«H επιστημονική προσέγγιση είναι αποκλειστικά δαρβινική»

«Και για την κατανόηση του ανθρώπου, η επιστημονική προσέγγιση είναι κατ’ ανάγκην αποκλειστικά δαρβινική». Με αυτή τη φράση κλείνει ο Κώστας Κριμπάς τον πρόλογό του στην ελληνική έκδοση του βιβλίου του Ρίτσαρντ Ντώκινς Ο Τυφλός Ωρολογοποιός (εκδόσεις Κάτοπτρο, 11994). Η Athens Review of Books επιλέγει να αποχαιρετήσει τον μείζονα Έλληνα εξελικτικό Κώστα Κριμπά, και συνεργάτη της από το πρώτο τεύχος, αναδημοσιεύοντας ένα δικό του κείμενο. Επιλέξαμε αυτό το σημαντικό κείμενο με το οποίο δεξιώνεται στην Ελλάδα τον κορυφαίο εξελικτικό επιστήμονα Ρίτσαρντ Ντώκινς, οι τολμηρές επιστημονικές και φιλοσοφικές απόψεις του οποίου ενοχλούσαν και ενοχλούν, ενίοτε δε ξεσηκώνουν τις αντιδράσεις των φανατικών των θρησκειών, των «δημιουργιστών», διαφόρων οπισθοδρομικών στοιχείων, αλλά εσχάτως και επαγγελματιών «δικαιωματιστών». Σε επόμενο τεύχος θα δημοσιεύσουμε το τελευταίο εκτενές δοκίμιο του Κώστα Κριμπά, αφιερωμένο στους Ουάτσον και Κρικ, που μας είχε δώσει αλλά παρέμεινε στο στάδιο της επιμέλειας. Το φωτογραφικό υλικό είχε την καλοσύνη, παρά το πένθος της, να μας δώσει η κυρία Ελένη Κριμπά. Ευχαριστούμε, τέλος, τον εκδότη Αλ. Μάμαλη για την άδεια αναδημοσίευσης του εν λόγω κειμένου. Ο Τυφλός ωρολογοποιός του Ρίτσαρντ Ντώκινς (Richard Dawkins, πρώτη έκδοση το 1986) είναι αναμφισβήτητα ένα εξαίρετο βιβλίο που πραγματεύεται τη φυσική επιλογή, δηλαδή τον μηχανισμό με τον οποίο κατασκευάζονται πολύπλοκα όργανα και δομές στους ζωντανούς οργανισμούς· δομές άξιες θαυμασμού, οι οποίες καθιστούν τους οργανισμούς αυτούς «προσαρμοσμένους» στις συνθήκες διαβίωσής τους. Η φυσική επιλογή αποτελεί τη λύση του περίπλοκου προβλήματος της γένεσης των εν λόγω κατασκευών, λύση η οποία καθιστά περιττή την προσφυγή σε μεταφυσικά δεκανίκια. Ο Τυφλός ωρολογοποιός είναι ένα ευχάριστο, στοχαστικό και συναρπαστικό κείμενο, γραμμένο για το ευρύ κοινό. Εξίσου ευχάριστα και επωφελώς διαβάζεται και από τους επαγγελματίες νεοδαρβινιστές εξελικτικούς. Ίσως θα έπρεπε να προσθέσω ότι αποτελεί, μετά τον Δαρβίνο, το καλύτερο βιβλίο για τη φυσική και τη φυλετική επιλογή, αν δεν έβλεπαν στις μέρες μας το φως πλήθος αξιόλογα βιβλία για το ίδιο θέμα, από τους Τζωρτζ Γουίλιαμς (George Williams), Έλιοτ Σόμπερ (Elliott Sober), Ελίνα Κρόνιν (Helena Cronin) και άλλους πολλούς. Ορισμένα από αυτά τα βιβλία απευθύνονται μόνο στους ειδικούς. Πάντως, το βιβλίο του Ντώκινς κατέχει εξέχουσα θέση ανάμεσά τους. Δεν θέλω να μακρηγορήσω παρουσιάζοντας τον Τυφλό ωρολογοποιό. Ο αναγνώστης, μόνος του, θα απολαύσει τη διαυγή και ευφυή επιχειρηματολογία και ίσως γευτεί αυτή την αμβροσία που γεύονται όσοι διακονούν την εξελικτική: Η επιστήμη αφορά περισσότερο ιδέες, πρότυπα (μοντέλα), ερμηνείες, παρά τη συσσώρευση επιμέρους πειραματικών δεδομένων και παρατηρήσεων. Βέβαια, οι θεωρίες και οι ερμηνείες δεν πρέπει να αφήνονται ανεξέλεγκτες· είναι χρήσιμες μόνο όταν εφάπτονται ικανοποιητικά των εμπειρικών δεδομένων. Ο Τυφλός ωρολογοποιός είναι το τρίτο βιβλίο του Ρίτσαρντ Ντώκινς. Το πρώτο, το Εγωιστικό γονίδιο (πρώτη έκδοση το 1976, [επετειακή νέα έκδοση το 2006])[1] έχει ήδη μεταφραστεί στα ελληνικά. Και σε εκείνο το έργο η επιλογή αποτελεί τον πρωταγωνιστή, και η έννοια του εγωιστικού γονιδίου σύντομα πέρασε στα νοητικά σχήματα των μοριακών βιολόγων που ενδιαφέρονται για την οργανική εξέλιξη. Από την άλλη πλευρά, ξεσήκωσε οξείες κατακρίσεις από όσους εξελικτικούς θεωρούν επικίνδυνη την κοινωνιοβιολογία, όπως τουλάχιστον παρουσιάστηκε από τον Ε.Ο. Γουίλσον (Ε.Ο. Wilson) και τους πνευματικούς συνοδοιπόρους του. Η αντίθεσή τους αυτή έχει και ιδεολογική προέλευση, αφού θεωρούν δυνητικά επιβλαβείς τις κοινωνικές επιπτώσεις αυτού του είδους ερμηνειών, δηλαδή της πλήρους σχεδόν απόδοσης των κοινωνικών και πολιτισμικών φαινομένων σε γενετικές, δηλαδή κληρονομικές, αιτιολογίες και προδιαθέσεις. Έχω την εντύπωση πως, εν μέρει τουλάχιστον, οι κριτικές αυτές είναι άδικες και ότι δεν πρέπει να στερούμε από το δαρβινισμό τη δυνατότητα να ολοκληρωθεί, ακολουθώντας βέβαια προσεκτικά και όχι αυθαίρετα βήματα. Το δεύτερο βιβλίο του Ντώκινς, The Extended Phenotype (πρώτη έκδοση το 1982), απευθύνεται μάλλον σε επαγγελματίες επιστήμονες, αλλά μπορεί να διαβαστεί και από το ευρύ κοινό – αμφιβάλλω αν θα μεταφραστεί στη γλώσσα μας. Όλη η τριλογία του Ντώκινς συνιστά μια σειρά παρουσίασης των σημαντικών, κατά τη γνώμη μου, προβλημάτων της εξέλιξης που σχετίζονται άμεσα με, οφείλονται σε και ερμηνεύονται από την επιλογή. Κατά τούτο, λοιπόν, ο Ντώκινς δείχνει ότι είναι ένα λαμπρό μέλος της αγγλικής σχολής των εξελικτικών, της σχολής Φίσερ-Φορντ (Fisher-Ford). Ο Ρ. Ντώκινς είναι Άγγλος. Γεννήθηκε το 1941, σπούδασε στην Οξφόρδη και εργάστηκε ερευνητικά με τον Νίκο Τίνμπεργκεν (Niko Tinbergen), που υπήρξε ο πνευματικός του πατέρας. Ο Ντώκινς είναι ηθολόγος, όπως και ο δάσκαλός του. Ο Νίκο Τίνμπεργκεν, μαζί με άλλους δύο ηθολόγους, τον Κόνραντ Λόρεντζ (Konrad Lorenz) και τον Καρλ φον Φρις (Karl von Frisch), τιμήθηκαν από κοινού το 1973 με το βραβείο Νόμπελ για τη φυσιολογία και την ιατρική. Είναι η πρώτη φορά (και μέχρι σήμερα η μόνη) που βραβεύτηκαν δαρβινιστές εξελικτικοί. Ήταν και οι τρεις τους ηθολόγοι: ο φον Φρις, γνωστός για τις εργασίες του για τη «γλώσσα» των μελισσών· ο Λόρεντζ, για εκείνες με θέμα τις πάπιες και άλλα ζώα, αλλά και για τις φιλοναζιστικές του απόψεις· και ο Τίνμπεργκεν, για τις εργασίες του με αντικείμενο τους γλάρους. Ο Ντώκινς δίδαξε στο Πανεπιστήμιο της Καλιφόρνιας στο Μπέρκλεϊ από το 1967 έως το 1969, και από το 1970 μέχρι σήμερα διδάσκει στην Οξφόρδη. Ο Ντώκινς ανήκει στον πνευματικό χώρο της αγγλικής σχολής, μιας εκ των τριών σημαντικών σχολών εξελικτικής (οι άλλες δύο είναι η ρωσοαμερικανική και η αμερικανοϊαπωνική). Τα μέλη της αγγλικής σχολής θεωρούν τον εαυτό τους κατευθείαν πνευματικό απόγονο του Κάρολου Δαρβίνου (και του Α.Ρ. Γουώλας - A.R. Wallace). Μετά τους αρχηγέτες, ο αγγλικός χώρος βρήκε τον ταγό του στο πρόσωπο του μαθηματικού και βιολόγου σερ Ρόναλντ Α. Φίσερ (Ronald Α. Fisher), ο οποίος έδωσε νέα πνοή στη στατιστική και στη σχεδίαση πειραμάτων, κλάδους που παρέχουν τα απαραίτητα εργαλεία στον ερευνητή της βασικής ή της εφαρμοσμένης βιολογικής έρευνας. Χαρακτηριστικοί είναι οι τίτλοι των τριών σημαντικών βιβλίων του, Statistical Methods for Research Workers (πρώτη έκδοση το 1925), The Design of Experiment (1935) και, με τη συμβολή του Φ. Γιέιτς (F. Yates), Statistical Tables for Biological, Medical and Agricultural Research (1938). Τα βιβλία αυτά έκαναν πολλές εκδόσεις ώς σήμερα. Ο Φίσερ, επίσης, πρώτος (αρχής γενομένης από το 1918) απέδειξε ότι η μεντελιανή γενετική όχι μόνο είναι συμβατή με τη δαρβινική εξέλιξη αλλά και αποτελεί τον αναγκαίο, τον απαραίτητο μηχανισμό κληρονομικότητας που επιτρέπει την εξέλιξη διά της φυσικής επιλογής, στο The Genetical Theory of Natural Selection (πρώτη έκδοση το 1930). Με αυτό το βιβλίο του παίρνει τη θέση του αρχηγέτη της αγγλικής σχολής. Ο Κώστας Κριμπάς στο Συμπόσιο για τον Τόμας Κουν (Thomas Kuhn) συζητά με τον τιμώμενο. Πέμπτη 19 Οκτωβρίου 1995 στην αίθουσα τελετών του ΕΜΠ. Ο Φίσερ ως επί το πλείστον, με τους συνεργάτες του (ειδικά τον Γ.Σ. Γκόσετ - W.S. Gosset, γνωστό με το ψευδώνυμο «Μαθητής» - «Student»), και αναλύοντας τα αποτελέσματα του Πειραματικού Σταθμού στο Ρόθαμστεντ, επινόησε ή επέβαλε, πάντως διηύρυνε, αρκετές στατιστικές έννοιες και τεχνικές, όπως είναι ο βαθμός ελευθερίας, η εκ των προτέρων θεσμοθέτηση ορίων πιθανότητας για στατιστικές δοκιμασίες, η τυχαιοποίηση των δειγμάτων ή των τεμαχίων κατά τη σχεδίαση πειραμάτων, και κυρίως η ανάλυση της διακύμανσης. Η τελευταία τεχνική είναι ιδιαίτερα σημαντική. Προϋποθέτει την παραδοχή ύπαρξης μιας φυσικής και αναπόφευκτης ποικιλότητας συνδεδεμένης με την ίδια τη φύση και οδηγεί στην απόρριψη αναλλοίωτων πλατωνικών προτύπων ή τύπων. Με αυτό το σημαντικό βήμα η αγγλική σχολή διαφοροποιείται από τους γάλλους στατιστικούς, πράγμα το οποίο ίσως εν τη γενέσει του προϋπήρχε στους άγγλους βιομέτρες, οι οποίοι διέφεραν από τους γάλλους μαθηματικούς των πιθανοτήτων. Ο Φίσερ, λοιπόν, είναι ο θεωρητικός της στατιστικής και ο επινοητής του νεοδαρβινισμού, αφού πρώτος ένωσε τη γενετική με το δαρβινισμό και διείδε ότι οι δύο επιστημονικές παραδόσεις όχι μόνο δεν είναι ασύμβατες, αλλά, αντίθετα, συμπληρωματικές. Ο Ντώκινς συχνά αναφέρεται σε αυτόν, σε φράσεις του που συνόψισαν ή έδωσαν λύση σε πολύπλοκα ερευνητικά προβλήματα. Ο Φίσερ διαισθητικά, ή μάλλον μεγαλοφυώς, συνελάμβανε τη λύση ενός προβλήματος, λύση για τον ίδιο αυτονόητη: χρειάστηκε αργότερα η εργασία καλών μαθηματικών εξελικτικών για να αποδειχτεί πόσο δίκιο είχε σε πολλά ζητήματα ο αρχηγός της αγγλικής σχολής, ζητήματα τα οποία φαινόταν πως έλυνε συνοπτικά και με αυθαίρετο τρόπο. Παράλληλα με τον Φίσερ, πρέπει να μνημονευτούν τρεις άλλοι άγγλοι επιστήμονες. Ένας από αυτούς είναι ο σερ Τζούλιαν Σ. Χάξλεϊ (Julian S. Huxley). Ζωολόγος, εγγονός του Τ.Χ. Χάξλεϊ (Τ.Η. Huxley), ένθερμου οπαδού του Δαρβίνου (γι’ αυτό χαρακτηρίστηκε ως το μπουλντόγκ του Δαρβίνου), υπήρξε και αυτός θιασώτης του δαρβινισμού, και μάλιστα σε μια εποχή έκλειψής του. Συνέβαλε εξαιρετικά, αν και αργότερα από τον Φίσερ, στην επαναφορά του δαρβινισμού στο προσκήνιο, οπωσδήποτε με σημαντικά βιβλία (το Evolution, the Modern Synthesis, πρώτη έκδοση το 1942, και τον συλλογικό τόμο δοκιμίων σχεδόν του συνόλου των τότε εξελικτικών, το The New Systematics, πρώτη έκδοση το 1940). Ο Χάξλεϊ είναι γνωστός και για άλλα επιτεύγματά του, όπως η εξίσωση της αλλομετρικής αύξησης (εξίσωση Τζ. Χάξλεϊ - Ζ. Τεσιέ (J. Huxley - G. Teissier)), αλλά και για την ουμανιστική του παιδεία και αντίληψη του κόσμου, η οποία τον οδήγησε στη θέση του πρώτου Γενικού Διευθυντή της UNESCO. Είναι γνωστός επίσης από τον αδελφό του, τον λογοτέχνη Άλντους Χάξλεϊ (Aldous Huxley), συγγραφέα του Θαυμαστού νέου κόσμου και άλλων μυθιστορημάτων. Δεύτερος πρέπει να αναφερθεί ο Τζ.Μπ.Σ. Χωλντέιν (J.B.S. Haldane). Γιος διάσημου καθηγητή φυσιολογίας, ο Χωλντέιν υπήρξε πνεύμα ευφυέστατο, ανήσυχο και ευρείας ουμανιστικής παιδείας. Ως θεωρητικός και μαθηματικός επέλυσε πολλά προβλήματα σχετικά με τη γενετική των πληθυσμών και την εξελικτική θεωρία (μια σειρά μελετών του, το A Mathematical Theory of Natural and Artificial Selection, δημοσιεύτηκε από το 1924 έως το 1934)· ως εκλαϊκευτής έγραψε άρθρα, δοκίμια και ένα βιβλίο που συνετέλεσαν στην ερμηνεία και την έκθεση των νεοδαρβινικών απόψεων (The Causes of Evolution, 1932)· ως μαρξιστής προσπάθησε να συνδυάσει την επιστήμη με τις μαρξικές απόψεις (στο The Marxist Philosophy and the Science, 1939, καθώς και στον πρόλογο για την αγγλική έκδοση του βιβλίου The Dialectics of Nature του Φ. Ένγκελς (F. Engels, 1940)[2]. Ο Χωλντέιν τελείωσε τη ζωή του στην Ινδία, όπου πολιτογραφήθηκε Ινδός παραιτούμενος από την αγγλική του ιθαγένεια, προκειμένου να διαμαρτυρηθεί για την παρουσία αμερικανικών βάσεων στη γενέθλια χώρα του. Μαζί με τον Φίσερ και τον Αμερικανό Σιούολ Ράιτ (Sewall Wright) θεωρείται ως ένας από τους τρεις θεωρητικούς (μαθηματικούς) που θεμελίωσαν τη νεοδαρβινική θεωρία. Ο τρίτος Άγγλος, κάπως νεότερός τους, είναι ο Ε.Μπ. Φορντ (Ε.Β. Ford). Ο Φορντ έστρεψε την προσοχή του και αφιερώθηκε στη μελέτη του πεδίου, της υπαίθρου, της φύσης. Μελετώντας τις αγαπημένες του πεταλούδες (του γένους Panaxia), προσπάθησε να ενώσει τη γενετική πληθυσμών (δηλαδή την εξελικτική γενετική) με την οικολογία. Αυτή η ενοποίηση αναδεικνύεται και στον τίτλο του βιβλίου του Ecological Genetics (1964). Άλλα βιβλία του είναι τα Moths (1955) και Genetic Polymorphism (1965). Ο Φορντ, σε μεγάλο βαθμό, θεωρείται υπεύθυνος για τη στροφή των άγγλων εξελικτικών σε εργασίες πεδίου. Η εν λόγω στροφή υποβοηθήθηκε από το παραδοσιακό ενδιαφέρον των Άγγλων για τη φύση, τουλάχιστον από τον καιρό του Δαρβίνου. Το ενδιαφέρον αυτό ενδεχομένως πηγάζει από τις ενασχολήσεις των gentlemen farmers, των μελών της αριστοκρατικής τάξης που ζούσαν μακριά από τα αστικά κέντρα, σε εξοχικές μεγαλοπρεπείς κατοικίες. Ο Κώστας Κριμπάς με τη γυναίκα του Ελένη τον Ιούνιο 1995. Πέραν αυτών των ηγετικών φυσιογνωμιών, η αγγλική σχολή περιλαμβάνει στην πνευματική ευρυχωρία της πολλούς και υψηλής στάθμης εξελικτικούς. Αναγκαστικά περιορίζομαι στην απλή αναγραφή των ονομάτων τους, γνωρίζοντας εκ των προτέρων ότι μόλις αυτό το κείμενο θα τυπώνεται, θα έχω θυμηθεί και τα ονόματα πολλών άλλων, τα οποία εκ παραδρομής παρέλειψα. Πρώτα πρέπει να μνημονεύσω τον Κ.Χ. Γουόντινγκτον (C.H. Waddington), εμβρυολόγο, γενετιστή, εξελικτικό ο οποίος, με τις προσωπικές του απόψεις, ξεφεύγει κάπως από τον κύριο κορμό της σχολής. Επίσης τον Π. Μένταγουορ (P. Medawar), ανοσοβιολόγο, που τιμήθηκε με το βραβείο Νόμπελ. Τον επίσης ιδιόμορφο για τις πρώιμες κοινωνιοβιολογικές του απόψεις κυτταρολόγο Κ.Ντ. Ντάρλινκτον (C.D. Darlington). Τον βιοστατιστικό και γενετιστή Κ. Μέιδερ (Κ. Mather), μαθητή του Φίσερ. Τον θεωρητικό οικολόγο Ρ. Μέι (R. May). Την ομάδα των μελετητών των χερσαίων και μη σαλιγκαριών Α. Κέιν (Α. Cain), Φ. Σέπαρντ (Ph. Sheppard), Μπ.Κ. Κλαρκ (B.C. Clarke) και Κάμερον (Cameron), που προέρχονται κατευθείαν από τον Φορντ. Τους Χ.Μπ.Ντ. Κέτλγουελ (H.B.D. Kettlewell), Τζ.Ρ.Γκ. Τέρνερ (J.R.G. Turner) και Π. Μπρέικφιλντ (P. Brakefield), οι οποίοι ασχολήθηκαν με το μελανισμό και το μιμητισμό των πεταλούδων. Τον έξοχο Γ. Χάμιλτον (W. Hamilton), κάτοχο του βραβείου Inamori, ο οποίος με την επινόηση της εννοίας του διευρυμένου συντελεστή προσαρμογής προσέφερε για πρώτη φορά μια ικανοποιητική δαρβινική εξήγηση για το φαινόμενο του αλτρουισμού. Τον αλτρουισμό και τα κοινωνικά έντομα τα μελέτησε και ο ηθολόγος Ρ.Λ Τρίβερς (R.L. Trivers), οπαδός της κοινωνιοβιολογίας του Αμερικανού Ε.Ο. Γουίλσον, μελετητή επίσης των κοινωνικών εντόμων. Στους ηθολόγους πρέπει να προστεθεί και ο Ντέσμοντ Μόρις (Desmond Morris), γνωστός στο ευρύτερο κοινό από τα βιβλία του The Naked Ape (1967)[3] και The Human Zoo (1969). Ο Μόρις, φίλος του Ντώκινς, έχει εικονογραφήσει και τα εξώφυλλα του πρώτου και τρίτου βιβλίου του τελευταίου. Δεν πρέπει να παραλείψω, τέλος, τους μελετητές της φύσης των νησιών Γκαλαπάγκος και των σπίνων του Δαρβίνου, Ντ. Λακ (D. Lack) και Π. Γκραντ (P. Grant). Και από τους βοτανικούς, τον μελετητή της ανθεκτικότητας των φυτών στα βαριά μέταλλα Α.Ντ. Μπράντσοου (A.D. Bradshaw). Ιδιαίτερη θέση στην αγγλική σχολή κατέχει και ο Τζ. Μέιναρντ Σμιθ (J. Maynard Smith), μαθητής του Χωλντέιν, του οποίου το βιβλίο για την εξέλιξη (The Theory of Evolution, πρώτη έκδοση το 1958) μεταφράστηκε στα ελληνικά δύο φορές, για δύο διαδοχικές εκδόσεις του. Ο Τζων Μέιναρντ Σμιθ είναι γνωστός για την εύστοχη χρήση της θεωρίας παιγνίων των O.I. Μόργκενστερν (O.I. Morgenstern) και Tζ. φον Νόιμαν (J. von Neumann) στην εξελικτική θεωρία, με την επινόηση των εξελικτικά σταθερών στρατηγικών. Η αγγλική σχολή παρουσιάζει ιδιομορφίες, τις οποίες θα προσπαθήσω να σκιαγραφήσω. Καταρχάς, ασχολείται και ενδιαφέρεται για τη φύση, για μελέτες πεδίου σε πλήθος βιολογικών υλικών. Η γενετική περνά σε δεύτερη μοίρα. Πρωταρχικός, αλλά και μοναδικός νοητικός πυρήνας είναι η έννοια της δαρβινικής επιλογής. Οι άγγλοι εξελικτικοί δεν χαρακτηρίζονται από αμφιθυμία: γι’ αυτούς η επιλογή συνιστά τον κύριο, αν όχι τον μοναδικό παράγοντα, μηχανισμό ή δύναμη που ωθεί, ερμηνεύει ικανοποιητικά και μέχρις εξαντλήσεως την εξελικτική διαδικασία. Οι άγγλοι εξελικτικοί δεν διστάζουν, δεν ορρωδούν στην επέκταση και προβολή της δαρβινικής επιλογής έως τις έσχατες δυνατότητες εφαρμογής της. Γι’ αυτό οι διαδικασίες βελτιστοποίησης αποτελούν τις θεμιτές ολοκληρώσεις αυτού του τρόπου σκέψης, τα νοητικά εργαλεία τα οποία ευνοούν και οι κοινωνιοβιολογικές προβολές (δηλαδή η ερμηνεία κοινωνικών φαινομένων βάσει της επιλογής γενετικών σημάνσεων). Ο Τυφλός ωρολογοποιός συνιστά το επιστέγασμα αλλά και την αρτιότερη έκφραση αυτού του τρόπου αντιμετώπισης της πραγματικότητας. Η ρωσοαμερικανική σχολή, αντίθετα, σε ιδιάζοντα βαθμό, που ποικίλλει ανάλογα με την ομάδα στην οποία αναφερόμαστε κάθε φορά, παραδέχεται τη συνδρομή και άλλων παραγόντων ή διαδικασιών στη διαμόρφωση της εξελικτικής πορείας, όπως είναι οι τυχαίες διαδικασίες, η γενετική παρέκκλιση. Πρόκειται για μια παράδοση την αρχή της οποίας ανιχνεύουμε στον Ρώσο Σ.Σ. Τσετβερικόφ (S.S. Chetverikov) και την αναλυτική της έκθεση στον Αμερικανό Σιούολ Ράιτ. Μια ιδιότυπη μορφή συρρίκνωσης της σημασίας της φυσικής επιλογής απαντά στα μέλη μιας πνευματικής δυναστείας αμερικανών εξελικτικών, στον γενετιστή Τ.Χ. Μόργκαν (Τ.Η. Morgan), στον μαθητή του Χ.Τζ. Μώλερ (H.J. Muller) και στον μαθητή του τελευταίου Τζ. Κρόου (J. Crow). Η παράδοση αυτή υποδεικνύει τη σχολή της επιλεκτικής ουδετερότητας, δηλαδή το ότι οι διάφορες ποικίλες μορφές των γενετικών σημάνσεων στο μοριακό επίπεδο, στο επίπεδο του DNA, είναι επιλεκτικά ουδέτερες. Σε τούτη την ιαπωνική έκφανση της αμερικανικής σχολής οδηγούμαστε με τον Μοτού Κιμούρα (Motoo Kimura), μαθητή του Κρόου. Η ιδιότυπη, για μας τους Δυτικούς, αντίληψη της φύσης από τους Ιάπωνες επέτρεψε την άνθηση αυτής της σχολής στην Ιαπωνία και στους Ιαπωνοαμερικανούς· μνημονεύω λίγα ονόματα, των Τ. Ότα (Τ. Ohta), Τ. Μαρουγιάμα (Τ. Maruyama), Τ. Μουκάι (Τ. Mukai) και Μ. Νέι (Μ. Nei). Πάντως, η ρωσοαμερικανική σχολή παραμένει στενά συνδεδεμένη με το δαρβινισμό και την πίστη στη φυσική επιλογή. Από το δαρβινισμό και τη γενετική του Μόργκαν προέρχονται πνευματικά οι γενάρχες της, ο Σ.Σ. Τσετβερικόφ, ο Ν. Τιμοφέεφ-Ρεσόφσκυ (Ν. Timofeeff-Ressovsky) και, κυριότατα, ο Θεοδόσιος Ντομπζάνσκι (Theodosius Dobzhansky). Από αυτή την εξάρτηση από τη γενετική πηγάζει και η στροφή της αμερικανικής σχολής στις εργαστηριακές έρευνες, αρχικά σε συσχέτιση με έρευνες πεδίου και με την πάροδο του χρόνου σε κάποια ανεξαρτησία από αυτές. Δηλαδή παρατηρείται συρρίκνωση των μελετών υπαίθρου και έμφαση στο εργαστηριακό και πειραματικό τμήμα, κυρίως με την εφαρμογή ολοένα πιο απαιτητικών και εκλεπτυσμένων τεχνικών, όπως η ηλεκτροφόρηση, ή μοριακών τεχνικών, με απώτατη τον προσδιορισμό της ακολουθίας των βάσεων στο DNA. Οι πραγματικοί φυσιοδίφες φαίνεται σαν να «εκδιώκονται» από τα πανεπιστημιακά εργαστήρια και να βρίσκουν καταφύγιο και αποκούμπι στα μουσεία, ως ταξινόμοι, ή να μεταμφιέζονται σε οικολόγους. Στα πανεπιστήμια τα βιολογικά υλικά που χρησιμοποιούνται συνήθως είναι καλά μελετημένοι γενετικά οργανισμοί (δροσόφιλα, βακτήρια, ιοί, ποντικοί κ.ά.). Η στροφή αφορά τη γενετική πληθυσμών και όχι την οικολογική γενετική. Με τούτο δεν θέλω να πω ότι η αμερικανική σχολή, στο μέγιστο τμήμα της, ενδεχομένως και συνολικά, αφίσταται από το βασικό κλειδί του δαρβινισμού, τη φυσική επιλογή, για την ερμηνεία της εξελικτικής πορείας. Σε αυτό το σημείο, στην παραδοχή δηλαδή ενός (ίσως όχι του μοναδικού) πρωτεύοντος ρόλου της φυσικής επιλογής, βρίσκεται και η βασική ενότητα μεταξύ των δύο τουλάχιστον (πιθανότατα και των τριών) σχολών, τις οποίες διέκρινα. Αυτή η ενότητα διαφαίνεται και στο τελευταίο κεφάλαιο του βιβλίου του Ντώκινς. Η επιλογή αποτελεί όντως το κλειδί για την κατανόηση του κόσμου, τουλάχιστον του τμήματος του κόσμου που μας αφορά άμεσα και μας ενδιαφέρει. Μπορεί άλλα κομμάτια του να είναι εξίσου ή περισσότερο σημαντικά από θεωρητική άποψη, λόγου χάρη εκείνα που εξετάζει η κοσμολογία ή η φυσική των στοιχειωδέστατων τμημάτων της ύλης (των υψηλών ενεργειών). Αυτά όμως τα τμήματα βρίσκονται μακρύτερα από εμάς, στην προσπάθειά μας να κατανοήσουμε τη φύση και κυρίως τον άνθρωπο. Και για την κατανόηση του ανθρώπου, η επιστημονική προσέγγιση είναι κατ’ ανάγκην αποκλειστικά δαρβινική. Αθήνα 1994 [1] Ελληνική έκδοση: Κάτοπτρο, 2008. [Σύναλμα, 11998]. [2] Ελληνική έκδοση: Σύγχρονη Εποχή, 1991. [3] Ελληνική έκδοση: Κέδρος, 2007 και 2012 αντίστοιχα.

«H επιστημονική προσέγγιση είναι αποκλειστικά δαρβινική»

Σύνδεση