Ο καιρός των παλιάτσων

Anne Applebaum, Twilight of Democracy: The Failure of Politics and the Parting of Friends [Λυκόφως της Δημοκρατίας. Η αποτυχία της πολιτικής και ο χωρισμός των φίλων], Penguin Books 2020, σελ. 206 Καλύτερα ο νόμος να βγαίνει από το στόμα ενός δικτάτορα, που οι πολίτες τον νιώθουν για δικό τους άνθρωπο, όσο κι αν ισχυρίζεται ότι βαστάει από τους Πλανταγενέτες. Στήβεν Γκρήνμπλατ, Ο Σαίξπηρ και η πολιτική[1] Καλέ μου Βρούτε, δεν μας φταίνε τ’ άστρα∙ φταίμε / εμείς οι ίδιοι που είμαστε υποταγμένοι. Σαίξπηρ, Ιούλιος Καίσαρ Σε ένα από τα πρώτα του ραδιοφωνικά διαγγέλματα μετά τις εκλογές του 1933, ως υπεύθυνος για την «εκπαίδευση του λαού» υπουργός του Χίτλερ, ο Γιόζεφ Γκέμπελς δήλωνε ότι η νίκη των ναζί «έσβησε το έτος 1789 από τη γερμανική ιστορία»[2]. Παρά τη μεγαλοστομία της, η δήλωση ήταν εν μέρει ορθή. Το τρίπτυχο τη Γαλλικής Επανάστασης: «ελευθερία-ισότητα-αδελφοσύνη», δεν είχε πια καμία θέση στον ναζισμό. Συνόψιζε τη μετάβαση του Διαφωτισμού από τη φιλοσοφική θεωρία στην πολιτική πράξη, όσο και την ουσία του «κοινωνικού συμβολαίου», για την κοινωνία ως συνένωση ατόμων που εν πλήρει ελευθερία συγκροτούν μια ομάδα, με το κάθε άτομο ελεύθερο και απροσδιόριστο. Αντίθετα, η ναζιστική αντίληψη βασιζόταν στην κοινότητα, η οποία προϋπάρχει και δίνει νόημα στην ατομική ύπαρξη, βάσει της συναισθηματικής σύνδεσης με την οικογένεια, τις πανάρχαιες παραδόσεις των συντεχνιών ή της θείας υπερβατικότητας, χωρίς να αφήνει καθόλου χώρο για την ανθρώπινη ελευθερία και βούληση. Όπως εξάλλου δήλωνε ένα κεντρικό ναζιστικό σύνθημα: «Εσύ δεν είσαι τίποτα, ο λαός σου είναι τα πάντα». Άρα ναι, ο ναζισμός «έσβησε το έτος 1789 από τη γερμανική ιστορία». Ωστόσο ο Γκέμπελς είχε μόνο εν μέρει δίκιο. Πολύ πριν τους ναζί, τις περί κοινωνικού συμβολαίου θεωρίες είχε ριζικά αμφισβητήσει η πρώτη αντεπαναστατική γενιά, την επομένη κιόλας του 1789. Οι Ζοζέφ ντε Μαιστρ στη Γαλλία, Έντμουντ Μπερκ στην Αγγλία ή Γιόχαν Γκότφριντ Χέρντερ στη Γερμανία κ.ά., έγιναν οι θεμελιωτές ενός «Αντι-διαφωτισμού»[3]. Κι ακόμα, αν όλοι αυτοί επεδίωκαν να αποκαταστήσουν τη θεία υπερβατικότητα, επαναφέροντας τον άνθρωπο στη θέση του –δηλαδή στα χέρια του Θεού–, οι θυελλώδεις πρόοδοι των επιστημών στα τέλη του 19ου αιώνα ήρθαν να ενισχύσουν τον Αντι-διαφωτισμό, προσφέροντάς του υπερβατικότητα με επιστημονικό άλλοθι – τους «νόμους της ζωής», τον «αταβισμό» και τον «κοινωνικό δαρβινισμό». Το ανθρώπινο βασίλειο, όπως το ζωικό και το φυτικό, τελούσε υπό το κράτος δυνάμεων οι οποίες ξεπερνούσαν κάθε ατομική ελευθερία. Ως φυσικό ον, ο άνθρωπος υπόκειται στις ίδιες αναγκαιότητες με όλα τα άλλα, διαβεβαίωναν στον φρέσκο ενθουσιασμό τους αυτές οι «επιστήμες», προσφέροντας μια σιγουριά μέσα στις τόσες αναστατώσεις που είχε προκαλέσει η βιομηχανική επανάσταση. Επιτέλους, κάποιοι νόμοι επιτρέπουν να βλέπουμε τον άνθρωπο όπως είναι και να προβλέπουμε συμπεριφορές και αντιδράσεις του σε συγκεκριμένες συνθήκες. Σε μια τέτοια «βεβαιότητα» μπορούσαν πλέον να εδραιώνονται αντιλήψεις όχι μόνο δεξιών, μα και αριστερών διανοουμένων. Εκεί βάσισαν οι αριστεροί το μοντέλο της αντίφασης παραγωγικών δυνάμεων και σχέσεων παραγωγής, το οποίο προέβλεπε όλη την εξέλιξη της ιστορίας και την κατάληξή της στον θρίαμβο του προλεταριάτου. Από εκεί, επίσης, οι δεξιοί αντλούσαν τεκμήρια για να βλέπουν σε κάθε κοινότητα τη βιολογική οντότητα ενός «σώματος», με την ανατομική έννοια, το οποίο διαθέτει «ηγέτη» και «μέλη»: ο άνθρωπος ενταγμένος στο μεγάλο οργανικό continuum της φυλής και του αίματος του λαού. Στην ακραία εκδοχή αυτής της αντίληψης, οι ναζί έγιναν οι τέλειοι γιατροί τέτοιων «σωμάτων», ιεραρχώντας ράτσες, απαγορεύοντας επιμιξίες και, βεβαίως, εξολοθρεύοντας τα μιάσματα! Τίποτα από όλα αυτά δεν απασχολεί το βιβλίο της Αν Άπλμπαουμ∙ με την τελευταία εικοσαετία στον Δυτικό κόσμο καταπιάνεται. Όλη την προβληματική της ωστόσο, για το «λυκόφως της δημοκρατίας» και την «αποτυχία της πολιτικής», τη χρωματίζει η ακατάληκτη, όπως φαίνεται, ρήξη κοινωνίας ελεύθερα συμβαλλόμενων πολιτών και κοινότητας της ομοιογενούς ομάδας (με την ψυχρότητα «εταιρικού» συμβολαίου στην Gesellschaft των Γερμανών ή στη société των Γάλλων, απέναντι στην «θαλπωρή» της Gemeinschaft ή της communauté), δηλαδή η παλιά ρήξη Διαφωτισμού και Αντι-Διαφωτισμού. Από το μεταίχμιο του 18ου προς 19ο αιώνα, σ’ εκείνο του 20ού προς 21ο, υπήρξαν περίοδοι κατά τις οποίες η εν λόγω ρήξη κορυφώθηκε. Στις επαναστάσεις που συντάραξαν την ευρωπαϊκή ήπειρο το 1848, στην παρισινή Κομμούνα του 1871 ή στη ρωσική επανάσταση του 1917, πολύ χαρακτηριστικά. Ο Δεύτερος Παγκόσμιος Πόλεμος έκλεισε τις τελείως αντίθετες στις διακηρύξεις τους φιλοδοξίες παγκόσμιας επικράτησης του ναζισμού ή του κομμουνισμού, για να τις διαδεχτεί ο αμφίβολος διεθνισμός του κομμουνισμού απέναντι στη διφορούμενη παγκοσμιοποίηση του καπιταλισμού, κατά τη διάρκεια του Ψυχρού Πολέμου. Με την κατάρρευση της ΕΣΣΔ, στα τέλη του 20ού αιώνα, και με την οικονομική και νομισματική ένωση της Ευρώπης, μεταξύ 1999-2002, η αισιοδοξία του Διαφωτισμού έμοιαζε να θριαμβεύει. Κάτι όμως, όπως με τους ντε Μαιστρ, Μπερκ, Χέρντερ και λοιπούς μετά το 1789, άρχισε κι εδώ να πηγαίνει αμέσως στραβά. Τρίτο συστατικό στον τίτλο του βιβλίου της Άπλμπαουμ είναι «ο χωρισμός των φίλων». Από εκεί ξεκινούν τα σχόλια της διαπρεπούς δημοσιογράφου και ιστορικού: από ένα χαρούμενο πάρτι στο ημιτελές ακόμα εξοχικό της οικογένειας του συζύγου της (τέως υπουργού Εξωτερικών της Πολωνίας), στις 31 Δεκεμβρίου 1999. Μια πολυάριθμη παρέα φίλων από όλον σχεδόν τον κόσμο –λονδρέζοι, μοσχοβίτες, μερικοί νεοϋορκέζοι κι αρκετοί Πολωνοί– συμμερίζονταν πρόσχαροι τις προοπτικές δημοκρατίας και ευημερίας τις οποίες η έλευση της νέας χιλιετίας άνοιγε για όλο τον κόσμο. Λίγα χρόνια μετά, πάρα πολλά μέλη της κεφάτης και ομονοούσης, τότε, παρέας είχαν γίνει εθνικιστές, συνωμοσιολόγοι, αντιδημοκράτες, ξενοφοβικοί ή ομοφοβικοί και, γενικά, άτομα που η Άπλμπαουμ φροντίζει να αλλάζει πεζοδρόμιο, πλέον, αν τύχει να τα συναντήσει. Πολιτικό κατά βάση, το βιβλίο είναι επίσης έντονα προσωπικό κι αυτό κάνει ακόμα πιο ενδιαφέρουσα την ανάγνωσή του. Τι έστρεψε σε τέτοιες κατευθύνσεις ανθρώπους πολυταξιδεμένους και με υψηλή μόρφωση, οι οποίοι ούτε την ατυχία να χάσουν τις δουλειές τους είχαν, ούτε αδικημένοι βρέθηκαν, ούτε είδαν τις γειτονιές τους να υποβαθμίζονται εξαιτίας μαζικής έλευσης μεταναστών; Πολλοί, μάλιστα, έκαναν λαμπρές δημόσιες καριέρες και η Άπλμπαουμ δεν διστάζει να τους αναφέρει ονομαστικά, καυτηριάζοντας τις τρομακτικά μεταλλαγμένες απόψεις τους. Κάποιοι Πολωνοί έγιναν στελέχη του κόμματος «Νόμος και Δικαιοσύνη». Έντονα ευρωσκεπτικιστές, έτοιμοι να διακρίνουν παντού απειλές διαφθοράς, άρχισαν να βυθίζονται στον συντηρητισμό και στον αντισημιτισμό ή να αφοσιώνονται στην Καθολική Εκκλησία, ψαρεύοντας εκλογική πελατεία από τους κόλπους της. «Υπό τις κατάλληλες προϋποθέσεις», επισημαίνει η συγγραφέας, «κάθε κοινωνία μπορεί να στραφεί ενάντια στη δημοκρατία». Μια ουγγαρέζα φίλη, από την ίδια παρέα, έγινε το 2002 διευθύντρια του The House of Terror Museum (μουσείου για τη ναζιστική και κομμουνιστική καταδυνάστευση), πόλου έλξης των επισκεπτών της Βουδαπέστης. Συναντώντας την λίγα χρόνια αργότερα, η Άπλμπαουμ βρέθηκε απέναντι σε μια κυρία όλο μίσος για τους ξένους, αυτούς που «αλλοιώνουν την ουγγρικότητα της χώρας», όπως η ίδια το έθεσε, οπαδό του Βίκτορ Όρμπαν κι από τους εισηγητές στο να κλείσει το «Κεντρικό Ευρωπαϊκό Πανεπιστήμιο», το οποίο είχε χρηματοδοτήσει ο Τζορτζ Σόρος. Σχετικά παραδείγματα παρατίθενται καταιγιστικά, δικαιώνοντας το ότι η δυτικού τύπου δημοκρατία δεν μπόρεσε να προσαρμοστεί στην ανατολική Ευρώπη. Την εισήγαγαν, μετά την κατάρρευση της ΕΣΣΔ, και την υιοθέτησαν «με μια ανέμελη συγκατάβαση» (casual condescension). Τους ήταν πολύ εύκολο να προσποιηθούν τη δημοκρατία, αφού επί δεκαετίες προσποιούνταν τον κομμουνισμό. Η εμπιστοσύνη στο ότι η πολιτική οικονομία της Δύσης θα αποτελούσε πρότυπο για την οικουμένη βασιζόταν σε μια δυτική ελίτ η οποία, θεωρητικά, ήξερε τι κάνει. Η κρίση του 2008 γκρέμισε κάθε ψευδαίσθηση. Η παλινωδία στον εθνικισμό και την ασφάλεια της κοινότητας –το «αταβιστικό throw-back», όπως θα έλεγαν στα μέσα του 19ου αιώνα– μόνο ανοιχτές θύρες είχε να παραβιάσει. Ανάλογα συμπτώματα εθνικισμού, συντηρητισμού, ξενοφοβίας και διολίσθησης της δημοκρατίας στον αυταρχισμό παρατηρεί η Άπλμπαουμ και σε χώρες του δυτικού κόσμου. Όχι πάντα με αναφορές σε τέως φίλους από το πάρτι της χιλιετίας, αλλά αυτό δεν μειώνει την αξία των παρατηρήσεών της. Κάποιοι γνωστοί της στελέχωσαν το κόμμα «Vox», με πρόεδρο τον Σαντιάγο Αβασκάλ. Πρόεδρο που δεν σταματά τις εκκλήσεις για διαφύλαξη της Ισπανίας από τη μουσουλμανική αλλοίωση της δημογραφίας της, ενώ μόλις το 4% της χώρας είναι μουσουλμάνοι και οι ερχόμενοι από τη Νότιο Αμερική μετανάστες είναι κατά κανόνα καθολικοί. Ωστόσο, ο Αβασκάλ επιμένει στην ισλαμική απειλή, εμφανιζόμενος πάνω σε άλογο σε μια τηλεοπτική εκπομπή, για να θυμίσει τους ιππότες που ανέκτησαν την Ανδαλουσία από τους Άραβες. Παλιάτσος και λαϊκιστής μαζί, με τον ξενοφοβικό λόγο και τη ριζική εναντίωσή του στις εκτρώσεις ή στους γάμους ομοφυλοφίλων, έφερε το κόμμα του από το τίποτα στην τρίτη θέση. Έως και η Ελλάδα με τις πλατείες των «Αγανακτισμένων» και τον θρίαμβο του λαϊκισμού το 2015 απασχολεί την συγγραφέα. Καίτοι έχει προλάβει την άνοδο της Ν.Δ. το 2019, παραμένει επιφυλακτική: «Στην Ελλάδα η ιστορία μοιάζει κυκλική», γράφει. «Υπάρχει τώρα φιλελεύθερη δημοκρατία. Μπορεί όμως να ακολουθήσει καθεστώς ολιγαρχίας κι έπειτα πάλι φιλελεύθερη δημοκρατία. Μια ξένη παρέμβαση στη συνέχεια, ένα πραξικόπημα, εμφύλιος, δικτατορία, ολιγαρχία ξανά. Έτσι θα είναι, γιατί πάντοτε έτσι ήταν, από τα χρόνια της αρχικής αθηναϊκής δημοκρατίας» (σ. 57). Παρεμφερή τα σχόλιά της και για ισχυρές χώρες, όπως η Αμερική ή η Αγγλία. Για την τελευταία, σχεδόν καγχάζει με την επικράτηση ενός «γελωτοποιού» (joker), του Μπόρις Τζόνσον, παλιού φίλου της ίδιας και του συζύγου της. Μιλά επίσης με πίκρα για κάποιους άλλους κεφάτους νεοϋορκέζους του αρχικού πάρτι, οι οποίοι βλέπουν πλέον τις ΗΠΑ σαν «σκοτεινό τόπο εφιάλτη, όπου ο ιδεαλισμός είναι νεκρός, η βία κι ο εμφύλιος πλησιάζουν, ενώ οι ελίτ βυθίζονται στην παρακμή». «Πώς μπορούν μέχρι πρότινος σοβαροί άνθρωποι να τα πιστεύουν όλα αυτά;», αναρωτιέται. Κι αναζητεί την εξήγηση στην άνθηση ενός νέου, επιθετικού εθνικισμού –ουσιαστικά, στον φόβο άλωσης παραδοσιακών βεβαιοτήτων[4]. Με έναν Ντόναλντ Τραμπ (άλλον συνδυασμό λαϊκιστή και παλιάτσου) να θεωρεί ότι ο εξαμερικανισμός της υφηλίου δεν βοήθησε την ίδια την Αμερική, καλώντας τους πολίτες των ΗΠΑ να συσφίξουν τους μεταξύ τους δεσμούς και να προσηλωθούν στη χώρα τους. Ούτε ο Βλαντιμίρ Πούτιν λείπει από τα σχόλια της Άπλμπαουμ. Τον βλέπει να κατασκευάζει «Ποτέμκιν αντίγραφα των ευρωπαϊκών θεσμών», μόνο και μόνο για να τους υπονομεύσει. Όπως υπονομεύει τους ευρωπαϊκούς θεσμούς κι ο Όρμπαν, με την Ουγγαρία στην Ενωμένη Ευρώπη. Οι «μάτσο» εμφανίσεις του ενός (με άγρια ζώα ή ως παλαιστή τζούντο) ή η διαφημιζόμενη ταύτιση ποδοσφαιριστή και διανοούμενου, στον άλλο, κάνουν το είδος του παλιάτσου να διαπρέπει παγκοσμίως στη σύγχρονη πολιτική ζωή. Κοινό τους δέλεαρ, για την παράκαμψη της αργοκίνητης σε θεσμικές αλλαγές φιλελεύθερης δημοκρατίας, η αποτελεσματικότητα που εγγυάται ο ισχυρός ηγέτης και η προσήλωση κάθε χώρας στον δικό της δρόμο. Οι βάσει πανανθρώπινων αξιών προσανατολισμοί κατέληξαν σε ηγεμονίες παλιάτσων. Ένα ενδιαφέρον ερώτημα είναι τι άραγε θα πρόσθετε η Άπλμπαουμ στο βιβλίο της, αν η έκδοση προλάβαινε τη θριαμβευτική επάνοδο των Ταλιμπάν στην εξουσία του Αφγανιστάν. Οι αγγλόφωνοι ηγέτες τους, που με αντάρτικες παραδοσιακές στολές και βλοσυρά βλέμματα εγγυώνται ισλαμική ευνομία, έχουν σίγουρα κάτι από τσίρκο. Περισσότερο, πάντως, θυμίζουν εκείνον τον ανατριχιαστικό κλόουν της νουβέλας It, του Στήβεν Κινγκ. Αλλά τα σχόλια για μουσουλμανικές χώρες απουσιάζουν από το βιβλίο, ούτως ή άλλως, με εξαίρεση μια αναφορά στην Αίγυπτο. Ίσως η συγγραφέας θεωρεί πως ο αυταρχισμός τους παραείναι ενσωματωμένος σε τοπικές παραδόσεις, που ελάχιστα τις άγγιξαν οι διακηρύξεις του Διαφωτισμού και ο σεβασμός της προσωπικότητας κάθε ατόμου. Στόχευση της Άπλμπαουμ, γνωστής από βραβευμένα έργα της για τα Γκούλαγκ, το Σιδηρούν Παραπέτασμα ή τον ουκρανικό Λιμό του 1932-1933, είναι πάλι ο ολοκληρωτισμός. Αλλά ένας «ολοκληρωτισμός» ο οποίος, παύοντας να υφίσταται στη σοβιετική ή τη ναζιστική του μορφή, φλερτάρει με δημοκρατικά καθεστώτα. Όχι πια δολοφονικός, ευτυχώς, θριαμβεύει σε «soft» εκδοχές. Με τις διολισθήσεις προς τον εθνικισμό και τον αυταρχισμό ανοιχτές, ακόμα κι όταν οι ηγέτες είναι κωμικοί, ακόμα και αν πρόκειται για μακρόβιες, φιλελεύθερες Δημοκρατίες. Η πρόσφατη ομιλία της νεαρής και χαρισματικής Μαριόν Μαρεσάλ, ανεψιάς της Μαρίν Λεπέν, τα λέει όλα: Χωρίζοντας το ακροατήριό της σε «εμείς» και «εκείνοι», δήλωνε: «Εμείς επιδιώκουμε να συνδέσουμε το παρελθόν με το μέλλον, το έθνος με τον κόσμο, την οικογένεια με την κοινωνία. Εμείς εκπροσωπούμε τον ρεαλισμό, εκείνοι την ιδεολογία. Εμείς πιστεύουμε στη μνήμη, εκείνοι στην αμνησία …»! Με άλλα λόγια, το μόνιμο κάλεσμα φασιστών, κομμουνιστών και παλιάτσων όλου του ενδιάμεσου φάσματος: «Να ξεχάσουμε το εγώ και να σκεπτόμαστε με το εμείς». Υπονοώντας ότι το «εγώ» σημαίνει ανάλγητο φιλοτομαρισμό, ενώ το να σκέπτεσαι με το «εγώ», για τον Διαφωτισμό, σήμαινε, τελείως αντίθετα: «πράττε βάσει των αρχών που θα ήθελες να καταστούν καθολικοί νόμοι». Δηλαδή, με την ιδιοπροσωπία σου αδέσμευτη, πράττε περιμένοντας ότι ολόκληρη η ανθρωπότητα θα εγκρίνει τις πράξεις σου. Η Άπλμπαουμ κλείνει το βιβλίο της σχολιάζοντας σε ανάλογο πνεύμα τη δήλωση της Μαρεσάλ. Αντιπαραβάλλοντάς την στη δήλωση που, συμπτωματικά την ίδια μέρα, έκανε ο πρόεδρος Μακρόν επισκεπτόμενος την Κρακοβία: «Είμαι περήφανος ως Γάλλος και είμαι περήφανος ως Ευρωπαίος». Αν η δήλωσή του ήταν κι αυτή μέρος μιας «clownerie», τότε δεν μας σώζει τίποτα. [1] Στήβεν Γκρήνμπλατ, Τύραννος. Ο Σαίξπηρ και η πολιτική, μτφρ. Βάιος Λιάπης, ΜΙΕΤ, 2021, σ. 65. [2] Αναφορά στο Johann Chapoutot, Η πολιτιστική επανάσταση του ναζισμού, μτφρ. Γιώργος Καράμπελας, Πόλις, 2021, σ. 87. [3] Βλ. Zeev Sternhell, Ο Αντι-Διαφωτισμός. Από τον 18ο αιώνα ως τον Ψυχρό Πόλεμο, μτφρ. Άννα Καρακατσούλη, επιμ. Αλέξανδρος Κιουπκιολής, Πόλις, 2009. [4] Βασίζοντας πολλές από τις επισημάνσεις της σε όσα έγραφε ο γάλλος φιλόσοφος Julien Benda από το 1927, βλέποντας πλήθη στοχαστών της εποχής του να εγκαταλείπουν τον ορθολογισμό για να υπερασπιστούν «την αλήθεια και το δίκαιο» σε εθνικιστικές ιδεολογίες, στο βιβλίο του La trahison des clercs («Η προδοσία των κληρικών», εννοώντας τον «κληρικό» με τη μεσαιωνική σημασία του «γραφέως» και, εμμέσως, του διανοούμενου). Στο ίδιο βιβλίο του Μπεντά παραπέμπει συχνά και ο Ρεϋμόν Αρόν στο δικό του σχετικό βιβλίο, του 1955, L’opium des intellectuels («Το όπιο των διανοουμένων»).

Σύνδεση