Τα ημερολογιακά σκαλαθύρματα του Χρήστου Ευαγγελίδη

Αντώνης Λ. Σμυρναίος, Μιχαήλα Καραμπίνη-Ιατρού, Σμάτη Γεμενετζή-Μαλαθούνη, Νυκτερινά Σκαλαθύρματα. Το συριανό ημερολόγιο (1856-1860) του Μακεδόνα εκπαιδευτικού Χρήστου Ευαγγελίδη, επιμέλεια χειρογράφου: Έλλη Μαρμαρά, Εκδοτικός οίκος Κ. & Μ. Αντ. Σταμούλη / Ι. Αρχ. Χαρπαντίδης, Θεσσαλονίκη 2019, σελ. 264 Ο Μακεδόνας εκπαιδευτικός Χρήστος Ευαγγελίδης, μια πολύπλευρη προσωπικότητα του 19ου αι., έχει κερδίσει δικαίως τις τελευταίες δεκαετίες το ερευνητικό ενδιαφέρον, τόσο για τις καινοτόμες εκπαιδευτικές μεθόδους που εισήγαγε από τις Ηνωμένες Πολιτείες στο ιδιωτικό εκπαιδευτήριο που ίδρυσε στη Σύρο, όσο και για το γεγονός ότι υπήρξε δάσκαλος σημαντικών προσωπικοτήτων, όπως ο Εμμανουήλ Ροΐδης, ο Δημήτριος Βικέλας, ο Ανδρέας Συγγρός κ.ά. Χάρη στις νεότερες έρευνες, στις οποίες σημαντική είναι η συμβολή των επιμελητών της έκδοσης Αντώνη Σμυρναίου και Μιχαήλας Καραμπίνη-Ιατρού, μπορούμε πλέον να σχηματίσουμε μια αρκετά σαφή εικόνα για το μεγαλύτερο μέρος της ζωής και της εκπαιδευτικής δράσης του.[1] Από πληροφορίες του ίδιου μαθαίνουμε ότι γεννήθηκε στη Θεσσαλονίκη, δεν γνώριζε ωστόσο την ακριβή χρονολογία, κι έτσι μόνο κατά προσέγγιση μπορούμε να τοποθετήσουμε τη γέννησή του γύρω στα 1815· ξέρουμε όμως πλέον με βεβαιότητα ότι πέθανε στα 1881 στην Αθήνα. Στα χρόνια της ελληνικής επανάστασης, παιδί ακόμη, κατέφυγε με τη μητέρα του στη Σμύρνη, απ’ όπου αμερικανοί φιλέλληνες τον μετέφεραν στη Νέα Υόρκη. Εκεί σπούδασε αρχικά στο Mount Pleasant Classical Institute στο Amherst της Μασαχουσέτης και στη συνέχεια στο University of the City of New York και στο Columbia College. Τον Ιούνιο του 1837 επέστρεψε στην Ελλάδα και εγκαταστάθηκε στη Σύρο, όπου εργάστηκε ως καθηγητής αγγλικών παραδίδοντας ιδιαίτερα μαθήματα, ενώ για κάποιο διάστημα δίδαξε και στο δημόσιο Γυμνάσιο της Ερμούπολης. Στα 1842 αποφάσισε να ιδρύσει στην Ερμούπολη δικό του ιδιωτικό εκπαιδευτήριο, το οποίο αργότερα επονομάστηκε «Ελληνικόν Λύκειον» και γνώρισε ιδιαίτερη αίγλη και ακμή μετά το 1847. Το εκπαιδευτήριο λειτούργησε ως τον Ιούλιο του 1855, όταν αναγκάστηκε να το κλείσει και να νοικιάσει το οίκημα, αφού καθ’ όλο το προηγούμενο σχολικό έτος το Λύκειο ουσιαστικά υπολειτουργούσε και είχε αποδιοργανωθεί, εξαιτίας της πολύμηνης απουσίας του στις Ηνωμένες Πολιτείες, όπου ταξίδεψε έπειτα από προτροπή του βασιλιά Όθωνα, για να εξασφαλίσει πολιτική και οικονομική υποστήριξη για την επανάσταση στην Ήπειρο και τη Θεσσαλία κατά τη διάρκεια του Κριμαϊκού πολέμου. Τα επόμενα χρόνια, σταθερή επιδίωξη του Ευαγγελίδη ήταν να επαναλειτουργήσει το Λύκειό του, ωστόσο για δύο δεκαετίες αυτό δεν στάθηκε δυνατό και ίσως γι’ αυτό στα 1876 αποφάσισε να μετακομίσει στην Αθήνα. Εκεί μπόρεσε την επόμενη χρονιά να επανιδρύσει το Λύκειο, το οποίο πιθανότατα συνέχισε να λειτουργεί ως τον θάνατό του το 1881. Ο Ευαγγελίδης εισήγαγε στο εκπαιδευτήριό του αρκετές καινοτόμες διδακτικές μεθόδους που είχε γνωρίσει στην Αμερική. Πέρα από τη διδασκαλία της αγγλικής γλώσσας, η οποία ήταν μια σημαντική καινοτομία για την εποχή, καθώς κυρίαρχη διεθνής γλώσσα ήταν η γαλλική, υιοθέτησε και αρκετές άτυπες διδακτικές πρακτικές, όπως οι εκπαιδευτικές εκδρομές, το ανέβασμα θεατρικών παραστάσεων από τους μαθητές, η έκδοση σχολικής εφημερίδας, η ενθάρρυνση της δημιουργικότητας των μαθητών, κ.ά. Οι καινοτόμες αυτές διδακτικές πρακτικές προσέδωσαν φήμη στο εκπαιδευτήριό του, παράλληλα όμως τον έφεραν σε αντιπαράθεση με άλλα ανταγωνιστικά ιδιωτικά εκπαιδευτήρια της Ερμούπολης, κυρίως με το εκπαιδευτήριο του Ιωάννη Βαλέττα.[2] Η αντιπαράθεση αυτή έλαβε δημόσιο χαρακτήρα το 1851, όταν μεταφέρθηκε στις στήλες των συριανών εφημερίδων Ένωσις και Αίολος, με τους ανταγωνιστές του να τον κατηγορούν πως με τις διδακτικές μεθόδους του ενισχύει απλώς την αυτοεκτίμηση των μαθητών του σε βάρος των γνώσεων που θα έπρεπε να αποκτήσουν. Σύμφωνα με όσα αναφέρουν οι επιμελητές της έκδοσης στον πρόλογο και την εισαγωγή τους (ΝΣ, σσ. 8-9, 28-31), ο Ευαγγελίδης έχει αφήσει έναν σημαντικό όγκο ημερολογιακών κειμένων. Υπάρχει καταρχάς μια ομάδα τεσσάρων τετραδίων, που σώζονται στη βιβλιοθήκη του μουσείου New-York Historical Society και παραμένουν ακόμη ανέκδοτα. Περιέχουν ημερολογιακές εγγραφές που καλύπτουν τα έτη 1834-1840, δηλαδή τα τελευταία χρόνια της διαμονής του στη Νέα Υόρκη και τα πρώτα της εγκατάστασής του στην Ελλάδα. Το τετράδιο που εκδίδεται στον συγκεκριμένο τόμο σώζεται στη βιβλιοθήκη Houghton του Πανεπιστημίου του Χάρβαρντ και περιέχει αντίγραφα επιστολών, λογαριασμούς και ημερολογιακές εγγραφές των ετών 1856 και 1859-1860, χρονική περίοδο κατά την οποία το Λύκειο του Ευαγγελίδη είχε σταματήσει πλέον να λειτουργεί. Οι πρώτες σελίδες του τετραδίου καλύπτονται από 15 αντίγραφα επιστολών που ο Ευαγγελίδης έστειλε σε γνωστούς και φίλους του σε μια σύντομη περίοδο μερικών εβδομάδων, από τις 16 Ιανουαρίου έως τις 9 Φεβρουαρίου 1856. Με τις επιστολές αυτές επιδίωκε να επανασυνδεθεί με τον κύκλο των γνωστών και φίλων του, έπειτα από την απουσία του για ένα περίπου χρόνο στην Αμερική, γι’ αυτό και συχνά αισθάνεται την ανάγκη να δικαιολογηθεί για την πολύμηνη σιωπή του. Μετά τις επιστολές ακολουθεί μια σειρά σημειώσεων οικονομικού χαρακτήρα, που αφορούν την είσπραξη διδάκτρων για ιδιαίτερα μαθήματα αγγλικών ή την είσπραξη ενοικίων από ακίνητα και καλύπτουν την περίοδο από τον Μάρτιο έως τον Σεπτέμβριο του 1856. Τον κύριο όγκο όμως του τετραδίου καταλαμβάνουν οι ημερολογιακές εγγραφές που ξεκινούν στις 13 Σεπτεμβρίου 1859 και σταματούν στις 11 Οκτωβρίου 1860. Αρχικά και για έναν μήνα περίπου ο Ευαγγελίδης γράφει το ημερολόγιό του στα αγγλικά, χρησιμοποιώντας την αγγλική γλώσσα ως μέσο προφύλαξης, ώστε τα γραφόμενά του, αν πέσουν σε χέρια τρίτων, να μην μπορούν να γίνουν κατανοητά. Από τις 16 Οκτωβρίου 1859 όμως και μετά συνεχίζει πλέον στα ελληνικά. Οι επιμελητές εκδίδουν το αγγλικό τμήμα του ημερολογίου μεταφρασμένο στα ελληνικά, καταβάλλοντας προσπάθεια η γλώσσα της μετάφρασης να προσεγγίσει την ελληνική γραφή του Ευαγγελίδη, θα ήταν όμως χρήσιμο να εκδοθεί και το αγγλικό πρωτότυπο. Η έκδοση του τετραδίου του Ευαγγελίδη συνοδεύεται από την εξαιρετικά κατατοπιστική εισαγωγή των επιμελητών. Στο πρώτο τμήμα της εισαγωγής, που επιγράφεται «Απόπειρα βιογράφησης του Χρ. Ευαγγελίδη», η Μιχαήλα Καραμπίνη-Ιατρού συγκεντρώνει και συζητά κριτικά όλα τα διαθέσιμα στοιχεία για τη ζωή, την εκπαιδευτική δράση, τις δημοσιεύσεις και τα χειρόγραφα ημερολόγια του Ευαγγελίδη. Παράλληλα αναδεικνύει και τα ερευνητικά κενά που θα πρέπει να καλύψει η μελλοντική έρευνα. Στο δεύτερο τμήμα της εισαγωγής ο Αντώνης Σμυρναίος προχωρά σε μια διεισδυτική παρουσίαση της προσωπικότητας του Ευαγγελίδη εστιάζοντας στη θρησκευτική, εθνική και εκπαιδευτική διάστασή της. Αναδεικνύει τον πολυσύνθετο και ενίοτε αντιφατικό χαρακτήρα της προσωπικότητας του συριανού εκπαιδευτικού, ο οποίος συχνά κινείται στο μεταίχμιο δύο κόσμων: επιχειρεί να συνδυάσει την προτεσταντική με την ορθόδοξη παράδοση, κρατώντας παράλληλα εχθρική στάση απέναντι στον διαφωτιστικό ντεϊσμό, τον μωαμεθανισμό και τον παπισμό, δέχεται να υπηρετήσει τον μεγαλοϊδεατισμό του Όθωνα συνδέοντάς τον όμως με το αμερικανικό-δημοκρατικό όραμα, ενώ σε εκπαιδευτικό επίπεδο εφαρμόζει ένα συνδυασμό πατερναλισμού και φιλελευθερισμού. Η έκδοση των κειμένων του Ευαγγελίδη είναι πλούσια υπομνηματισμένη με πολυάριθμες και εξαιρετικά χρήσιμες σημειώσεις, που πληροφορούν τον αναγνώστη για τα αναφερόμενα πρόσωπα και γεγονότα. Τέλος ο τόμος κλείνει με τον βιβλιογραφικό κατάλογο και το εξαντλητικό ευρετήριο ονομάτων και τόπων. Το ημερολόγιο του Ευαγγελίδη παρουσιάζει εξαιρετικό ενδιαφέρον όχι μόνο για την ιστορία της εκπαίδευσης, αλλά και γενικότερα για την ιστορία των νοοτροπιών, καθώς μέσα από τις σελίδες του αναδύονται ποικίλες όψεις της ζωής σε ένα αναπτυσσόμενο αστικό κέντρο του νεοσύστατου ελληνικού κράτους. Ο ιστορικός έχει τη δυνατότητα να παρατηρήσει τις ενδοοικογενειακές σχέσεις του Ευαγγελίδη, τις επαγγελματικές δραστηριότητές του, καθώς και τις κοινωνικές επαφές του που δεν περιορίζονται μόνο στους έλληνες κατοίκους του νησιού, αλλά περιλαμβάνουν και την προτεσταντική κοινότητα ή ξένους επισκέπτες. Υπάρχουν ενδιαφέροντα στοιχεία για την κοινωνική και οικονομική δραστηριότητα της Σύρου, για τις συνήθειες, την καθημερινότητα και τις διασκεδάσεις των κατοίκων της, για τις ασθένειες και τους τρόπους αντιμετώπισής τους, ακόμη και για τις καιρικές συνθήκες, καθώς ο Ευαγγελίδης συνηθίζει να καταγράφει συστηματικά τον καιρό σχεδόν σε κάθε ημερολογιακή εγγραφή του. Ενδιαφέρον παρουσιάζει το ημερολόγιο και από την άποψη της φιλολογίας και σε αυτό θα ήθελα να εστιάσω στη συνέχεια σχολιάζοντας μερικά σημεία του. Όπως σημειώνει σωστά ο Αντώνης Σμυρναίος (ΝΣ, σσ. 34 και 72 σημ. 150), είναι προφανής ο θρησκευτικός χαρακτήρας του ημερολογίου του Ευαγγελίδη, καθώς ο τελευταίος, ακολουθώντας προτεσταντικά πρότυπα, χρησιμοποιεί τις ημερολογιακές εγγραφές ως μέσο καθημερινής αυτοεξομολόγησης και αυτοελέγχου, ώστε να γίνει καλύτερος χριστιανός. Αυτό είναι εμφανές ήδη από την πρώτη φράση του: «Οφείλω να γίνω Χριστιανός». Ουσιαστικά ο Ευαγγελίδης ξεκινά τη συγγραφή του ημερολογίου σε μια στιγμή πνευματικής κρίσης, καθώς για ποικίλους λόγους δεν νιώθει ικανοποιημένος με τον εαυτό του και αισθάνεται την ανάγκη να αλλάξει. Το έναυσμα για την έναρξη της συγγραφής τού το έδωσε η ανάγνωση ενός προτεσταντικού έργου με τίτλο Ενθυμήσεις του Λοχαγού Hadley Vicars (Memorials of Captain Hadley Vicars), το οποίο πρόβαλλε το βικτωριανό πρότυπο του «χριστιανού στρατιώτη». Ήδη στην πρώτη ημερολογιακή εγγραφή ο Ευαγγελίδης επιχειρεί να εντοπίσει τα στοιχεία του χαρακτήρα του που είναι απαραίτητο να αλλάξουν, εστιάζοντας στον εγωισμό του και την ευχαρίστηση με την οποία ακούει κολακείες και επαίνους. Την επόμενη όμως μέρα, 14.9.1859, εξετάζοντας την πρόοδό του, θέτει πλάι στον εγωισμό και την κολακεία και κάποια άλλα στοιχεία: «Δὲν εὑρίσκω πλέον εὐχαρίστησιν εἰς τοὺς ποταποὺς σαρκαστικοὺς ἀστεϊσμούς μου, τὰς δηκτικὰς αἰχμηρὰς ἀποκρίσεις μου, τὴν διαβολικήν μου ὑπεροψίαν, τὴν Σατανικήν μου ἀγάπην τῆς πρὸς ἐμὲ κολακείας, καὶ τὴν κατάποσιν κάθε ψιχίου παντοειδοῦς ἀνθρωπίνου ἐπαίνου καὶ ἐπιδοκιμασίας ὡς νὰ ἐπρόκειτο διὰ τὸν νοστιμώτερον μεζέν».[3] Στις 16.9.1859 ελέγχει τον εαυτό του, γιατί στη συνάντησή του με τον αυστριακό διπλωμάτη φον Χαν (von Hann) η συμπεριφορά του δεν υπήρξε όσο χριστιανική θα όφειλε, «διότι ἠστεϊζόμεθα ὁμοῦ καὶ ἀπεδέχθην πολλὰς ἐκ τῶν ἀναρμόστων διὰ στρατιώτην τοῦ Σταυροῦ παρατηρήσεών του». Στις 18.9.1859 οι πομφόλυγες και οι σαρκασμοί αναφέρονται πάλι ανάμεσα στα στοιχεία του χαρακτήρα του που έχει εγκαταλείψει. Από τις αναφορές αυτές φαίνεται πως οι αστεϊσμοί, τα σαρκαστικά σχόλια και οι δηκτικές αποκρίσεις θα πρέπει να ήταν βασικά στοιχεία του προφορικού τουλάχιστον λόγου του Ευαγγελίδη. Στο ημερολόγιό του η πλευρά αυτή του χαρακτήρα του δεν είναι ιδιαίτερα εμφανής, ασφαλώς επειδή την απορρίπτει και την καταδικάζει, ωστόσο σποραδικά εμφανίζονται κάποια δείγματά της, όπως για παράδειγμα στα ανέκδοτα που αφηγείται για τον Παναγιώτη Σοφιανόπουλο στις 17.10.1859 και για τον υπηρέτη του στις 24.12.1859. Σωστά στην εισαγωγή του ο Αντ. Σμυρναίος (ΝΣ, σ. 41) θεωρεί πιθανό τον συσχετισμό της αντιπαπικής διάθεσης του Εμμ. Ροΐδη στην Πάπισσα Ιωάννα με την αντιπαπική στάση του Ευαγγελίδη. Θα μπορούσαμε όμως να αναρωτηθούμε μήπως και η σάτιρα και η ειρωνεία του Ροΐδη οφείλουν σε κάποιο βαθμό κάτι στους αστεϊσμούς και τους σαρκασμούς του δασκάλου του, τους οποίους ο ίδιος τόσο έντονα καταδικάζει στο ημερολόγιό του. Αξίζει να σταθούμε και στη χρήση του όρου «σκαλάθυρμα» στο τίτλο που ο Ευαγγελίδης προόριζε για το ημερολόγιό του: Νυκτεριναί Σκέψεις ή Νυκτερινά Σκαλαθύρματα. Όπως δηλώνει ο ίδιος στην εγγραφή της 10.11.1859, δανείστηκε τον όρο από το βιβλίο Σκαλαθύρματα Φιλολογικά (1846) του Γεώργιου Σερούιου (1783-1849), φιλόλογου και γυμνασιάρχη στο Γυμνάσιο της Σύρου. Το βιβλίο του Σερούιου περιείχε μια σειρά από λόγους που είχε εκφωνήσει ως γυμνασιάρχης για ζητήματα παιδείας, ηθικής και πολιτικής. Φαίνεται, επομένως, πως ο όρος ήταν σε κυκλοφορία στο πνευματικό περιβάλλον της Σύρου και από εκεί ίσως πέρασε και στον Ροΐδη, ο οποίος τον χρησιμοποίησε ως τίτλο σε επιμέρους κείμενά του, αλλά και στο τέλος της εισαγωγής των Παρέργων του, για να χαρακτηρίσει συνολικά τα κείμενα που περιέχονται στον συγκεκριμένο τόμο. Παρά τον διαφορετικό ειδολογικό χαρακτήρα των κειμένων των τριών παραπάνω συγγραφέων, μπορούμε να πούμε ότι και οι τρεις χρησιμοποιούν τον όρο με τη σημασία του παρέργου, του δευτερεύοντος έργου. Ωστόσο, στην περίπτωση του Ροΐδη, είναι προφανές ότι ο όρος συνήθως διαθέτει και μια επιπλέον σημασία, την οποία είχε ήδη από την αρχαιότητα, δηλώνοντας το πνευματώδες παίγνιο, το ευφυές σόφισμα. Με αυτό τον τρόπο αντιλαμβάνεται τα ροϊδικά σκαλαθύρματα και ο Ξενόπουλος στα 1891 στο άρθρο του για το έργο του Ροΐδη, όπου ακολουθώντας το λεξικό του Σκαρλάτου Βυζάντιου ορίζει το σκαλάθυρμα ως «λεπτολογίαν παιγνιώδη ἢ σοφιστικὸν ἐρώτημα»[4] και συνεχίζει αναφέροντας πως το συγκεκριμένο είδος κειμένου αποτελείται «ὑπὸ μιᾶς θέσεως παραδόξου, ἀναπτυσσομένης καὶ συζητουμένης σοφιστικῶς, ἀλλὰ μετὰ τέχνης, ὥστε τὸ σόφισμα ἐξ ἀρχῆς νὰ πείθῃ ὡς λογικὴ ἀλήθεια».[5] Η σχέση του Ευαγγελίδη με τον Ροΐδη έχει εξαιρετικό ενδιαφέρον, δυστυχώς όμως στο ημερολόγιό του αναφέρει τον πρώην μαθητή του μόνο μια φορά, με αφορμή ένα ταξίδι του στην Ερμούπολη. Συγκεκριμένα στην εγγραφή της 30.3.1860 αναφέρει ότι έφτασε στη Σύρο «καὶ ὁ Μαθητὴς Ἐμμ. Δ. Ροΐδης ἐξ Ἀθηνῶν ὅπου ἐτύπωσε τὴν μετάφρασιν αὐτοῦ τὴν τοῦ Σιατωβριὰν ἐν Ἑλλάδι». Αν συνδυάσουμε τη πληροφορία αυτή με τα στοιχεία από την έρευνα της Αθηνάς Γεωργαντά στην εφ. Αυγή, μπορούμε να πούμε πως ο Ροΐδης έμεινε στη Σύρο για μια βδομάδα περίπου, καθώς στις 7.4.1860 η εφημερίδα αναγγέλλει την επιστροφή του στην Αθήνα.[6] Ο Ευαγγελίδης, ωστόσο, δεν αναφέρει τίποτε περισσότερο για τη συνάντηση αυτή κι επιπλέον φαίνεται να έχει λανθασμένη εντύπωση για την πορεία εκτύπωσης της μετάφρασης του Οδοιπορικού, γιατί θεωρεί ότι αυτό ήδη τυπώθηκε, ενώ η αναγγελία της κυκλοφορίας της τετράτομης μετάφρασης έγινε αρκετούς μήνες αργότερα από την Αυγή στις 18.8.1860. Στην πραγματικότητα, κατά τη διάρκεια του ταξιδιού του Ροΐδη στη Σύρο, η εκτύπωση θα πρέπει να βρισκόταν σε αρχικό στάδιο, αν κρίνουμε από μια σημείωση του μεταφραστή στα παροράματα του πρώτου τόμου, όπου ζητά την επιείκεια του αναγνώστη για τα πολλά τυπογραφικά σφάλματα που παρεισέφρησαν «εἰς τὴν Εἰσαγωγήν, ἥτις ἐτυποῦτο ἀπόντος ἐμοῦ». Το ταξίδι του Ροΐδη στη Σύρο πιθανότατα είχε ως στόχο την εξασφάλιση συνδρομητών κι από την άποψη αυτή ο Ευαγγελίδης ενδιαφέρθηκε ιδιαίτερα για το έργο του μαθητή του, καθώς στον κατάλογο των συνδρομητών εμφανίζεται εγγεγραμμένος για τέσσερα σώματα της μετάφρασης. Επίσης, ο τύπος που χρησιμοποιεί για το όνομα του γάλλου συγγραφέα (Σιατωβριάν) καθώς και η εστίαση στην περιγραφή της Ελλάδας στο Οδοιπορικόν, δείχνουν πως μάλλον είχε γνώση της αγγελίας για την μετάφραση που είχε δημοσιεύσει την προηγούμενη χρονιά ο Ροΐδης στην Αυγή στις 19.8.1859, όπου ο συγγραφέας αναφέρεται ως Σιατωβριάνδος και υπάρχει η ίδια εστίαση στην Ελλάδα.[7] Το ενδιαφέρον του Ευαγγελίδη για τη μετάφραση του Οδοιπορικού είναι αναμενόμενο, καθώς, όπως έχει επισημάνει ήδη η έρευνα,[8] η επιλογή του συγκεκριμένου έργου από τον Ροΐδη είναι απόλυτα συμβατή με το πνευματικό κλίμα του Λυκείου και τα θρησκευτικά και εθνικά ενδιαφέροντα του δασκάλου του, ενώ επιπλέον συνδυάζει την ιστορία με τη γεωγραφία, έναν συνδυασμό στον οποίο επιμένει ιδιαίτερα ο Ευαγγελίδης στο ημερολόγιό του.[9] Μάλιστα ο Νικόλαος Βέης σε ένα άρθρο του με τίτλο «Ο Εμμανουήλ Ροΐδης και ο Σατωβριάνδος: Το “Οδοιπορικόν” εις Ιεροσόλυμα» (εφ. Ελευθερία 4 και 6.9.1949) προχωρά ακόμη περισσότερο θεωρώντας τον Ευαγγελίδη ως βασικό υπεύθυνο για την επιλογή του Σατωβριάνδου από τον μεταφραστή Ροΐδη. Αναφέρει με λεπτομέρειες πως ο Ευαγγελίδης συνήθιζε να συγκινεί τους μαθητές του με αφηγήσεις για την επανάσταση του 1821 και ότι επέμενε ιδιαίτερα στον φλογερό φιλελληνισμό του Σατωβριάνδου και καταλήγει: «τα μαθήματα του λυκειάρχου Ευαγγελίδου εμέστωσαν την αγάπην του νεαρού μαθητού προς τον μεγάλον συγγραφέα και φιλέλληνα». Δυστυχώς όμως ο Βέης δεν αναφέρει από πού αντλεί τις συγκεκριμένες πληροφορίες. Σε κάθε περίπτωση πάντως είναι αρκετά περίεργο το γεγονός ότι ο Ευαγγελίδης δεν αναφέρει ξανά τίποτε για τη μετάφραση του Ροΐδη. Κάποια επιρροή ενδέχεται να είχε ο Ευαγγελίδης και στο έργο ενός άλλου μαθητή του, του Δημήτριου Βικέλα. Σε μια αναφορά του που χρονολογείται τον Ιούλιο του 1842, στοιχεία από την οποία παραθέτει στην εισαγωγή της η Μιχαήλα Καραμπίνη-Ιατρού (ΝΣ, σ. 20), ο Ευαγγελίδης αναφέρει πως για την διδασκαλία της αγγλικής στο Γυμνάσιο της Ερμούπολης κατά τη συγκεκριμένη σχολική χρονιά είχε χρησιμοποιήσει από τα πεζά κείμενα τον Βικάριο (προφανώς το έργο του Oliver Goldsmith The Vicar of Wakefield) και από τα ποιητικά τον Βύρωνα (ασφαλώς το ποίημα The Giaour, το οποίο εξέδωσε στα 1842 για διδακτικούς σκοπούς). Δεν γνωρίζουμε αν συνέχισε να χρησιμοποιεί το μυθιστόρημα του Γκόλντσμιθ και αργότερα κατά τη διδασκαλία του στο Ελληνικόν Λύκειον, είναι όμως πολύ πιθανό, γιατί το έργο ήταν εξαιρετικά δημοφιλές ανάγνωσμα στη βικτωριανή Αγγλία και ταιριάζει απόλυτα με την προσωπικότητα και την εκπαιδευτική ιδεολογία του, λόγω της θρησκευτικότητάς του, της απλότητας της αφήγησης και του χιούμορ του.[10] Είναι γνωστό πως ήδη στα 1891 ο Καρλ Κρουμπάχερ, κρίνοντας το μυθιστόρημα Λουκής Λάρας του Βικέλα, το συσχέτισε με το συγκεκριμένο μυθιστόρημα του Γκόλντσμιθ, σημειώνοντας πως και στα δύο κυριαρχεί η ίδια αντίληψη για τη ζωή, ενώ αργότερα ο Απ. Σαχίνης υποστήριξε πως το The Vicar of Wakefield είναι το πρότυπο του Λουκή Λάρα, καθώς είναι σίγουρο πως ο Βικέλας γνώριζε το συγκεκριμένο έργο, αφού στο αρχείο του σώζονται μεταφράσεις ποιημάτων που περιλαμβάνονται στο αγγλικό μυθιστόρημα.[11] Πράγματι, τα δύο μυθιστορήματα έχουν αρκετά κοινά στοιχεία με βασικότερο τη δόμηση της αφήγησής τους με βάση το μοτίβο του Ιώβ, του ανθρώπου που χάνει τα πάντα, αλλά δεν απελπίζεται και δεν χάνει την πίστη του, και γι’ αυτό ανταμείβεται ξανακερδίζοντας ό,τι έχασε.[12] Με βάση τα διαθέσιμα στοιχεία θα μπορούσαμε να θεωρήσουμε ως πολύ πιθανό ο Βικέλας να γνώρισε το μυθιστόρημα του Γκόλντσμιθ μέσω της διδασκαλίας του Ευαγγελίδη. Άλλωστε στο Λύκειο του Ευαγγελίδη θα πρέπει να ήταν σε κάποια χρήση και τα τρία ιστορικά έργα του Όλιβερ Γκόλντσμιθ, η ιστορία της Ελλάδας, της Ρώμης και της Αγγλίας, που τον 19ο αι. είχαν αναθεωρηθεί από τον Γουίλιαμ Πίνοκ (W. Pinnock) και τον Γ. Κ. Τέιλορ (W. C. Taylor) και χρησιμοποιούνταν ως σχολικά εγχειρίδια.[13] Στη βιβλιοθήκη του Ροΐδη υπάρχουν και τα τρία έργα σε εκδόσεις του 1849, 1851 και 1853.[14] Επειδή τα έργα αυτά ως σχολικά εγχειρίδια γνώρισαν πάμπολλες εκδόσεις στην Αγγλία, τις Ηνωμένες Πολιτείες και τη Γαλλία, ο Ροΐδης θα πρέπει να τα προμηθεύτηκε περίπου την εποχή της έκδοσής τους, δηλαδή στα μαθητικά του χρόνια. Πιθανότατα ο Ευαγγελίδης είτε τα χρησιμοποιούσε για τη διδασκαλία της αγγλικής γλώσσας, είτε τα σύστηνε ως ανάγνωσμα στους μαθητές του. Κλείνοντας την παρουσίαση της έκδοσης του πολύ ενδιαφέροντος ημερολογίου του Ευαγγελίδη, δεν μπορούμε παρά να ευχηθούμε να εκδοθούν σύντομα και τα υπόλοιπα τέσσερα τετράδια των ημερολογίων του, που παραμένουν ακόμη ανέκδοτα. [1] Οι πληροφορίες για τη ζωή και την εκπαιδευτική δράση του Ευαγγελίδη που παρατίθενται στη συνέχεια αντλούνται από την εισαγωγή του τόμου Νυκτερινά Σκαλαθύρματα, σσ. 11-31 (στο εξής ΝΣ). [2] Βλ. A. L. Smyrnaios, «An early controversy over educational innovation: Christos Evangelides vs. John Valettas in Syros (1851-1852)», History of Education and Children’s Literature, τόμ. XII, τχ. 1 (2017), 399-413. [3] Είναι ενδεικτικό, ωστόσο, ότι η φράση που αρχίζει με την απόρριψη των σαρκαστικών αστεϊσμών κλείνει με έναν σαρκαστικό αστεϊσμό για τον νοστιμότερο μεζέ. [4] Ως γαλλικό ισοδύναμο του όρου ο Σκαρλάτος Βυζάντιος αναφέρει το «jeu d’esprit». [5] Γρ. Ξενόπουλος, «Εικόνες εκ της συγχρόνου φιλολογίας: Εμμανουήλ Ροΐδης», Ποικίλη Στοά, τόμ. 9 (1891), 36. [6] Αθ. Γεωργαντά, Εμμανουήλ Ροΐδης: Η πορεία προς την Πάπισσα Ιωάννα, Αθήνα, Ιστός, 1993, σ. 37. [7] Για το κείμενο της αγγελίας βλ. Γεωργαντά, ό.π., σ. 329. [8] Βλ. ειδικότερα Αντ. Λ. Σμυρναίος, «Ο μοχλός της κατειρώνευσης: Το “Ελληνικόν Λύκειον” Ερμουπόλεως και η προτεσταντική αγωγή του Εμμ. Ροΐδη», Νέα Εστία 1772 (Νοέμβριος 2004), 649–683 [= Αντ. Λ. Σμυρναίος, Μετέωρος ζήλος: Προτεσταντική προπαιδεία και νεοελληνική εκπαίδευση κατά το 19ο αιώνα, Ψηφίδα, Αθήνα 2006, σσ. 13-58]. Γενικότερα για το ιδεολογικό και αισθητικό κλίμα στο οποίο εντάσσεται η μετάφραση του Οδοιπορικού βλ. Γεωργαντά, ό.π., σσ. 141-175. [9] Βλ. την εγγραφή της 2.12.1859: «Ἡ τῆς Ἱστορίας Μελέτη τέρπει τὴν ψυχήν μου. Ἡ δὲ τῆς Ἱστορίας μελέτη ἄνευ τῆς Γεωγραφικῆς Ἐπιστήμης ἀτελὴς ἐστί». [10] Το μυθιστόρημα μεταφράστηκε την εποχή αυτή και στα ελληνικά: Ο εφημέριος της Βακεφίλδης, μυθιστορία αγγλική μεταγλωττισθείσα υπό Σπυρίδωνος Κ. Κομπότου, Τύποις Ε. Π. Χριστοδούλου και Σα., Εν Πάτραις 1862. [11] Απ. Σαχίνης, «Η πεζογραφία του Δημητρίου Βικέλα», ΕΕΦΣΠΘ 12 (1973) ,17-18, 27-28, 34-35. [12] Για τη σχέση του μυθιστορήματος του Γκόλντσμιθ με το Βιβλίο του Ιώβ βλ. Robert L. Mack, «Introduction», στο Oliver Goldsmith, The Vicar of Wakefield, Oxford University Press, Οξφόρδη 2006, σσ. xii-xxii. [13] Οι ιστορίες της Ελλάδας και της Ρώμης είχαν μεταφραστεί και στα ελληνικά και χρησιμοποιούνταν ως διδακτικά εγχειρίδια στα ελληνικά σχολεία. [14] Pinnock’s improved edition of Dr. Goldsmith’s history of Greece, abridged for the use of schools, 17th edition augmented and much improved by W. C. Taylor, Baudry, Paris 1853. Pinnock’s improved edition of Dr. Goldsmith’s abridgment of the history of Rome, 20th edition corrected and enlarged by W. C. Taylor, Baudry, Paris 1851. Goldsmith’s history of England, from the invasion of Julius Caesat to the death of George II, with a continuation to the present time ... by Pinnock, 40th edition revised by W. C. Taylor, Baudry, Paris 1849.

Τα ημερολογιακά σκαλαθύρματα του Χρήστου Ευαγγελίδη

Σύνδεση