Ανυπόφορη αναμονή

Jason Farman, Delayed Response. The Art of Waiting from the Ancient to the Instant World [Αργοπορημένη απάντηση. Η τέχνη της αναμονής από τον αρχαίο στον στιγμιαίο κόσμο], Yale University Press 2018, σελ. 217 ἡμῖν δ’ οὐ βιαστέον τύχην. Εὐριπίδης, Ῥῆσος Τη συμβουλή του Ευριπίδη, ότι «δεν είναι σωστό να βιάζουμε την τύχη μας», δεν φαίνεται να τη συμμερίστηκαν πολλοί νεότεροι. Ο Γκαμπριέλ Γκαρσία Μάρκες είχε πει ότι: «αυτός που περιμένει πολύ δεν πρέπει να περιμένει πολλά», ενώ ενδιαμέσως, σε αντιπροσωπευτικά αμερικανικό πνεύμα, ο Αβραάμ Λίνκολν προεξοφλούσε ότι: «τα καλά ίσως έρθουν σ’ αυτούς που περιμένουν, αλλά μόνον όσα περισσέψουν από εκείνους που βιάζονται». Πάντως η πιο ταιριαστή ρήση για το βιβλίο του Τζέισον Φάρμαν, περί τεχνασμάτων για την αντιμετώπιση της αναμονής κατά την εξέλιξη των μέσων επικοινωνίας, νομίζω πως είναι εκείνη η έξοχη υπόσχεση του Όσκαρ Ουάιλντ: «Αν δεν πρόκειται να αργήσεις πολύ, θα σε περιμένω για όλη μου τη ζωή»! Αυτό αποτελεί και το πρόβλημα του βιβλίου. Το θέμα του δεν θα μπορούσε να είναι πιο επίκαιρο, σε μέρες πρωτοφανώς αγωνιώδους αναμονής των εμβολιασμών που θα απαλλάξουν την ανθρωπότητα από τη φονική πανδημία. Ό,τι πρέπει για να διαβάζει κανείς και να παρηγορείται, σε εποχή αστραπιαίων πλέον επικοινωνιακών ταχυτήτων, αναλογιζόμενος επί πόσους αιώνες οι άνθρωποι περίμεναν μέρες ή εβδομάδες και μήνες, για μιαν απάντηση σε προτάσεις ή σε ερωτήματά τους, και έμεναν πολύ ικανοποιημένοι αν, τελικά, την ελάμβαναν. Αλλά συχνά οι αναλύσεις καταντούν απεραντολογίες και, παρά την υπόσχεση του υπότιτλου –«από τον αρχαίο στον στιγμιαίο κόσμο»– κυριαρχούν οι πιο πρόσφατες βελτιώσεις των ταχυτήτων επικοινωνίας. Με αλλεπάλληλες, μάλιστα, επαναλήψεις θεμάτων που, με διαφορετική διατύπωση, είχαν θιγεί σε προηγούμενες σελίδες και με μάλλον αδιάφορες αναδρομές σε επεισόδια της προσωπικής ζωής του συγγραφέα. Επαληθεύοντας, έτσι, την υπόσχεση του Ουάιλντ για προθυμία ισόβιας αναμονής, αρκεί η καθυστέρηση να μην παρατραβήξει. Στην εισαγωγή του βιβλίου, κάποιες εύστοχες (αν και όχι οπωσδήποτε σοφές) αναφορές ανοίγουν την όρεξη του αναγνώστη. Η ερμηνεία του Χάρολντ Σβάιτσερ,[1] λόγου χάρη, για το ανεπιθύμητο της αναμονής επειδή, κατά βάθος, τη συνδέουμε με το μόνο που έχουμε στη διάθεσή μας οι άνθρωποι, πίσω από κυνηγητά πλούτου, δόξας ή ερώτων: την επίγνωση πως η ζωή μας έγκειται στην αναμονή του θανάτου. Ή η θέση του Ανρί Μπεργκσόν, ότι: «εμείς οι ίδιοι παρερχόμεθα, όταν λέμε ότι ο χρόνος παρέρχεται». Απουσιάζουν όμως, μεταξύ άλλων, τα ιδιαίτερα κρίσιμα επιχειρήματα του πρίγκιπα Μίσκιν (από τον Ηλίθιο του Ντοστογιέφσκι) εναντίον της θανατικής ποινής, επειδή η αντίστροφη μέτρηση στην αναμονή του καταδικασμένου, μέχρι την εκτέλεσή του, είναι οδυνηρότερη του όποιου πόνου προκάλεσε για να φτάσει να καταδικαστεί σε θάνατο. Απουσιάζουν, επίσης, οι χαριέστατες αναμονές του νεαρού αφηγητή (στον 1ο τόμο της Αναζήτησης του χαμένου χρόνου), μέχρι να δεχθεί το μητρικό φιλί για καληνύχτα, ή οι κατοπινές ζηλόφθονες αναμονές του για τις κινήσεις της αγαπημένης του Αλμπερτίν (στον 5ο τόμο), μέχρι να του τις περιγράψει η κοινή τους φίλη Αντρέ, την οποία έχει βάλει να την παρακολουθεί. Κατανοώ, ωστόσο, ότι κάπου πρέπει να σταματήσει κανείς, ειδάλλως γράφει άλλο βιβλίο. Η έμφαση, όπως επεσήμαινα και προηγουμένως, είναι στις διάρκειες αναμονής που συνεχώς ελαττώνονται, χάρη στις τεχνολογικές προόδους της μετάδοσης μηνυμάτων. Προόδους οι οποίες συνδυάζονται, επιπλέον, με την ολοένα και πιο πιστή απόδοση του μηνύματος, χωρίς ατέλειες ή παραμορφωτικές παρεμβολές. Ένα σχετικό κι από τα πιο ενδιαφέροντα κεφάλαια του βιβλίου αφιερώνεται στη μετάβαση από την τεχνολογία των «pneumatic tubes» ή «tubes pneumatiques», για τους Γάλλους, στην τεχνολογία των οπτικών ινών. Οι «σωλήνες πνοής», όπως θα μπορούσαμε να μεταφράσουμε αυτή την επινόηση, επιτάχυναν εκπληκτικά την εντός πόλεων αλληλογραφία, μέσα από δίκτυα σωλήνων στους οποίους εκτινάσσονταν, με τη βοήθεια πεπιεσμένου αέρα και ταχύτητες που έφταναν τα 50 χιλιόμετρα την ώρα, κυλινδρικά κουτιά από έναν «ταχυδρομικό σταθμό» σε κάποιον άλλο. Στα κουτιά μπορούσαν να περιληφθούν περί τις δέκα τουλάχιστον επιστολές ή ένα μικρό δέμα, που έφταναν από τον αποστολέα στον παραλήπτη μέσα σε λίγα λεπτά. Πόλεις όπως το Λονδίνο ή το Παρίσι ανέπτυξαν τέτοια δίκτυα σωληνώσεων, υπογείως, τα οποία ξεπερνούσαν τα 500 χιλιόμετρα. Κρατικοί αξιωματούχοι, δικηγόροι, επιχειρηματίες ή απλοί ερωτευμένοι είχαν, έτσι, τη δυνατότητα να ανταλλάσσουν έως και 10 επιστολές ημερησίως, διευθετώντας υποθέσεις ή διατηρώντας τη φλόγα μιας σχέσης. Ανάλογα με τις πόλεις, τα «tubes» διέπρεψαν από τα μέσα του 19ου αιώνα μέχρι και το 1984, όταν καταργήθηκαν στο Παρίσι – μιαν από τις τελευταίες πόλεις που τα διατηρούσε σε ειδικές υπηρεσίες. Λίντα Τσάπμαν, Περιμένοντας τον Ντελακρουά, 1977, MoMA, Νέα Υόρκη. Αμερικανικές πόλεις όπως η Φιλαδέλφεια, η Βοστόνη ή το Σικάγο ήταν από τις πρώτες που εγκατέστησαν τέτοια δίκτυα, ενώ η Νέα Υόρκη τα ξεκίνησε σχετικά αργά, το 1897. Όλες τους, πάντως, τα έκριναν παρωχημένα πολύ νωρίτερα από τις ευρωπαϊκές. Ίσως γιατί εξελίχθηκαν αποτελεσματικότερα άλλα ταχυδρομικά τους μέσα, ίσως γιατί τα τηλέφωνα κάλυψαν κρατικούς αξιωματούχους, δικηγόρους κι επιχειρηματίες, ενώ οι εκεί ερωτευμένοι δεν θεωρούσαν ότι κυρίαρχος στη σχέση γίνεται όποιος αργεί περισσότερο να στείλει μιαν απάντηση! Σε κάθε περίπτωση, το συναρπαστικό σημείο του εν λόγω κεφαλαίου είναι το πόσο πολύ ωφελήθηκε ένα μεγάλο μέρος της σημερινής τεχνολογίας των οπτικών ινών, περνώντας τα δικά της καλώδια από τις ήδη ανοιγμένες διαδρομές των «pneumatiques». Εν είδει συναφών επιπτώσεων, το επόμενο κεφάλαιο αντιμετωπίζει τα όρια υπομονής του χρήστη ενός υπολογιστή, μέχρι να «φορτώσει» το πρόγραμμα που τον ενδιαφέρει. Η ιδέα της Xerox Star, να βάλει πρώτη το σύμβολο μιας κλεψύδρας που αδειάζει, καταλάγιαζε την ανυπομονησία του χρήστη πολύ έξυπνα και πολύ πριν το σημερινό κυκλάκι με τις δεκάξι περιστρεφόμενες ακτίνες, που βελτιώνουν την ίδια αίσθηση αναμονής για τη φόρτωση ενός προγράμματος. Το συμπέρασμα είναι ότι, κατά έναν παράδοξο τρόπο, όσο αυξάνουν οι ταχύτητες επικοινωνίας τόσο τείνουν να μειώνονται τα όρια αντοχής του κοινού σε μιαν αναμονή. Ωστόσο, όπως σωστά επισημαίνεται, «όλα όσα γνωρίζουμε έχουν οικοδομηθεί σε κάποια μορφή αναμονής» (σ. 109). Αυτή η ορθή επισήμανση γίνεται με αφορμή την απεικόνιση του πλανήτη Πλούτωνα, τον οποίο το ισχυρότατο τηλεσκόπιο Hubble έδειχνε μέχρι το 1994 σαν θολή φωτεινή κηλίδα. Λίγα χρόνια μετά, με την εφαρμογή του προγράμματος New Horizons και του διαστημοπλοίου που προσέγγισε τον πλανήτη το 2015, αποκτήσαμε ευκρινέστατη εικόνα του. Καίτοι οι ταχύτητες των bytes και των megabytes, με τις οποίες συμπληρώνονταν στη Γη αυτές οι εικόνες, έχουν ήδη βελτιωθεί και δείχνουν αργές, μερικά χρόνια μετά την εκτόξευση του διαστημοπλοίου, το 2001. Βραδύτερες, πλέον, απ’ ό,τι μπορεί να καταφέρει ένα απλό οικιακό λάπτοπ! Βέβαια, η πιο αγωνιώδης και ενδιαφέρουσα μεταφορά σχετικών εικόνων έγινε από το Apollo 8, το επανδρωμένο διαστημόπλοιο που για πρώτη φορά έκανε τον γύρο της Σελήνης τα Χριστούγεννα του 1968. Η μισή ώρα, στη διάρκεια της οποίας το Apollo 8 και οι αστροναύτες του ήταν αδύνατο να επικοινωνήσουν με τη Γη, άφηνε περιθώρια για τις πιο μακάβριες εικασίες ανάμεσα στα πλήθη που παρακολουθούσαν την περιφορά. Συντριβής του στη σκοτεινή πλευρά του φεγγαριού ή αλλαγής τροχιάς κι απομάκρυνσής του στο αχανές Διάστημα, π.χ., ευτυχώς χωρίς να επαληθευτούν. Εκείνο που για μια ακόμα φορά επαληθεύτηκε είναι ότι η γνώση αποτελεί προϊόν μακράς ή σύντομης αναμονής. Όχι, πάντως, προϊόν ουράνιας επιφοίτησης. Ακόμα κι αν αυτή η γνώση αφορά τα ουράνια. Κάπου εκεί, όμως, ο αναγνώστης αιφνιδιάζεται. Τα τρία κεφάλαια που ακολουθούν θα μπορούσαν να είναι και ανεξάρτητες δημοσιεύσεις ή ανακοινώσεις του συγγραφέα σε συνέδρια. Το ένα, διατηρώντας κάποια σχέση με τον συνολικό τίτλο του έργου, καταπιάνεται με τις ταχύτητες ανταλλαγής μηνυμάτων κατά τον αμερικανικό εμφύλιο και την αλληλογραφία αξιωματικών ή στρατιωτών με τις οικογένειές τους, χάρη σε επινοήσεις γρήγορης κατασκευής γεφυρών σε ποτάμια. Ιδίως στον ποταμό Πότομακ και σε ορισμένους παραποτάμους του, τέτοιες γεφυρώσεις έπαιξαν σημαντικό ρόλο σε μάχες του εμφυλίου, κατά το 1861 και 1862, πέρα από τον ρόλο τους στην ταχεία μεταφορά στρατιωτικών διαταγών ή προσωπικών επιστολών. Μόνο που από εκεί, με ένα περίεργο tour de force, περνάμε σ’ ένα κεφάλαιο αφιερωμένο στην επαλήθευση αυθεντικότητας παλιότερων μηνυμάτων, με δύσκολα αντιγραφόμενες βασιλικές σφραγίδες ή άλλα σχετικά τεχνάσματα. Ιδίως σε αιώνες σχηματισμού των ευρωπαϊκών δυνάμεων, από τον 12ο ως τον 17ο αιώνα, ο φόβος της πλαστογραφίας βασιλικών αποφάσεων ή στρατιωτικών σχεδίων ήταν έντονος και το «scripta manent» απείχε πολύ από την όποια φερεγγυότητα απέκτησε αργότερα. Κάτι αντίστοιχο ίσχυσε και με τα δύσκολα μονογράμματα σε σφραγίδες αλληλογραφίας των Ιαπώνων, όπου το μονόγραμμα συνδυαζόταν με την υπογραφή του σε αποστολές, για μια διπλή επιβεβαίωση αυθεντικότητας. Καθώς αυτό το κεφάλαιο δύσκολα εντάσσεται στα περί αναμονής στον αρχαίο κόσμο, το επόμενο και προτελευταίο εμφανίζεται με τίτλο «πρώτα μηνύματα». Αλλά εστιάζεται εν τέλει σε πολύ ειδικά «πρώτα μηνύματα». Θα φανταζόταν κανείς, φέρ’ ειπείν, την είδηση της πτώσης της Τροίας, που μεταδίδεται από τον Αγαμέμνονα ως τις Μυκήνες διανύοντας, χάρη στις φρυκτωρίες, κάπου 550 χιλιόμετρα μέσα στην ίδια νύχτα, μετά μια δεκάχρονη αναμονή. Ή κάποιες ανάλογες αδημονίες, οι οποίες οδήγησαν την ευρωπαϊκή ήπειρο να προηγηθεί σε τεχνικές ακριβούς μέτρησης του χρόνου και να επωφεληθεί απ’ αυτές (όπως στη ναυσιπλοΐα, μεταξύ άλλων), αντίθετα με την κινεζική κουλτούρα, στην οποία σημασία είχαν οι μέρες του ημερολογίου, ενώ η καθημερινή ζωή και η εργασία δεν οργανώνονταν με βάση τις ώρες ή τα λεπτά.[2] Αντ’ αυτών, βρίσκουμε στο συγκεκριμένο κεφάλαιο τους τρόπους επικοινωνίας των Αβοριγίνων της Αυστραλίας. Όπου, πριν την ανακάλυψη της ηπείρου, οι ηγεμόνες τοπικών φυλών χάραζαν μηνύματα, με έναν τύπο σφηνοειδούς γραφής ή με εικονίδια, πάνω σε ξύλα μεγέθους σκυτάλης. Τα οποία, ακριβώς όπως στις σκυταλοδρομίες, τα μετέφεραν δρομείς υπήκοοι από τον αποστολέα σε κάποιον τελικό παραλήπτη, ενώ η απάντηση αναμενόταν με ανάλογο τρόπο. Κάνοντας, έτσι, τον χρόνο αναμονής ένα «εμπόδιο» ανάμεσα στον αποστολέα και τους στόχους του και καθιστώντας (όπως άλλωστε σε όλους τους καιρούς και σε όλες τις ανάλογες συνθήκες) τον χρόνο κάτι το «ορατό». Η ιστορία της εταίρας και του μανδαρίνου, την οποία παραθέτει ο Μπαρτ,[3] είναι ίσως γνωστή: Η ωραία εταίρα υπόσχεται στον μανδαρίνο που την επιθυμεί σφόδρα ότι θα γίνει δική του εφόσον εκείνος μείνει επί εκατό νύχτες καθιστός σ’ ένα σκαμνί στον κήπο της, μπρος από το παράθυρό της. Ο ερωτευμένος μανδαρίνος δέχεται, μα μετά την ενενηκοστή ένατη νύχτα σηκώνεται, παίρνει το σκαμνί του και αποχωρεί. Η τόσο μακρά προσδοκία είχε εξαλείψει την όποια αξία του προσδοκωμένου. Κάπως έτσι συμβαίνει και με την ανάγνωση του βιβλίου του Φάρμαν. Λίγο πριν αρχίσει το τελευταίο κεφάλαιο για τις «τακτικές αναμονής», καίτοι απομένουν κάπου είκοσι σελίδες πριν το τέλος, έχει κανείς τη διάθεση να πάρει το σκαμνί του και να αποχωρήσει. Το ενδιαφέρον μου είχε εξαντληθεί. Αλλά αφού ο «scholar» του πανεπιστημίου του Μέριλαντ, όπως δηλώνει το βιογραφικό του, είχε πείσει το Γέιλ να εκδώσει τις ανακολουθίες του (ίσως και χάρη στον γοητευτικό τους τίτλο), θέλησα να φτάσω την ανάγνωση ως το τέλος. Να ενδώσω, κατά κάποιο τρόπο, στο κύρος του διάσημου πανεπιστημίου, αφιερώνοντας κι άλλον από τον χρόνο μου ή να «βιώσω τον δεσμό μεταξύ χρόνου και εξουσίας», όπως θα έλεγε ο Πιερ Μπουρντιέ.[4] Η πρώτη εντύπωση εκεί ήταν θετική. Ξεκινούσε με μια πολύ ενδιαφέρουσα αναφορά στην αντίδραση του κοινού σε παράσταση του έργου Περιμένοντας τον Γκοντό, η οποία δόθηκε στις κρατικές φυλακές Σαν Κουέντιν στο Σαν Φρανσίσκο. Αντίθετα με το αστικό κοινό των πρώτων παραστάσεων του 1953 (στο Παρίσι και στο Λονδίνο), το οποίο κινήθηκε στα όρια του γιουχαΐσματος του Μπέκετ, οι κάπου 1.200 φυλακισμένοι του Σαν Κουέντιν παρακολούθησαν το έργο σε κατανυκτική σιωπή και έκριναν, πολύ ορθά, ότι όλη η ουσία του βρίσκεται εντέλει στην μη άφιξη του Γκοντό. Τις σχετικές επισημάνσεις τις θεώρησα ένα είδος αποζημίωσής μου, για το ότι επέμεινα να ολοκληρώσω την ανάγνωση. Όχι όμως για πολύ. Οι τελευταίες σελίδες κατέληγαν σε κατά συρροήν κοινοτοπίες. Κάτι περί αξίας του κοινωνικού χρόνου έναντι του προσωπικού και πώς πρέπει να παίρνουμε υπ’ όψιν ότι κι άλλοι περιμένουν πίσω μας, σε ουρά σουπερμάρκετ σε ώρα αιχμής, ή κάτι για το πώς «η σιωπή δεν αποτελεί προοίμιο ενός περιεχομένου, μα είναι η ίδια περιεχόμενο» (σ. 196) κι άρα να εκμεταλλευόμαστε τις περιστασιακές αναμονές με το να επιδιδόμαστε στον στοχασμό, όχι απασχολούμενοι στα κινητά μας τηλέφωνα. Ευτυχώς έλειπε οποιαδήποτε αναφορά στο Είναι και χρόνος του Χάιντεγκερ, μια που θα μπορούσε να κολλήσει στη σχέση προσωπικού και κοινωνικού χρόνου. Ωστόσο, η συγκεκριμένη παράλειψη δεν έσωζε το βιβλίο. Το σύνολο των σελίδων επιβεβαιώνει ό,τι ο ποιητής Κάτουλλος, στον τελευταίο προ Χριστού αιώνα, είχε σοφά αναγγείλει: «Υπομονή, σε λίγο όλα θα τελειώσουν άσχημα». Αυτή η επιβεβαίωση αφορά τον αναγνώστη. Αντίθετα, ο συγγραφέας μάλλον διαψεύδει τη συμβουλή του Ευριπίδη, αφού προωθεί μια διαπρεπή καριέρα με το να «βιάζει την τύχη του», μετατρέποντας συρραφές αμπελοφιλοσοφιών σε εκδόσεις έγκριτων εκδοτικών οίκων. Με εκθειαστικές, ασφαλώς (όσο και παραπλανητικές), κριτικές δημοσιογράφων από έντυπα με εξίσου έγκριτη παράδοση, όπως οι New York Times ή το The Economist. Κριτικές οι οποίες μοιάζουν να έχουν γραφεί ειδικά για να τυπωθούν στο οπισθόφυλλο, ενόσω ακόμη διαμορφωνόταν το πόνημα. Κάτι που δεν είναι, ίσως, τόσο ευκαταφρόνητο. Διότι ο καθένας μπορεί να γράψει μια κριτική, όταν έχει διαβάσει ένα βιβλίο. Να συντάξεις την κριτική πριν αυτό ολοκληρωθεί απαιτεί, όσο να ’ναι, ένα αξιοθαύμαστο ταλέντο. [1] Harold Schweizer, καθηγητής Θεωρίας της Λογοτεχνίας στο Πανεπιστήμιο Bucknell. [2] Βλ. σχετικά στο βιβλίο του David S. Landes, Γρανάζια του χρόνου. Τα ρολόγια και η δημιουργία του σύγχρονου κόσμου, μτφρ. Λύο Καλοβυρνάς, ΜΙΕΤ 2012. [3] Βλ. Roland Barthes, Fragments d’un discours amoureux, éd. du Seuil 1977, σ. 50. [4] Pierre Bourdieu, Πασκαλιανοί διαλογισμοί, μτφρ. Έφη Γιαννοπούλου, Πατάκη 2016, σ. 410.

Σύνδεση