώριος, είτε αλλοδαπός. Γιατί η μετανάστευση έπαιξε καθοριστικό ρόλο στην ανάπτυξη της ελληνικής οικονομίας αυτής της περιόδου, διευκολύνοντας τη μείωση της ανεργίας, την εντυπωσιακή αύξηση της παραγωγικότητας και την ελάφρυνση των πιέσεων στο εξωτερικό ισοζύγιο της χώρας μέσω των μεταναστευτικών εμβασμάτων. Την ίδια στιγμή οι χώρες της Δυτικής Ευρώπης, κυρίως η Γερμανία και το Βέλγιο, αναπτύσσονταν με τέτοιους ρυθμούς ώστε είχαν απόλυτη ανάγκη από εργατικό δυναμικό, το οποίο μεταξύ των άλλων χωρών τούς εξασφάλισε με διμερείς συμφωνίες και η Ελλάδα. Οι δυσκολίες στην ανάπτυξη της Ελλάδας δεν θα εμφανιστούν παρά αργότερα, όταν οι μετακινήσεις του πληθυσμού από τον αγροτικό τομέα στον αστικό ήταν περιορισμένες και οι αναπτυξιακές απαιτήσεις ήταν πιο δύσκολα ικανοποιήσιμες. Στο σημείο αυτό θα πρέπει να υπογραμμίσω ότι το καθεστώς οικονομικής πολιτικής που υιοθετείται στις απαρχές της περιόδου παραμένει στις γενικές γραμμές του το ίδιο μέχρι το τέλος, δηλαδή μέχρι την εποχή που τα διεθνή δεδομένα της οικονομίας επιβάλλουν αλλαγές σε όλες τις χώρες του κόσμου. Οι μόνες διαφορές αφορούν την ένταση της εφαρμογής των πολιτικών, καθώς οι περιορισμοί που τίθενται από τις νομισματικές πολιτικές είναι τέτοιοι που μία ανατροπή τους θα οδηγούσε σε πλήρη ανατροπή ολόκληρου του οικοδομήματος. Έτσι όχι μόνο οι κυβερνήσεις Παπάγου και Καραμανλή ακολούθησαν αυτό το υπόδειγμα μα και αυτές που ακολούθησαν του Γεωργίου Παπανδρέου, των λεγομένων «αποστατών», αλλά και της δικτατορίας, θα ακολουθήσουν την ίδια πορεία. Θα πρέπει να επιμείνω ωστόσο στο ότι οι πολιτικές επιλογές δεν ήταν αποκλειστικά ελληνικές· όλος ο δυτικός κόσμος ακολούθησε το ίδιο μοντέλο και όλος ο δυτικός κόσμος επωφελήθηκε σε μεγαλύτερο ή μικρότερο βαθμό από αυτό. Επί της ουσίας είναι ένα μοντέλο Ψυχρού Πολέμου, το οποίο έδωσε αφάνταστη ώθηση στις οικονομίες του δυτικού κόσμου, εξασφαλίζοντάς του πρωτοφανή επίπεδα ευημερίας. Η Ελλάδα επωφελήθηκε και αυτή. Για να μπορέσει να μιλήσει για όλα αυτά τα θέματα, φυσικά δε και για ακόμη περισσότερα τα οποία ο χώρος εδώ δεν μου επιτρέπει να μνημονεύσω, ο Ιορδάνογλου αξιοποιεί σε εξαντλητικό βαθμό όλες τις υφιστάμενες στατιστικές. Και λέγοντας αξιοποιεί δεν σημαίνει μόνο ότι τις παραθέτει –πράγμα εξαιρετικά βολικό για τον μέλλοντα ερευνητή–, αλλά εξετάζει επίσης την αξιοπιστία τους και φυσικά τις συγκρίνει με τις αντίστοιχες στατιστικές άλλων χωρών. Κατά δεύτερο δε λόγο, εξαντλητικά επίσης αξιοποιεί την υφιστάμενη βιβλιογραφία, ακόμη και τα πιο δυσεύρετα δημοσιεύματα, τις πιο απίθανες εκδόσεις. Στην πραγματικότητα ο Ιορδάνογλου μας δίνει τον πρώτο τόμο ενός εργαλείου για τη μελέτη της μεταπολεμικής ελληνικής οικονομίας. Ένα εργαλείο στο οποίο δίνονται όλα τα δεδομένα, αναλύονται υπό την οπτική του συγγραφέα, παραμένουν ωστόσο διαθέσιμα για οποιονδήποτε άλλον θέλει να τα διαβάσει, να τα σχολιάσει, να τα αξιοποιήσει στην έρευνά του. Η συμβολή του Ιορδάνογλου, και μόνο από την άποψη αυτή, είναι κάτι περισσότερο από πολύτιμη. Ιδιαιτέρως δε χρήσιμα, μοναδικά θα έλεγα στο είδος τους, είναι και τα τέσσερα τελευταία κεφάλαια του βιβλίου που φέρουν τον τίτλο Κοινωνική Πολιτική και είναι αριθμημένα από το Ι έως το IV. Τα κεφάλαια αυτά στην πραγματικότητα αποτελούν προσαρτήματα στο βιβλίο και καλύπτουν τα θέματα της Εκπαίδευσης, της Κοινωνικής προστασίας και του Ασφαλιστικού συστήματος, των Συντάξεων και, τέλος, της Υγείας. Πρόκειται για λεπτομερέστατες παρουσιάσεις του θεσμικού πλαισίου διαμόρφωσης αυτών των πεδίων, που συνοδεύονται από τα οικονομικά μεγέθη και τις αναλύσεις των δομών και των πόρων κάθε ενός εξ αυτών. Κλείνοντας το κείμενο αυτό δεν μπορώ παρά να ευχηθώ το αυτονόητο, να έχουμε σύντομα στη διάθεσή μας και τους άλλους δύο τόμους του έργου του Χρυσάφη Ιορδάνογλου. Νομίζω ότι με τον τρόπο αυτό ο πήχης της μελέτης της μεταπολεμικής ελληνικής οικονομίας θα μπει αρκετά ψηλά ώστε να δούμε στο εξής εργασίες υψηλών προδιαγραφών.

Το ελληνικό «οικονομικό θαύμα» και η ιστορία του

Σύνδεση