Γι’ αυτό ο Φλωμπέρ είναι μεγάλος

Δίχως ποτέ να ανήκει σε καμιά σχολή ούτε σε καμιά κοσμοθεωρία, στηλίτευσε την εποχή του όσο μπορούσε. Ο ειδωλοθραύστης Φλωμπέρ είχε ένα και μοναδικό είδωλο, τη γλώσσα, την οποία υπηρέτησε μοχθώντας σαν κατάδικος στα κάτεργα προκειμένου να «εισχωρήσει στην ψυχή των πραγμάτων» και να πει το πραγματικό έτσι όπως ακριβώς είναι. 1. Το 1857 ο Φλωμπέρ αθωώθηκε· άραγε το 2021 θα αθωωθεί και πάλι; H έκδοση του βιβλίου του Ζαν-Πιερ Ομπέν, Πώς άφησαν τον ισλαμισμό να διαπεράσει τα σχολεία1, ήταν η αφορμή για να θυμηθούμε ότι, ήδη το 2004, στην αναφορά που επέδωσε ο Ομπέν στο Υπουργείο Παιδείας, Η Κυρία Μποβαρύ συγκαταλεγόταν στα λογοτεχνικά έργα που οι ριζοσπαστικοί μουσουλμάνοι αποδοκίμαζαν και που τη διδασκαλία τους αμφισβητούσαν απροκάλυπτα. Σήμερα, οι ισλαμιστές κατευθύνουν τα πυρά τους εναντίον ενός έργου που κρίνεται «ελευθεριάζον» και «ευνοϊκά διακείμενο προς την ελευθερία της γυναίκας»· αύριο, οι φεμινίστριες θα ζητήσουν την απαγόρευση της κυκλοφορίας των έργων ενός συγγραφέα που θεωρείται μισογύνης αφού τολμάει να γράφει: «Η γυναίκα είναι προϊόν του άντρα. Ο Θεός δημιούργησε το θήλυ και ο άντρας έφτιαξε τη γυναίκα»· μεθαύριο, ή την ίδια στιγμή, οι ιθαγενιστές θα ζητήσουν τον παραγκωνισμό του μυθιστοριογράφου που δίνει στην κυρία Αρνού μια «νέγρα» για υπηρέτρια των παιδιών της και που επαναλαμβάνει τη φράση «δουλεύει σαν νέγρος». Σε μια Γαλλία έκθετη στην τυραννία των ταυτοτήτων και στις μαινάδες του αποκαθαρμού, η καλλιτεχνική κληρονομιά στο σύνολό της δεν φαίνεται να έχει άλλο πεπρωμένο εκτός από την κλήτευσή της στο δικαστήριο των αυτόφωρων πλημμελημάτων: πλημμελήματα σεξισμού, ρατσισμού, ομοφοβίας κ.λπ. «Αν γράφω για να υπερασπιστώ τον Φλωμπέρ», ο οποίος, ωστόσο, δεν είναι του γούστου μου, λέει συνοπτικά ο Προυστ, «το κάνω επειδή δεν ξέρουμε πλέον να διαβάζουμε». Μια αλήθεια η οποία στις μέρες μας είναι πιο εμφανής από ποτέ. Σχετικά με το ζήτημα της ανάγνωσης, όπως άλλωστε και με τόσα άλλα, θα μπορούσαμε να πούμε: «Ο Μπουβάρ και ο Πεκυσέ είμαστε εμείς!». Όπως για τις «δύο σαρανταποδαρούσες»2 του Φλωμπέρ που, στο πέμπτο κεφάλαιο του ημιτελούς μυθιστορήματος, δοκιμάζουν τον εαυτό τους σε όλους τους δυνατούς τρόπους ανάγνωσης, η σύγχυση ως προς τον ρόλο που μπορούν να παίξουν στη ζωή μας η λογοτεχνία και η τέχνη έχει φτάσει στο αποκορύφωμά της. Γιατί να διαβάζουμε Φλωμπέρ; Γιατί να κάνουμε τα μυθιστορήματα και τις ιστορίες του –ο Ίταλο Καλβίνο έχει δίκιο να εφιστά την προσοχή μας στην επιλογή αυτής της λέξης από τον ίδιο τον Φλωμπέρ, διότι ο Φλωμπέρ είναι εξαίρετος αφηγητής ιστοριών– συντρόφους της ζωής και της σκέψης μας; Γιατί πρέπει να παραμείνει στη διδακτέα ύλη των τάξεων του λυκείου; Με άλλα λόγια, ως προς τι ο Φλωμπέρ είναι μεγάλος και απαραίτητος; Ερώτημα τεράστιο και συναρπαστικό. 2. Η μουσική των λέξεων Ο Φλωμπέρ είναι πρωτίστως ένας πολύ μεγάλος συγγραφέας με την κυριολεκτική σημασία του όρου. Το μέγεθός του και η ευτυχία που μας παρέχει η ανάγνωση των μυθιστορημάτων του, οφείλονται αναμφισβήτητα στη γραφή, στη γλώσσα, στο στυλ. Ο Φλωμπέρ διαμόρφωσε ένα πολύ υψηλό ιδανικό της συγγραφικής τέχνης: «ποτέ κανείς εκτός από εμένα δεν συνέλαβε τελειότερο είδος πρόζας». Είναι ένας ειδωλοθραύστης που λατρεύει ως μοναδικό είδωλο τη γλώσσα, τη λέξη που λέει το πράγμα, τη σωστή λέξη, την ακριβή, με την ακρίβεια του ωρολογοποιού, τη φράση, αρμονική και κυματιστή, που παρασύρει, κατακτά και αποκαλύπτει. Θέλει να δημιουργήσει κάτι που να έχει «τη σαφήνεια του Βολταίρου, την πυκνότητα του Μονταίνιου, το νεύρο του Λα Μπρυγέρ και που να στάζει άφθονο χρώμα, πάντοτε», τη στιβαρότητα του Μοντεσκιέ, λέει αλλού ο Φλωμπέρ, την καυστικότητα του Βολταίρου και πάλι. Ο Φλωμπέρ ιχνηλατεί ακατάπαυστα τις επαναλήψεις, τις «αόριστες εκφράσεις», τις λέξεις που «κάνουν το στυλ αναιμικό», ζυγίζει με ζυγαριά ακριβείας το κάθε επίθετο. Η έμπνευση του μυθιστοριογράφου είναι μουσικής φύσεως: «Εγώ, φαντάζομαι (…) ένα στυλ: ένα στυλ που να είναι ωραίο (…) με κυματισμούς, με βοές βιολοντσέλου, με εκρήξεις πυροτεχνήματος». Συνθέτει τις σκηνές του πάνω στο πρότυπο της συναυλίας ή της συμφωνίας. Όπως ο μαέστρος, ενορχηστρώνει τη σκηνή του, μοιράζει του ρόλους, κάθε όργανο παίζει την παρτιτούρα του, οι φωνές εναλλάσσονται, συμπλέκονται, ορμούν. Αριστοτεχνική από αυτή την άποψη η σκηνή της Αγροτικής Έκθεσης στην Κυρία Μποβαρύ: «Δύσκολο σημείο. Έχω εκεί όλα τα πρόσωπα του βιβλίου μου σε δράση και σε διάλογο, όλους μαζί συμμίγδην, και από πάνω ένα μεγάλο τοπίο που τους τυλίγει. Αλλά, αν το πετύχω, θα είναι όντως συμφωνικό.» Το πέτυχε, και με το παραπάνω: το κομμάτι αυτό είναι ένα αριστουργηματικό έργο τέχνης. Ο Φλωμπέρ επιζητεί διακαώς μια πρόζα ικανή να συναγωνίζεται την ποίηση, μια πρόζα που να έχει «τη σύσταση του στίχου», μια φράση «εξίσου ρυθμική, εξίσου εύηχη» με έναν καλό στίχο. Η ενάργεια και ο σχεδιασμός έχουν επιτευχθεί σε τέτοιο βαθμό ώστε οι σκηνές χαράζονται για πάντα στη μνήμη μας. Δικαίως ο Αλμπέρ Τιμπωντέ κάνει λόγο για «σύνθεση αποτελούμενη από πίνακες». Η τύχη της γλώσσας στην εποχή της δημοκρατίας είναι ένα ζήτημα που δεν παύει να ενασχολεί και να απασχολεί τον Φλωμπέρ. Ο Άλαν Μπλουμ το λέει πολύ σωστά: «Ο Φλωμπέρ έχει μια σχεδόν οδυνηρή ευαισθησία στη γλώσσα της εποχής του και σε ό,τι αυτή εκφράζει από την ψυχή των συγχρόνων του.» Η τεχνοκρατική, αφηρημένη γλώσσα που αρχίζει να κατακλύζει τον επίσημο λόγο των ανθρώπων της προόδου αιχμαλωτίζει την προσοχή του. «Μεγάλη οδική συνδεσιμότητα», «νέες διέξοδοι»: οι πλάγιοι χαρακτήρες που κοσμούν την Κυρία Μποβαρύ αποτελούν την αφετηρία της συγγραφής του Λεξικού των κοινώς αποδεκτών ιδεών (ή μάλλον αποδεκτέων). Πράξη αντίστασης, λοιπόν, η φλωμπερική γραφή αλλά και κίνδυνος για το έργο να φανεί ξεπερασμένο. Και ο Φλωμπέρ το ξέρει: «Γράφω (…) όχι για τον σημερινό αναγνώστη αλλά για όλους τους αναγνώστες που θα υπάρχουν όσο θα ζει η γλώσσα.» Η μοίρα του έργου του εξαρτάται από τη μοίρα του ωραίου αυτού πολύτιμου και φθαρτού πράγματος που είναι η γλώσσα. Οξυδέρκεια του Φλωμπέρ που θα εμπνεύσει βαθιές σκέψεις στον Μπαρτ. 3. Μάρτυρας της πρόζας Στη γραφή, λοιπόν, οφείλεται, αναμφισβήτητα, το απαράμιλλο μέγεθος του Φλωμπέρ στην ιστορία του μυθιστορήματος· δεν αρκεί, όμως, να επικαλεστούμε την ομορφιά του ύφους για να αποδείξουμε, ή εν πάση περιπτώσει να εξαντλήσουμε αυτό το μέγεθος. Δεν γράφουν γι’ αυτό οι άνθρωποι, ούτε διαβάζουν, του Φλωμπέρ μη εξαιρουμένου. Μία και μόνο ένδειξη αρκεί για να επαληθεύσει ότι η ερμηνεία της τέχνης που βασίζεται στη μορφή είναι για τον Φλωμπέρ αποστέγνωση του έργου και προδοσία του συγγραφέα: ένας τέτοιος τρόπος ανάγνωσης ενσαρκώνεται στη μορφή του φαρμακοποιού της Γιονβίλ, του αγροίκου Ομαί, που ονόμασε την κόρη του Αταλί σε ένδειξη τιμής προς την ομώνυμη τραγωδία του Ρακίνα, του οποίου «έψεγε τις ιδέες, αλλά (…) θαύμαζε το ύφος». Είναι βέβαιο ότι ο θρύλος ενός Φλωμπέρ που ασχολείται αποκλειστικά με τη μορφή του έργου καλά κρατεί. Δεν είναι αβάσιμος: το ιδεώδες της γραφής για τον Φλωμπέρ είναι τόσο υψηλό ώστε για να το φτάσει, χρειάστηκε να του αφιερώσει όλη του τη ζωή, εισάγοντας στην ιστορία της λογοτεχνίας μια πρωτοφανή φιγούρα του συγγραφέα. «Πρώτος Αδάμ ενός νέου είδους, λέει ο Μπόρχες: του ανθρώπου των γραμμάτων ως ιερέα, ασκητή και μάρτυρα.» Αυτό που πρέπει να καταλάβουμε είναι πως αν αρχικά, έως και αποκλειστικά, ο Φλωμπέρ φαίνεται να μεριμνά για τη μορφή, είναι επειδή με αυτήν αρχίζει η δύσκολη εργασία της συγγραφής: «Η βασική δυσκολία, για μένα, εξακολουθεί να είναι το ύφος, η μορφή, το απροσδιόριστο Ωραίο», γράφει στη Μαρί-Σοφί Λερουαγιέ ντε Σαντεπί, στις 18 Μαρτίου του 1857. Κάθε συγγραφή συνίσταται σε ένα έργο μορφοποίησης, όμως ο Φλωμπέρ αντιλαμβάνεται τη λέξη «μορφή» με μία έννοια εξαιρετικά αυστηρή, της προσδίδει την ιδέα της κοσμιότητας, της άκρας ευπρέπειας, της παντελούς απουσίας ολιγωρίας. Θέλει μια πρόζα χωρίς παραφορά, χωρίς φωνασκίες, χωρίς περιττότητες. «Η Μποβαρύ μου είναι διαγραμμισμένη, σφιγμένη μέσα σε κορδόνια και κορσέδες, δεμένη με σπάγκο τόσο σφιχτά που κοντεύει να πνιγεί», δηλώνει με ικανοποίηση. Και αυτό έρχεται σε πλήρη αντίθεση με τη φύση του: «Υπάρχουν μέσα μου, από λογοτεχνική άποψη, δύο διαφορετικοί άνθρωποι, περιγράφει στη Λουίζ Κολέ: ο ένας λατρεύει τα ξεφωνητά, τον λυρισμό, τα μεγάλα πετάγματα των αετών (…)· κι ο άλλος ερευνά και σκάβει το αληθινό όσο μπορεί, του αρέσει να αναδεικνύει με την ίδια δύναμη τόσο το μικρό αληθινό γεγονός όσο και το μεγάλο.» Μόνο ο δεύτερος είναι μυθιστοριογράφος και θέλει να πιστεύει ότι κρατάει πολύ γερά το χαλινάρι στον πρώτο. Πράγμα που εξηγεί γιατί η μάχη με τη γραφή είναι τόσο λυσσώδης και γιατί είναι δυνατόν να θεωρείται ο Φλωμπέρ μάρτυρας της πρόζας. Αν περιοριζόταν στο να ακολουθήσει τη φυσική του κλίση, δεν θα γνώριζε ποτέ τίποτα από τα βάσανα του ύφους. «Όταν γράφω κάτι που βγαίνει από τα σπλάχνα μου, προχωρεί γρήγορα.» Τα «μαρτύρια του ύφους», το «βάσανο» της γραφής (Τιμπωντέ) τον περισφίγγουν ως την τελευταία του πνοή. Το απόλυτο που κυνηγάει είναι τέτοιο ώστε θα έχει πάντα το αίσθημα ενός ορίζοντα που απομακρύνεται απελπιστικά, ενός αντικειμένου που αενάως του διαφεύγει. Τέσσερα χρόνια πριν πεθάνει, το 1876, ο Φλωμπέρ γράφει στον Τουργκένιεφ: «Νομίζω πως η γαλλική Πρόζα μπορεί να φτάσει σε μια ομορφιά που δεν έχουμε διανοηθεί.» Υπάρχει Σεζάν στον Φλωμπέρ ή Φλωμπέρ στον Σεζάν. Μωυσής της πρόζας για τον έναν, της ζωγραφικής, για τον άλλον. Το 1903, ενώ δεν του απομένουν παρά τρία χρόνια ζωής, ο ζωγράφος της Αιξ γράφει στον φίλο του και έμπορο Αμπρουάζ Βολάρ: Δουλεύω με πείσμα· διακρίνω τη Γη της Επαγγελίας. Θα μου συμβεί ό,τι και στον μεγάλο ηγέτη των Εβραίων ή εγώ θα μπορέσω να πατήσω το χώμα της;» 4. Να δείξει στα μάτια όλων Το ύφος, η κύρια δυσκολία για μένα, λέει ο Φλωμπέρ, άρα όχι το αποκλειστικό αντικείμενο. Η έλλειψη κατανόησης εκ μέρους των φίλων του σε αυτό το σημείο, και παραδόξως της Γεωργίας Σάνδη, λυπεί τον μυθιστοριογράφο μας: Με στενοχωρείτε λιγάκι, αγαπητή maître, αποδίδοντάς μου αισθητικές απόψεις που δεν είναι δικές μου. (…) το καλώς γράφειν είναι το πάν, διότι «το καλώς γράφειν είναι ταυτόχρονα καλώς αισθάνεσθαι, καλώς σκέπτεσθαι, καλώς λέγειν». Η γραφή είναι μία πάλη σώμα με σώμα του συγγραφέα με τη γλώσσα, με τις δυνατότητες της γλώσσας, αλλά το διακύβευμα είναι να βρεις τη λέξη, τη φράση που έχει την ικανότητα να πει το πράγμα, να τo «καμακώσει», να του δώσει παρουσία, να το δείξει στα μάτια όλων. Ο Γουσταύος Φλωμπέρ, σχέδιο του Κωνσταντίνου Παπαμιχαλόπουλου. Ο ερημίτης του Κρουασέ δεν συνέγραψε καμιά «τέχνη του μυθιστορήματος» αλλά, χάρη στην αλληλογραφία του, έχουμε τη δυνατότητα να ανασυστήσουμε τον στοχασμό του πάνω στο μυθιστόρημα. Οι επιστολές του αποστάζουν την πεμπτουσία των απόψεών του για τη λογοτεχνία. Ανάμεσα σε όλους τους παραλήπτες του, τρεις γυναίκες είναι, κατά κάποιον τρόπο, ξεχωριστές, εκλεκτές: η ερωμένη και ποιήτρια Λουίζ Κολέ, η ευσεβής και σκοτεινή Δεσποινίς Λερουαγιέ ντε Σαντεπί, και τέλος, η «αγαπητή του maître», η Γεωργία Σάνδη, υπέρμαχος μιας αισθητικής διαφορετικής από τη δική του, η οποία, καθώς δεν του κρύβει καμιά από τις επιφυλάξεις και τις διαφωνίες της, τον αναγκάζει να προσδιορίσει με ακρίβεια την αντίληψή του για τη λογοτεχνία. Λαμπρή ανάδειξη των αρετών της φιλικής και γεμάτης εμπιστοσύνη συνομιλίας, εξαίρετο μάθημα για μας που τις παραγνωρίζουμε και τις περιφρονούμε. Ιδού πώς διερμηνεύονται από την βαθυστόχαστη αρχόντισσα του Νοάν3: «Αυτό [μια κριτική ανάγνωση] θα έπρεπε να κάνουμε μεταξύ μας ο ένας για τον άλλον, όπως κάναμε ο Μπαλζάκ κι εγώ. Δεν σημαίνει ότι ο ένας αλλάζει τον άλλον, αντίθετα, γιατί συνήθως πεισμώνει κανείς περισσότερο στο εγώ του. Αλλά, πεισμώνοντας στο εγώ μας, το συμπληρώνουμε, το εξηγούμε καλύτερα, το αναπτύσσουμε πλήρως, και για τον λόγο αυτό η φιλία είναι κάτι καλό, ακόμα και στη λογοτεχνία.» Το περιεχόμενο και η μορφή είναι αδιαχώριστα για τον Φλωμπέρ. Η μορφή, δηλαδή ο τρόπος του λέγειν, του αφηγείσθαι, τίθεται εξ ολοκλήρου στην υπηρεσία του περιεχομένου, δηλαδή της ιστορίας και των προσώπων. Να λέει αυτό που είναι έτσι ακριβώς όπως είναι, να δείχνει στα μάτια όλων, να «ζωγραφίζει» –το ρήμα αυτό επανέρχεται συχνά στα γραπτά του όταν αναφέρεται στην εργασία του– «να φαίνεται αληθινό», να δίνει σάρκα και παρουσία στα φαντάσματα στα οποία ανάγουμε τους ανθρώπους και τα πράγματα που μας περιβάλλουν, παγιδευμένοι καθώς είμαστε μέσα στις ενασχολήσεις και τη διαχείριση της ζωής, «να εισχωρεί στην ψυχή των πραγμάτων», λέει ό Φλωμπέρ, αυτή είναι η αποστολή που αποδίδει στη λογοτεχνία και, πρωτίστως, στη μυθιστορηματική τέχνη. Ο Φλωμπέρ θεωρεί το μυθιστόρημα μέσον εξερεύνησης και αποσαφήνισης του πραγματικού, και μας το τείνει ως εργαλείο αντίληψης. Όταν γράφει στη δεσποινίδα Λερουαγιέ ντε Σαντεπί: μη διαβάζετε όπως διαβάζουν τα παιδιά, για να διασκεδάσετε, ούτε όπως διαβάζουν οι φιλόδοξοι, για να μορφωθείτε. Όχι. Να διαβάζετε για να ζείτε», εννοεί για να είναι πλήρως παρούσα στον κόσμο (αντί, στην προκειμένη περίπτωση, να βυθιστείτε στα σκοτάδια της καρδιάς και της ψυχής σας). 5. Η λαμπρότητα του αληθινού Σίγουρα, ο Φλωμπέρ κατατάσσεται στους υπέρμαχους της τέχνης για την τέχνη, αποδεσμεύοντας τον καλλιτέχνη και το έργο του από κάθε χρησιμοθηρική βλέψη, για όποια «χρησιμότητα» και αν πρόκειται, θρησκευτική, πολιτική ή κοινωνική. «Η τέχνη δεν πρέπει να χρησιμεύει ως κήρυγμα σε καμιά κοσμοθεωρία, με τίμημα την έκπτωσή της», διακηρύσσει ο Φλωμπέρ. Μια επιβλητική και ξεκαρδιστική απεικόνιση αυτής της μοιραίας πτώσης προσφέρει στην Αισθηματική Αγωγή ο πίνακας του Πελλερέν που δείχνει «τη Δημοκρατία ή την Πρόοδο ή τον Πολιτισμό με τη μορφή του Ιησού Χριστού που οδηγεί μια ατμομηχανή». Σε αυτόν τον αιώνα, η φαυλότητα αρχίζει να αλλάζει πρόσωπο και ο Φλωμπέρ το καταλαβαίνει, όπως επισημαίνει ο Φιλίπ Μυρέ στις αδελφικές σελίδες που του αφιερώνει στο Ο 19ος αιώνας διαμέσου των εποχών.4 Μετά από το Κράτος και την Εκκλησία, ήρθε ο καιρός της κοινωνίας· ο καλλιτέχνης και το έργο του θα είναι στο εξής επιταγμένοι από και για τα κοινωνικά ζητήματα. Εντούτοις, το να μη θέτει ο καλλιτέχνης το έργο του στην υπηρεσία καμιάς υπόθεσης και καμιάς φατρίας δεν σημαίνει ότι δεν αναγνωρίζει κανέναν δάσκαλο και καμιά αυθεντία. Ο συγγραφέας τύπου Φλωμπέρ είναι ταγμένος στην υπηρεσία του πραγματικού και της αλήθειας. Πρεσβεύει ότι «τo απροσδιόριστο Ωραίο (…) είναι η λαμπρότητα του Αληθινού, όπως έλεγε ο Πλάτωνας». Όπως και στην αισθητική του κλασικισμού, η εξίσωση ομορφιάς και αλήθειας είναι απόλυτη. Όταν λέω: «Είναι ωραίο!», δεν λέω τίποτα διαφορετικό από το «Είναι αληθινό!». Οι αισθητικές τοποθετήσεις του μυθιστοριογράφου δεν αποσκοπούν παρά μόνο σε ένα πράγμα, στο «να μη χαθεί τίποτα από όσα θέλει να πει [ο συγγραφέας]», αρετή της αισθητικής του κλασικισμού τύπου Μπουαλώ, λέει θαυμαστικά ο ίδιος ο Φλωμπέρ. «Όταν ανακαλύπτω μια κακή συνήχηση ή μια επανάληψη σε κάποια φράση μου, γράφει στη Σάνδη, είμαι σίγουρος ότι τσαλαβουτάω στο Ψεύτικο.» Το Ωραίο είναι εμπειρία, αστραποβόλημα, θεοφάνεια. «Χάρη στην τέχνη, λέει ο Σολζενίτσυν, ζούμε στιγμές φανέρωσης.» Αυτήν ακριβώς την εμπειρία βιώνουμε διαβάζοντας τον Φλωμπέρ και αυτή ήταν η λυδία λίθος με την οποία εφοδιαζόταν ο ίδιος ως αναγνώστης: για αυτόν ακριβώς τον λόγο του αρέσει ο Μισελέ, του αρέσει ο Τουργκένιεφ, του αρέσει ο Ταιν. «Δεν μπορεί κανείς παρά να επαναλαμβάνει: ναι, αυτό είναι! θαυμάζοντας το βάθος της ματιάς σας και τη σφοδρότητα των εικονογραφιών σας», γράφει στον ιστορικό· «Μονολογεί κανείς καθώς σας διαβάζει: «Το έχω ζήσει κι εγώ αυτό», γνωστοποιεί στον ρώσο μυθιστοριογράφο· «Σε κάθε γραμμή o αναγνώστης εκστασιάζεται, λέει μέσα του: «Σωστά, σωστά, αυτό είναι», λέει με θαυμασμό στον φιλόσοφο. Αντίθετα, στον Ουγκώ, «κολοσσό» που τον εντυπωσιάζει και που συχνά θαυμάζει, καταλογίζει τους «ζαχαρένιους χαρακτήρες του» στους Άθλιους και την αδυναμία του να φτιάξει «αληθινούς χαρακτήρες» στο Ενενήντα τρία. Είναι σκοτεινό και ποταπό το πραγματικό που μας αποκαλύπτει ο Φλωμπέρ; Αναμφισβήτητα. Είναι ωμή και άγρια η αλήθεια που εκείνος κάνει να λάμψει; Ασφαλώς. Αλλά σε όσους του το καταλογίζουν, και άλλοτε και τώρα, ο Φλωμπέρ έχει εκ των προτέρων απαντήσει: «Η αλήθεια δεν είναι φτιαγμένη για να παρηγορεί σαν το ψωμί με τη μαρμελάδα που δίνουν στα παιδιά όταν κλαίνε.» Για τον Φλωμπέρ –και εδώ πώς να μη θυμηθούμε τον Μίλαν Κούντερα– η επιλογή της πρόζας, και επομένως του μυθιστορήματος, δεν είναι απλώς ζήτημα μορφής, είναι εξίσου ζήτημα αντικειμένου: ο Φλωμπέρ ανταλλάσσει την ποίηση της καρδιάς με την πεζότητα της ζωής, τον λυρισμό με τη σκληρή και τραχιά πραγματικότητα, τις διαχύσεις της ψυχής των ρομαντικών με τη «συνηθισμένη ζωή» των συνηθισμένων ανθρώπων, που δεν είναι «ούτε τέρατα ούτε ήρωες». Η συνηθισμένη ζωή των συνηθισμένων ανθρώπων, αυτή είναι η νέα επικράτεια που κατακτά ο Φλωμπέρ με την Κυρία Μποβαρύ. Και αυτό είναι που εντυπωσίασε τόσο πολύ τους συγχρόνους του το 1857. «Ήταν κάτι σαν όραμα», μας λένε συνοπτικά ο Μωπασάν αλλά και ο Ζολά για την Κυρία Μποβαρύ, ακριβώς επειδή ο Φλωμπέρ δόξασε μέσω της λογοτεχνίας τις μικρότατες ζωές και την κατήφεια της καθημερινότητας. Ας θυμηθούμε την ταπεινή υπηρέτρια της Κυρίας Ωμπέν, τη Φελισιτέ του Μια απλοϊκή καρδιά. Αφήγηση με υπόθεση φαινομενικά ισχνή, και που, με τη χάρη της γραφής, κατορθώνει να «αδράξει» τον αναγνώστη, σύμφωνα με την αγαπημένη λέξη του Φλωμπέρ. Ρεαλιστής ο Φλωμπέρ; νατουραλιστής; Ο αδιάλλακτος υπερασπιστής των ατομικοτήτων ξεκολλάει από πάνω του με απίθανη δύναμη τις ετικέτες που αρέσκονται να του κολλούν. Ούτε σχολή, ούτε δόγμα, ούτε όμιλος λογίων, απλώς το βλέμμα και το πνεύμα. Και ο συγγραφέας, μοναδικός. 6. Το πανανθρώπινο ατομικό «Μια από τις αρχές μου είναι ότι δεν πρέπει να γράφουμε τον εαυτό μας. Ο καλλιτέχνης πρέπει να είναι μέσα στο έργο του όπως ο Θεός μέσα στην πλάση, αόρατος και παντοδύναμος.». Ο Φλωμπέρ συλλαμβάνει το ιδεώδες μιας απρόσωπης τέχνης στις αρχές της δεκαετίας του 1850: «Έκανα μια ανακεφαλαίωση και ιδού το συμπέρασμα τεσσάρων εβδομάδων απραξίας, γράφει στη Λουίζ Κολέ στις 26 Αυγούστου του 1853, ενώ παραθερίζει στην Τρουβίλ: αντίο, δηλαδή αντίο για πάντα στο προσωπικό, στο ενδόμυχο, στο σχετικό.» Ο αυστηρός, έως και άτεγκτος αυτός κανόνας, υπήρξε ακατανόητος για πολλούς, ακόμη και για πολύ κοντινούς του ανθρώπους: «Μα, να μη βάζεις τίποτα από την καρδιά σου σε αυτό που γράφεις; Δεν καταλαβαίνω καθόλου, ω, μα καθόλου», τον πικάρει, για παράδειγμα, η Γεωργία Σάνδη. Όμως, το θεμέλιο της αρχής του αυτής είναι εξαιρετικά ευγενές. Φωτίζεται από το φλωμπερικό πάθος για το πραγματικό και την αλήθεια. Ένα ιδεώδες που διατρέχεται από την εμμονική ανησυχία μήπως ο μυθιστοριογράφος κατακλύσει το προσκήνιο του κειμένου με το εγώ του, εις βάρος των δημιουργημάτων του. Δεν είναι υπερβολή να μιλήσουμε για αφοσίωση του συγγραφέα στους χαρακτήρες του και στις ιστορίες του. Ο μυθιστοριογράφος τύπου Φλωμπέρ αφιερώνεται σε άλλες ζωές από τη δική του· η παραμικρή ανάμιξη του δημιουργού στην αφήγηση αποτελεί παρείσφρηση. «Πρέπει, γράφει έξοχα ο Φλωμπέρ, με μια προσπάθεια του πνεύματος, να μεταφερόμαστε μέσα στους Χαρακτήρες –το κεφαλαίο είναι του ίδιου του συγγραφέα– και όχι να τους τραβάμε προς εμάς.» Ο μυθιστοριογράφος πρέπει να απελευθερωθεί από τον εαυτό του προκειμένου να είναι πλήρως παρών στους χαρακτήρες του. Το «να σβήνει» μπροστά στην ιστορία αποτελεί μια κατηγορική προσταγή – που, παρεμπιπτόντως, ισχύει εξίσου επιτακτικά και για τον αναγνώστη. Πρέπει να διευκρινιστεί ένα βασικό σημείο. Ασφαλώς η Έμμα, ο Ομαί, ο Φρεντερίκ, η Αρνού, ο Νταμπρέζ, ο Σενεκάλ, ο Μπουβάρ, ο Πεκυσέ κλπ. τοποθετούνται ιστορικά. Η επαρχία του 1830 και η επανάσταση του 1848 αποτελούν το πλαίσιο των τριών μεγάλων μυθιστορημάτων του Φλωμπέρ, αλλά το αντικείμενο του Φλωμπέρ δεν είναι η κατάσταση του σύγχρονου ανθρώπου, είναι απλώς η ανθρώπινη κατάσταση. Η ιστορία λειτουργεί σαν εμφανιστής, με την έννοια που έχει η λέξη στην τέχνη της φωτογραφίας: φέρνει στο φως διαχρονικές ανθρώπινες δυνατότητες. Όσο καινοφανείς και αν είναι αυτές οι ανθρώπινες μορφές, από τη στιγμή που εμφανίζονται, είναι προορισμένες να επαναλαμβάνονται, να επανενσαρκώνονται, πέραν της εποχής που τις είδε να γεννώνται. «Μια κουβέντα σας, γράφει στον Ταιν, με είχε άλλοτε κάνει να αγανακτήσω, δηλαδή ότι ένα έργο δεν έχει σπουδαιότητα παρά μόνο ως ιστορικό ντοκουμέντο. (…) ένα έργο δεν έχει σπουδαιότητα παρά εν ονόματι της αιωνιότητάς του, που σημαίνει ότι όσο περισσότερο θα αντιπροσωπεύει την Ανθρωπότητα όλων των εποχών, τόσο ωραιότερο θα είναι.» Και το φλωμπερικό έργο παρέχει άφθονες μορφές με ισχύ υποδείγματος, «πανανθρώπινο ατομικό», λέει ο Σαρτρ στο Ο Ηλίθιος της οικογένειας, με άλλα λόγια, μορφές που, χωρίς να χάνουν τίποτα από τη μοναδικότητά τους, γίνονται κατά κάποιον τρόπο τρυπάνια για να διαρρήξουν το πραγματικό, φάροι που φωτίζουν το θέαμα του κόσμου και που μας επιτρέπουν να δούμε αυτό που βλέπουμε: την Έμμα, ενσάρκωση όσων αδυνατούν να συμφιλιωθούν με την ανθρώπινη κατάσταση, με την πεζότητα της ζωής, όσων τείνουν προς την «ποιητικοποίηση» της ζωής από την οποία ζητούν διαρκείς συγκινήσεις· τον Ομαί, πρώτο άβαταρ της μορφής του προοδευτικού, της ανίκητης από την αμφιβολία ήσυχης συνείδησης, φερέφωνο ενός νοήματος της ιστορίας με το οποίο είναι βέβαιος ότι συμπορεύεται, και μάλιστα ότι το προωθεί, άνθρωπος του «Πρέπει κανείς να συμβαδίζει με την εποχή του», φράση που διασαλπίζει σε κάθε ευκαιρία, εξακοντίζοντας μύδρους εναντίον της Εκκλησίας, εναντίον ενός παρελθόντος που επιμένει και που έχει «στο χέρι του, σύμφωνα με την τρομερή ρήση του Ουγκώ, ποιος ξέρει ποια βδελυρή διεκδίκηση του μέλλοντος»· τη δεσποινίδα Βατνάζ, μορφή της διαβρωμένης από μίσος και διψασμένης για εκδίκηση φεμινίστριας, η οποία απαιτεί «επιτροπή που να εξετάζει τα έργα των γυναικών, ειδικούς εκδότες για τις γυναίκες, πολυτεχνική σχολή για τις γυναίκες, εθνική φρουρά για τις γυναίκες, όλα για τις γυναίκες». Ο Φλωμπέρ προτείνει μία πλήρη πινακοθήκη, θα λέγαμε, αποτελούμενη από διάφορες μορφές επαναστατών: τον Ντελωριέ, εμπαθή δημοκρατικό· τον Ντυσαρντιέ, μορφή ειλικρινή, έντιμη, «φρέσκια και άδολη», όπως λέει ο Τιμπωντέ. Τέλος, τρομακτικότερο όλων, τον Σενεκάλ: «άνθρωπος των θεωριών, μας λέει ο Φλωμπέρ, δεν εκτιμούσε παρά μόνο τις μάζες και ήταν ανελέητος με τα άτομα», από αυτούς που είναι εξ ολοκλήρου ταγμένοι στην πολιτική, και που, για παράδειγμα, δεν αποδέχονται τον Μολιέρο παρά μόνο ως «πρόδρομο της Γαλλικής Επανάστασης». Αρχετυπικές μορφές είναι επίσης ο Μπουβάρ και ο Πεκυσέ, ενσάρκωση της ανθρώπινης βλακείας, όπως λέγεται συνήθως, αλλά μιας βλακείας που δεν είναι η ίδια με του Ομαί, του ικανοποιημένου από τον εαυτό του ανθρώπου, του βέβαιου ότι ανήκει στο στρατόπεδο του Καλού· η δική τους βλακεία συνδέεται με αυτό που ο Φλωμπέρ ονομάζει «μανία για συμπεράσματα», άρνηση του «λυκόφωτος». Aν δοκιμάζουν τις ικανότητές τους στα πάντα, κυριολεκτικά στα πάντα, και δοκιμάζουν τη μια απογοήτευση μετά την άλλη, είναι γιατί θέλουν να ανακαλύψουν το κλειδί που θα ανοίγει όλες τις κλειδαριές. «Διακατέχονται από το πάθος για το απόλυτο και δεν μπορούν να αντέξουν τις αντιφάσεις», συνοψίζει σωστά ο Ρεημόν Κενώ. Εντούτοις δεν είναι αθέμιτο να συμβουλεύεται κανείς τα μυθιστορήματα αυτά και ως πολύτιμες συμβολές στην κατανόηση των ιστορικών στιγμών που περιγράφουν. Δεδομένου μάλιστα ότι ο Φλωμπέρ, με εκπληκτική οξυδέρκεια, βλέπει αυτό που ελάχιστοι από τους συγχρόνους του βλέπουν και καταλαβαίνουν. Οι «ομολογίες του μυθιστορήματος»5, του φλωμπερικού εν προκειμένω, είναι όντως πολυάριθμες και οι ιστορικοί δεν σταματούν να αναφέρονται σε αυτές. Πρέπει να διαβάσει κανείς το εξαίρετο κείμενο του Μωρίς Αγκυλόν «Ο κύριος Ομαί ή ο ακτιβισμός».6 Και δεν υπάρχει τίποτα πιο ευφρόσυνο και γόνιμο από τον παραλληλισμό των σελίδων που αφιερώνει στην επανάσταση του 1848 ο ντε Τοκβίλ στις Αναμνήσεις7 του με τις σελίδες που της αφιερώνει αντίστοιχα ο Φλωμπέρ τόσο στην Αισθηματική αγωγή όσο και στο Μπουβάρ και Πεκυσέ. «Μια μεγάλη φιλοσοφία, έγραφε ο Σαρλ Πεγκύ, δεν είναι μια φιλοσοφία χωρίς ατέλειες από όπου μπορεί κανείς να πιαστεί για να της ασκήσει κριτική. Είναι αυτή που έχει καταλάβει, έχει «πιάσει» κάτι από την πραγματικότητα.» Το ίδιο ισχύει και για το μυθιστόρημα. Και τα κρυμμένα για τον κοινό νου στοιχεία της πραγματικότητας που «πιάνει» ο Φλωμπέρ είναι αναρίθμητα, ελπίζω ότι το άφησα να διαφανεί. Ιδού γιατί ο Φλωμπέρ είναι μεγάλος. Ιδού γιατί χρειαζόμαστε τόσο πολύ τα μυθιστορήματά του. © Bérénice Levet 2021 — Μετάφραση Μαρίνα Κουνεζή Σημ. ARB: Τίτλος πρωτοτύπου: Bérénice Levet, “Et c'est ainsi que Flaubert est grand”, Le Figaro, Hors-Série: Gustave Flaubert, la fureur d'écrire, 21 Ιανουαρίου 2021. 1 Jean-Pierre Obin, Comment on a laissé l’islamisme pénétrer l’école, Hermann, Παρίσι 2020. 2 O ίδιος ο Φλωμπέρ χρησιμοποιεί αυτόν τον όρο για τους δύο χαρακτήρες. 3 Κοινότητα της περιοχής του Μπερύ όπου η Γεωργία Σάνδη πέρασε το μεγαλύτερο μέρος της παιδικής της ηλικίας, στο πατρικό κτήμα μαζί με τη γιαγιά της. Αγαπημένος τόπος που περιγράφεται σε πολλά μυθιστορήματά της. 4 Philippe Muray, Le XIXe siècle à travers les âges, Gallimard, Παρίσι 1999. 5 Mona Ozouf, Les aveux du roman. Le XIXe siècle entre Ancien Régime et Révolution, Gallimard, Παρίσι 2004. 6 Maurice Agulhon, « Monsieur Homais ou le militantisme », στο Aux carrefours de l’histoire vagabonde, Éditions de la Sorbonne, Παρίσι 2020. 7Alexis de Tocqueville, Souvenirs, Gallimard, Παρίσι 2000.

Γι’ αυτό ο Φλωμπέρ είναι μεγάλος

Σύνδεση