Μάργκαρετ Θάτσερ: Η αποχώρηση

ARB – THE NEW YORK REVIEW OF BOOKS Charles Moore, Margaret Thatcher: The Authorized Biography: Herself Alone [Μάργκαρετ Θάτσερ: Η επίσημη βιογραφία: Εκείνη μόνη], Knopf, σελ. 1006 Την ώρα που ο σερ Τζέφρι Χάου σηκώθηκε για να εκφωνήσει τη δήλωση της παραίτησής του στη Βουλή των Κοινοτήτων την Τρίτη 13 Νοεμβρίου 1990, η αίθουσα είχε καταληφθεί από ένα αίσθημα αδημονίας ‒ όπως γράφει ο Τσαρλς Μουρ στο Μάργκαρετ Θάτσερ: Εκείνη μόνη, «σαν θεατρικό κοινό πριν από μια νέα παράσταση». Ο Χάου είχε υπάρξει ανώτερο στέλεχος του υπουργικού συμβουλίου της πρωθυπουργού Μάργκαρετ Θάτσερ από την αρχή της θητείας της, με τελευταίο πόστο αυτό του υπουργού Εξωτερικών. Όμως δεν άντεχε άλλο. Λίγες ημέρες νωρίτερα είχε ανακοινώσει στην Θάτσερ την πρόθεσή του να παραιτηθεί, γεγονός που την ξάφνιασε, χωρίς αρχικά να την αναστατώσει. Ο στενός κύκλος της θεωρούσε τον Χάου πιστό αλλά πληκτικό, δυο ασφαλή εργατικά χέρια· ο Εργατικός Ντένις Χίλι είπε κάποτε ότι η επίθεση από τον Χάου ήταν «σαν να σου επιτίθεται νεκρό πρόβατο». Οι βουλευτές του Συντηρητικού Κόμματος, που ήδη σειόταν από τις φήμες, ήξεραν πώς δεν ήταν έτσι: η δυσαρέσκεια του Χάου αντικατόπτριζε τη δική τους. Ύστερα από εντεκάμισι χρόνια στον πρωθυπουργικό θώκο, η Θάτσερ είχε πάψει να ακούει, τόσο τους πολίτες στον δρόμο ‒είχε περάσει έναν εξαιρετικά αντιδημοφιλή και οπισθοδρομικό κεφαλικό φόρο‒ όσο και τα μέλη του υπουργικού της συμβουλίου. Η δυσαρέσκεια προς το πρόσωπό της στις δύο πλευρές μεγάλωνε. Ο λόγος του Χάου αποτύπωνε αυτό το αίσθημα. Μίλησε, γράφει ο Μουρ, «με μεγάλη φροντίδα και φλεγματικό χιούμορ, αλλά επίσης με συγκρατημένο πάθος». Τα λόγια του «προκάλεσαν επιφωνήματα έκπληξης καθώς έβρισκαν τον στόχο τους». Η ομιλία αποτελεί συναρπαστικό ανάγνωσμα σήμερα, επειδή μεγάλο μέρος της αφορούσε τη σχέση της Βρετανίας με την Ευρώπη και επειδή αντικατοπτρίζει μια φιλελεύθερη διεθνιστική κοσμοαντίληψη που δεν υπάρχει πια στο Συντηρητικό Κόμμα. Παρ’ όλο που οι λεπτομέρειες των πολιτικών που αναλύει δεν σημαίνουν πολλά σήμερα, στην ουσία ο Χάου μιλούσε για νοοτροπίες. Η Θάτσερ, είπε, έβλεπε την Ευρώπη ως «μια ήπειρο που βρίθει από κακοπροαίρετους ανθρώπους». Αντί να επιδιώκει συνεργασία και αμοιβαίο όφελος, οδηγούσε διαρκώς τη Βρετανία στην «απομόνωση». Ως αποτέλεσμα «εξέθετε το έθνος σε ολοένα και σοβαρότερους κινδύνους για το μέλλον». Τέλος δήλωσε ότι ήταν καιρός «να αναλογιστούν και άλλοι τη δική τους αντίδραση στην τραγική εσωτερική σύγκρουση με την οποία παλεύω εδώ και ίσως υπερβολικά πολύ καιρό». Μολονότι αυτή η πρόταση ήταν διφορούμενη, οι συνάδελφοί του στο κοινοβούλιο την αντιλήφθηκαν αμέσως ως κάλεσμα να θέσουν ζήτημα αλλαγής στην ηγεσία του κόμματος. Εκ των υστέρων, ακούγεται επίσης και ως το πρώτο προειδοποιητικό καμπανάκι για τη συζήτηση περί Brexit που θα διεξαγόταν ένα τέταρτο του αιώνα αργότερα. Ακόμη και το 1990, ο πολιτικός αντίκτυπος ήταν τεράστιος. Ήταν η πρώτη σημαντική κοινοβουλευτική ομιλία που μεταδόθηκε από την τηλεόραση ‒οι κάμερες είχαν τοποθετηθεί στην αίθουσα συνεδριάσεων μόλις έναν χρόνο νωρίτερα‒ και ακούστηκε σε όλη τη χώρα. Αμέσως μετά, ο Μάικλ Χέζελταϊν, βουλευτής των Τόρις και πρώην υπουργός, αξίωσε την ηγεσία του κόμματος. Ο Μουρ περιγράφει τι επακολούθησε μέρα μέρα, σχεδόν ώρα ώρα ‒τις ίντριγκες και τις μυστικές συναντήσεις που οδήγησαν στην παραίτησή της‒ όπως τα θυμούνται οι μεγαλύτεροι παίκτες. Ορισμένες λεπτομέρειες σχεδόν παραείναι καλές για να είναι αληθινές, όπως η ιστορία για τον κομμωτή της Θάτσερ, τον Πολ Άλεν, που έφτασε στο πρωθυπουργικό μέγαρο για να της φτιάξει τα μαλλιά πριν την εμφάνισή της στο κοινοβούλιο την τελευταία μέρα της στο αξίωμα. Συνειδητοποίησε ότι είχε ξεχάσει τη χτένα του, όμως η Θάτσερ ήταν πολύ αναστατωμένη για να ζητήσει από την ίδια μία. Ανέβηκε κρυφά στο ιδιαίτερο διαμέρισμά της για να πάρει μια χτένα από την τουαλέτα της και «χτύπησε μαλακά κάθε πόρτα μήπως μέσα ήταν η Πρωθυπουργός. Δεν ήταν. Ο Άλεν πήρε τη χτένα και επέστρεψε τρέχοντας κάτω». Της έφτιαξε τα μαλλιά, τα οποία φυσικά ήταν υπέροχα στη συγκινητική ύστατη κοινοβουλευτική ομιλία της. Κατόπιν μπήκε σε μία λιμουζίνα με δάκρυα στα μάτια και αργότερα την ίδια ημέρα αποσύρθηκε απότομα σε ένα σπίτι που της ανήκε, αλλά δεν είχε κατοικήσει ποτέ, στο προάστιο του Ντάλιτς. Δεν υπήρχε φαγητό στο ψυγείο. Ύστερα από εσωκομματική διαμάχη, ο Τζον Μέιτζορ νίκησε τον Χέζελταϊν στην ψηφοφορία για την ηγεσία των Τόρις και έγινε ο επόμενος πρωθυπουργός. Παρ’ όλο που ο Μέιτζορ, όπως και ο Αμερικανός ομόλογός του Τζορτζ Χ.Γ. Μπους, τώρα θεωρείται καλύτερος ηγέτης απ’ όσο του αναγνώριζαν στην εποχή του, το κόμμα σύντομα μετάνιωσε την πτώση της Θάτσερ και μάλιστα διχάστηκε επ’ αυτού για χρόνια. Ακόμη και ο Χάου το μετάνιωσε. «Βομβαρδισμένος» από ένα μπαράζ θυμωμένων επιστολών ‒ήταν η εποχή πριν το Twitter, όπου η κανονική αλληλογραφία είχε ακόμη τη δύναμη να πληγώνει‒ έγραψε στην Θάτσερ μια συγγνώμη λίγους μήνες μετά το συμβάν. Της είπε ότι λυπόταν που είχε τελειώσει άσχημα η μακρά συνεργασία τους. Δεν του απάντησε ποτέ. Αυτή η δραματική περιγραφή της πτώσης της Θάτσερ αποτελεί το αποκορύφωμα του τρίτου και τελευταίου τόμου της τριλογίας του Μουρ.[1] Δεν είναι απλώς η επίσημη βιογραφία, αλλά η εγκυρότερη βιογραφία της Θάτσερ και ίσως ένα από τα εγκυρότερα βιβλία για τη Βρετανία των τελών του εικοστού αιώνα. Περιέργως, η ιστορία της πτώσης της θυμίζει ένα από τα καλύτερα σημεία του πρώτου τόμου που αφορά την ιστορία της επιλογής της στην ηγεσία του κόμματος. Σύμφωνα με την αφήγηση του Μουρ, η επιλογή αυτή ήταν κάπως τυχαία και έγινε σε μια στιγμή που η χώρα ταλανιζόταν από μια φαινομενικά άλυτη οικονομική κρίση. Τότε πολλοί θεώρησαν την εκλογή της Θάτσερ αλλόκοτη: Το παλαιότερο, μεγαλύτερο και κατά την άποψη πολλών πιο στενόμυαλο πολιτικό κόμμα διεθνώς είχε επιλέξει στην ηγεσία του ένα άτομο που μέχρι πρότινος ο συνδυασμός της ταξικής προέλευσής του, της απειρίας και του φύλου του θα το είχε αποκλείσει. Και δεν ήταν προφανές μήτε ότι αυτό έγινε πραγματικά από πρόθεση μήτε ότι το κόμμα ήταν σίγουρο για την επιλογή του. Η αμφιθυμία συνεχίστηκε από την αρχή ως το τέλος. Ένα μέρος του κόμματος πάντοτε μετάνιωνε που την επέλεξε και ένα μέρος του κόμματος πάντα μετάνιωνε που την άφησε να φύγει. Ο Μουρ συγκαταλέγεται στους δεύτερους. Από τους γνωστότερους συντηρητικούς αρθρογράφους της Αγγλίας ‒και πρώην διευθυντής των Spectator, Daily Telegraph και Sunday Telegraph, των τριών πιο σημαντικών βρετανικών συντηρητικών εφημερίδων‒ δεν κρύβει τον θαυμασμό του για τη Θάτσερ, κι αυτό ίσως δεν είναι κακό: κανένας μη θαυμαστής της Θάτσερ δεν θα μπορούσε να κάνει αυτό που έκανε. Η έρευνα και η συγγραφή των τριών τόμων χρειάστηκε πάνω από δύο δεκαετίες. Διάβασε χιλιάδες έγγραφα και πήρε εκατοντάδες συνεντεύξεις, τριακόσιες μόνο για αυτόν τον τόμο. (Τις έκανε κατά αντίστροφη σειρά ηλικίας: «Μια επίσκεψη από τον Τσαρλς ήταν σαν επίσκεψη από τον Χάρο» μου είπε ένας από αυτούς που του έδωσαν συνέντευξη. «Όταν ερχόταν, ήξερες ότι πλέον ήσουν ο γηραιότερος στη λίστα».) Ωστόσο διατηρεί ταυτόχρονα μια γνήσια αντικειμενικότητα, επιδιώκοντας πάντοτε να κατανοήσει και να αποτυπώσει τις απόψεις των ανθρώπων που δεν θαύμαζαν τη Θάτσερ. Συνοψίζοντας την πτώση της, για παράδειγμα, παρατηρεί ότι οι αδυναμίες της ήταν αξεδιάλυτες από τις αρετές της. Η εξυπνάδα, το θάρρος, ο αντικομφορμισμός και η αφοσίωσή της την τοποθετούσαν πολύ πάνω από τους συνηθισμένους πολιτικούς, όμως αυτά περιλάμβαναν μια ισχυρογνωμοσύνη που καμιά φορά ξεπερνούσε τις αντοχές του ευαίσθητου πετσιού των Τόρις. Έτσι, όταν γλίστρησε, είχαν απομείνει ελάχιστοι για να ανακόψουν την πτώση της. Στο τέλος, όπως και στην αρχή, ήταν «μια γυναίκα απομονωμένη σε έναν κόσμο αντρών ‒ εκείνη μόνη». Ο Μουρ παραμένει εστιασμένος, σε αυτόν τον τόμο όπως και στους προηγούμενους, στα γνωρίσματα που καθιστούσαν τη Θάτσερ τόσο ιδιόμορφη, τόσο διαφορετική από τους άλλους, καθώς και σε όσα την έκαναν ταυτόχρονα τόσο αγαπητή και μισητή. Ήταν αλλόκοτα επίσημη και αρνιόταν να ντυθεί πιο πρόχειρα, προτιμώντας αυστηρά ταγέρ και παπούτσια Ferragamo, ακόμη και στην εξοχή ή ακόμη και όταν όλοι οι υπόλοιποι φορούσαν μπλουτζίν στο ράντσο του Ρήγκαν. Είχε την ικανότητα να μιλά με έντονη σαφήνεια και απόλυτη βεβαιότητα, ένα γνώρισμα που ενέπνεε και δίχαζε ταυτόχρονα. Φερόταν στο προσωπικό της με μεγάλη καλοσύνη και σεβασμό, όμως ήταν αγενής και δυσάρεστη με τους υπουργούς της και απαξιωτική απέναντι στους επικριτές της. Δεν ξεπέρασε ποτέ κάποιες από τις προκαταλήψεις της, από την αδυναμία της να κατανοήσει τους Σκοτσέζους εθνικιστές ή τους Καθολικούς της Βόρειας Ιρλανδίας ως τη βαθύτατη αντιπάθειά της απέναντι στους Γερμανούς, ακόμη και τους μεταπολεμικούς. Κάποτε ο Χέλμουτ Κολ την προσκάλεσε να τον επισκεφθεί στη γενέτειρά του στη Ρηνανία. Η πρόθεσή του ήταν να της δείξει, όπως είπε σε έναν από τους συμβούλους της, «ότι δεν είμαι πραγματικά Γερμανός. Είμαι Ευρωπαίος». Εννοούσε ότι ήταν δεμένος με την περιοχή του και τα έθιμά της, ότι επιθυμούσε να ζήσει ειρηνικά με τους γείτονες της Γερμανίας και ότι δεν ονειρευόταν αυτοκρατορίες ή κυριαρχίες. Η Θάτσερ, που δεν κατανοούσε καθόλου τι σήμαινε να είσαι Ευρωπαίος με αυτή την έννοια, σιχάθηκε το φαγητό που της σέρβιραν (η ντόπια σπεσιαλιτέ ήταν η χοιρινή κοιλιά) και το «ανυπόφορο» γλυκό κρασί. Στο αεροπλάνο της επιστροφής αποφάνθηκε ότι «αυτός ο άνθρωπος είναι πολύ Γερμανός». Η πρωθυπουργός Μάργκαρετ Θάτσερ με τον καγκελάριο Χέλμουτ Σμιτ και τον πρόεδρο Βαλερί Ζισκάρ ντ’ Εστέν στην ευρωπαϊκή σύνοδο κορυφής στο Στρασβούργο, 22 Ιουνίου 1979. © Michel Baret/ Getty Images/ Ideal Images Θα μπορούσε κανείς να απαντήσει ότι η ίδια η Θάτσερ ήταν πολύ Αγγλίδα ‒ και με τρόπο που δεν αναγνωρίσαμε πλήρως τότε. Αυτό συνέβη επειδή ήταν ταυτόχρονα Αγγλίδα πατριώτισσα και Βρετανίδα διεθνίστρια, μια γυναίκα που πίστευε ότι δεν υπήρχε αντίφαση μεταξύ της αγάπης της για την πατρίδα αφενός και την πεποίθηση ότι η χώρα της μπορούσε να προάγει τη δημοκρατία και τις ελεύθερες αγορές σε όλο τον κόσμο αφετέρου. Στην εποχή μας αυτά τα ένστικτα έχουν καταλήξει να φαντάζουν αντικρουόμενα. Η ενασχόληση με τη γεωπολιτική οδηγεί σε απώλεια ψήφων στη Βρετανία, ή τουλάχιστον έτσι πιστεύεται. Η δημοκρατία, ως σκοπός, έχει βγει και αυτή από τη μόδα. Ομοίως και οι ελεύθερες αγορές: παρότι το Συντηρητικό Κόμμα και ο σημερινός πρωθυπουργός εξακολουθούν να εξυμνούν το ελεύθερο εμπόριο, στην πραγματικότητα μόλις εγκατέλειψαν μετά χαράς τη μεγαλύτερη ζώνη ελεύθερου εμπορίου στον κόσμο. Χρόνο με τον χρόνο οι Βρετανοί πολιτικοί γίνονται πιο τοπικιστές, εστιάζονται περισσότερο στο εσωτερικό αποκλείοντας το «εξωτερικό». Τη δεκαετία του 1980, ο εθνικισμός και ο διεθνισμός δεν έμοιαζαν αντιφατικοί. Εν μέρει αυτό συνέβαινε χάρη στη βαθιά ιδεολογική αφοσίωση της Θάτσερ να κερδίσει τον Ψυχρό Πόλεμο, καθώς και στην ενστικτώδη συμπάθειά της προς τους Ανατολικοευρωπαίους, ιδίως τους Πολωνούς. Η καλή της τύχη να γίνει πρωθυπουργός τη στιγμή που ο Ρόναλντ Ρήγκαν ήταν πρόεδρος επίσης βοήθησε. Συμφωνούσαν στον αντικομμουνισμό, το ελεύθερο εμπόριο, τη δημοκρατία. Επίσης συμφωνούσαν στη σημασία ενός δικτυωμένου, συνασπισμένου Δυτικού κόσμου. Η δύναμη του Ρήγκαν ως προέδρου της Αμερικής προσέδιδε στην Θάτσερ κύρος· η ιδεολογική της συμπάθεια έκανε τον Ρήγκαν να φαίνεται λιγότερο μόνος. Ο Μουρ περιγράφει αρκετά λεπτομερειακά τη συνεργασία τους σε συγκεκριμένα ζητήματα ‒όπως κάνει και στους προηγούμενους τόμους‒ και την προσωπική αρμονία τους. Κάποια χωρία θα κάνουν τον μοντέρνο αναγνώστη να σαστίσει: είναι σχεδόν αδύνατον να φανταστούμε, για παράδειγμα, τον σημερινό Αμερικανό Πρόεδρο να συντονίζει έναν λόγο για την πολιτική περί πυρηνικών με τον Βρετανό ομόλογό του όπως έκανε ο Ρήγκαν με τη Θάτσερ. Είναι επίσης αδύνατον να φανταστούμε τον σημερινό Πρόεδρο να βγάζει τον λόγο που έβγαλε τελικά ο Ρήγκαν ύστερα από αυτή τη σύσκεψη. Περιείχε την πρόταση που αποτύπωσε περίφημα την ουσία της συμμαχίας της Δύσης και του δόγματος της αποτροπής: «Η πτώση μιας βόμβας στο Άμστερνταμ θα ήταν το ίδιο με την πτώση μιας βόμβας στο Σικάγο: εάν κρατούσαμε όλοι αυτή τη στάση, η βόμβα δεν θα έπεφτε». Η Θάτσερ κάθισε και άκουσε τον λόγο «καθηλωμένη». Στο τέλος του ψιθύρισε «Εξαιρετική, Ρον. Εξαιρετική!». Από στη σκοπιά της, ήταν πράγματι: ο σημαντικότερος ηγέτης του κόσμου διακήρυττε ότι οι στρατιωτικοί πόροι της Αμερικής ήταν στρατιωτικοί πόροι της Ευρώπης, χάρη στο γεγονός ότι η Αμερική και Ευρώπη ‒όχι μόνο η Αμερική και η Βρετανία‒ είχαν τις ίδιες αξίες. Η δέσμευση στο κοινό δυτικό εγχείρημα εκδηλώθηκε και με άλλους τρόπους. Τουλάχιστον για το διάστημα που ήταν πρωθυπουργός, η αγγλικότητα (Englishness) της Θάτσερ δεν ήρθε σε σύγκρουση με την ιδέα της ευρωπαϊκής ενοποίησης. Η ιδέα της Ευρωπαϊκής Κοινής Αγοράς, μιας ζώνης ελεύθερου εμπορίου τόσο βαθιάς που θα εξάλειφε κάθε σύνορο και τελωνειακό έλεγχο και θα απαιτούσε από τα μέλη της να εναρμονίσουν τους κανονισμούς τους, ανήκε εν μέρει σε εκείνη. Εξαιτίας αυτής της απόφασης, πρώτες ύλες, εξοπλισμός και ανταλλακτικά ταξίδευαν επί δεκαετίες μεταξύ Βρετανίας και Ευρώπης με την ίδια άνεση που κινούνταν μέσα στην ίδια τη χώρα. Ούτε η Θάτσερ ούτε κανένας άλλος δεν σκέφτηκε διεξοδικά όλες τις συνέπειες εκείνης της απόφασης ‒ ιδίως ότι ένα ενιαίο κανονιστικό καθεστώς, παρότι προσέφερε τεράστια πλεονεκτήματα στις επιχειρήσεις, έδινε σε άλλες χώρες επιρροή στη νομοθεσία του Ηνωμένου Βασιλείου (και αντίστροφα). Αυτό, αργότερα, θα αναδεικνυόταν σε μια από τις σημαντικότερες πηγές του αντιευρωπαϊκού αισθήματος στη Βρετανία, συμπεριλαμβανομένου και αυτού της ίδιας της Θάτσερ. Όμως συντελούνταν και άλλες αλλαγές. Η μετάβαση από τον Ρήγκαν στον Μπους, σε συνδυασμό με τη λήξη του Ψυχρού Πολέμου, έθεσε τη Θάτσερ εκτός στενού κύκλου του Λευκού Οίκου. Αυτό οφειλόταν εν μέρει στο γεγονός ότι η προσωπική της χημεία με τον Μπους δεν ήταν αυτή που είχε με τον προκάτοχό του. Όμως ταυτόχρονα άλλαξαν ξαφνικά και οι αμερικανικές προτεραιότητες. Αυτό έγινε δραματικά σαφές όταν ο Μπους και ο Κολ άρχισαν να πιέζουν για επανένωση της Γερμανίας ύστερα από την πτώση του Τείχους του Βερολίνου ‒ μια στιγμή που πυροδοτήθηκαν τα αντιγερμανικά ένστικτα της Θάτσερ. Είναι γνωστό από παλιά ότι η Θάτσερ επιχείρησε να αποτρέψει την επανένωση, συνασπιζόμενη με τον Φρανσουά Μιτεράν, τον πρόεδρο της Γαλλίας, ο οποίος την ενθάρρυνε, για λίγο, προτού πάρει το μέρος των Γερμανών. Σύμφωνα με τον Μουρ, η Θάτσερ πήγε ένα βήμα παραπέρα. Κάποια στιγμή, οι Αμερικανοί ομόλογοί της συνειδητοποίησαν με μεγάλη έκπληξη ότι σκεφτόταν να συμμαχήσει με τον Μιχαήλ Γκορμπατσώφ, που τότε ήταν ακόμη ηγέτης της Σοβιετικής Ένωσης, εναντίον της Γερμανίας. Οι βοηθοί του Μπους έμειναν εμβρόντητοι: «Η ιδέα ότι θα έπρεπε να στηριχτούμε στους Σοβιετικούς για να εξισορροπήσουμε τη σύμμαχο Γερμανία; Η στρατηγική μας ήταν να ασπαστούμε τη Γερμανία!». Καθ’ όλη τη διαδικασία της επανένωσης, έστελνε σημειώματα στους δικούς της βοηθούς με μύδρους κατά του γερμανικού εθνικισμού. Αυτή είναι η στιγμή που άρχισε να υποχωρεί ο διεθνισμός της και να βαραίνει ο αγγλικός εθνικισμός της. Ένας από τους συνεργάτες της περιέγραψε την ημερήσια διάταξη του υπουργικού συμβουλίου της περιόδου ως «κοινοβουλευτικά ζητήματα, εσωτερικά ζητήματα και ξενοφοβία». Αφότου άφησε τον πρωθυπουργικό θώκο, ο τοπικισμός της εντάθηκε. Όπως εξηγεί ο Μουρ, αυτό εν μέρει οφείλεται στο ότι έχασε σιγά σιγά την επαφή της με τις πραγματικότητες της παγκόσμιας πολιτικής. Είχε χάσει τον Ρήγκαν, είχε χάσει τον Ψυχρό Πόλεμο ως ιδεολογική πυξίδα και δεν υπήρχε κανένα σύστημα σκοπών αντίστοιχης βαρύτητας με το οποίο να μπορεί να συνδεθεί εύκολα τη δεκαετία του 1990. Ένιωθε πικρία απέναντι στον Μέιτζορ, τον οποίο είχε αρχίσει να υποπτεύεται, αδίκως, ότι είχε βοηθήσει τον Χάου και τον Χέζελταϊν να την απομακρύνουν από την πρωθυπουργία, και του έριχνε βολές από τα μετόπισθεν. Αφέθηκε στις προκαταλήψεις και τα ένστικτά της, περιλαμβανομένης και της ενστικτώδους αντιπάθειάς της για τους Ευρωπαίους. Ο Μουρ μάλιστα υπαινίσσεται με λεπτότητα πως επηρεάστηκε υπερβολικά από τους λογογράφους και τους αφανείς συγγραφείς που τη βοήθησαν να γράψει βιβλία και απομνημονεύματα, ιδίως αφότου άρχισε να παρουσιάζει τα πρώτα σημάδια άνοιας τα οποία στο τέλος κατέστρεψαν τη μνήμη της. Υπήρχαν περιπτώσεις, σημειώνει, που τα ύστερα δημόσια γραπτά της ταιριάζουν «υπερβολικά εύκολα σε ένα στερεοτυπικό δεξιό καλούπι το οποίο δεν ακολουθούσε όσο ήταν στην εξουσία». Όσο ήταν πρωθυπουργός, είχε λόγου χάρη ενδιαφερθεί για την καταπολέμηση της κλιματικής αλλαγής και για την επέκταση της Κοινής Αγοράς. Κατόπιν έγινε επικριτική απέναντι και στους δύο αυτούς στόχους, μολονότι δεν στράφηκε ανοιχτά ποτέ ενάντια στη ένταξη της Βρετανίας στην ΕΕ. Σε αντίθεση με άλλους Βρετανούς ηγέτες, οι περισσότεροι εκ των οποίων ξεθωριάζουν σε έναν κόσμο εταιρικών συμβουλίων και υψηλόβαθμων επιτροπών, η Θάτσερ και οι απόψεις της μετά την πρωθυπουργία συνέχισαν να έχουν βάρος. Εξαιτίας εν μέρει του τρόπου που αποβλήθηκε ξαφνικά από την εξουσία, η Θάτσερ παρέμεινε κάτι σαν οδηγός για τους ανθρώπους που απογοητεύτηκαν από τον τρόπο που εξελίχθηκαν τα πράγματα υπό την ηγεσία του Μέιτζορ. Όπως ο Μπους, ο Μέιτζορ έπαιξε σημαντικό ρόλο στην επανένωση της Ευρώπης μετά την κατάρρευση του κομμουνισμού, αλλά σε αντίθεση με τη Θάτσερ δεν επιχείρησε να μπει επικεφαλής μιας ηθικής σταυροφορίας. Δεν προώθησε ένα μετασχηματιστικό πρόγραμμα οικονομικής μεταρρύθμισης ούτε ζήτησε επαναστατική αλλαγή. Θεωρούσε ότι η ήσυχη διακυβέρνηση, από τα δεξιά του κέντρου, σε συνεργασία με τους Ευρωπαίους συμμάχους και τις ΗΠΑ, ήταν αρκετή ύστερα από την αναταραχή της πρωθυπουργίας της Θάτσερ. Ήταν αρκετά δημοφιλής στη χώρα ώστε να επανεκλεγεί το 1992, όμως δεν ενέπνευσε παρά ελάχιστο θαυμασμό στους θατσερικούς που επιθυμούσαν να συνεχιστεί η επανάσταση. Τα επόμενα χρόνια, οι επίδοξοι διάδοχοι της Θάτσερ μάχονταν μεταξύ τους και με το υπόλοιπο κόμμα, ώσπου τελικά, το 2016, οι πιο αγνοί και αφοσιωμένοι ανάμεσά τους αναδείχτηκαν κορυφαίοι υπέρμαχοι του Brexit. Η Μάργκαρετ Θάτσερ με τον Μιχαήλ Γκορμπατσόφ στην εξοχική κατοικία Τσέκερς στις 16 Δεκεμβρίου 1984. © Terry Disney/ Getty Images/ Ideal Image Ο Μουρ ‒υπέρμαχος και ο ίδιος του Brexit‒ φροντίζει να αποφύγει τον ισχυρισμό ότι η Θάτσερ θα υποστήριζε αυτόν τον σκοπό. Με την αφοσίωσή της στη γεωπολιτική και το παθιασμένο ενδιαφέρον της για τον κόσμο, δυσκολευόμαστε να δούμε πώς θα μπορούσε να κάνει αλλιώς. Ούτε υπήρξε ποτέ φανατική των πολύ αυστηρών αντιλήψεων περί εθνικής κυριαρχίας, όπως ήταν αργότερα κάποιοι από τους οπαδούς της. Αρκετά χρόνια αφότου αποχώρησε από την πρωθυπουργία, έδωσε μια ομιλία στο Ζάγκρεμπ της Κροατίας όπου μίλησε ανοιχτά για τους περιορισμούς της εθνικής κυριαρχίας και τη σημασία των οικουμενικών αξιών. «Το κράτος δεν είναι, τελικά, απλώς μια φυλή. Είναι μια νομική οντότητα», είπε. «Το ενδιαφέρον για τα ανθρώπινα δικαιώματα … επομένως συμπληρώνει την έννοια του έθνους ώστε να εξασφαλίζει ένα έθνος κράτος που είναι ταυτόχρονα ισχυρό και δημοκρατικό». Απεναντίας, δεν είναι δύσκολο να κατανοήσουμε γιατί τόσο πολλοί οπαδοί της κατέληξαν στη σχεδόν διαμετρικά αντίθετη πλευρά αυτής της δήλωσης, υποστηρίζοντας ότι το έθνος αποτελεί όντως ένα είδος φυλής. Κράτησαν το «αγγλικό» κομμάτι της προσωπικότητάς της ‒τη φλέβα τοπικισμού που την έκανε να υποπτεύεται, σύμφωνα με τα λόγια του Χάου, ότι η Ευρώπη «έβριθε από κακοπροαίρετους ανθρώπους»‒ και επέλεξαν να τιμήσουν αυτές τις προκαταλήψεις αντί για τον διεθνισμό της ή την πίστη της στις οικουμενικές δημοκρατικές αξίες. Η βαθιά ευρωπαϊκή ενοποίηση, το εμπόριο χωρίς σύνορα και η κανονιστική εναρμόνιση που εκτιμούσε πολύ η Θάτσερ αποτελούν ακριβώς την πτυχή της ιδιότητας του μέλους της Ευρωπαϊκής Ένωσης στην οποία οι θιασώτες του Brexit θέλουν επιτακτικά να βάλουν τέλος. Επιδίωξαν επίσης να διατηρήσουν τον ριζοσπαστισμό της: η αίσθηση που τους έδινε ότι βρίσκονταν στην αιχμή του δόρατος, στην πρωτοπορία, σε αντίθεση με τους βαρετούς κεντρώους και τους προβλέψιμους αριστερούς, ήταν κάτι που επιθυμούσαν να συντηρήσουν. Το δημοψήφισμα του 2016 τούς έδωσε την ευκαιρία να ξαναγίνουν επαναστάτες. Ως εθνική μορφή, η Θάτσερ παρέμεινε αμφιλεγόμενη, για τους λόγους αυτούς και πολλούς ακόμη, ως το τέλος της ζωής της. Η παρακαταθήκη της στην οικονομία και την εξωτερική πολιτική αποτελεί ακόμα αντικείμενο έριδας στη Βρετανία: ο αγώνας της κατά των συνδικάτων, το κλείσιμο των ανθρακωρυχείων, η ιδιωτικοποίηση της βιομηχανίας. Εκ των υστέρων, είναι πλέον σαφές πως οι μεταρρυθμίσεις της αναζωογόνησαν τη Βρετανία σε μια κρίσιμη στιγμή, βγάζοντας τη χώρα από την απελπιστική κατάσταση που είχε περιέλθει ως τη δεκαετία του 1970. Είναι επίσης σαφές ότι οι μεταρρυθμίσεις της έδωσαν στις χρηματοοικονομικές αγορές, και στους ανθρώπους που κερδίζουν χρήματα από αυτές, έναν υπέρμετρα στρεβλό ρόλο στη βρετανική οικονομία, σε βάρος άλλων οικονομικών τομέων, περιλαμβανομένων εκείνων που απασχολούν τους ανθρώπους της εργατικής τάξης οι οποίοι ψήφισαν την Θάτσερ. Μεγάλο μέρος της βρετανικής πολιτικής, εντός και εκτός του Συντηρητικού Κόμματος, συνίσταται πλέον από αντιπαραθέσεις για το πώς θα πρέπει να αλλάξει πορεία η χώρα ώστε να αντισταθμίσει τα σφάλματα των θατσερικών χρόνων χωρίς να απολέσει τα επιτεύγματα. Άνθρωποι από κάθε πλευρά του πολιτικού φάσματος συμφωνούν ακόμη ότι η Θάτσερ άλλαξε τη χώρα με τρόπους που είναι αδύνατον να αναιρεθούν, πράγμα για το οποίο την εξυμνούν και τη μισούν. Αυτή η διχαστική παρακαταθήκη οδήγησε σε ένα ξέσπασμα αποτρόπαιας ρητορικής μετά τον θάνατό της. Μόλις ανακοινώθηκε ο θάνατός της το 2013, ο πρωθυπουργός Ντέιβιντ Κάμερον ανακάλεσε το κοινοβούλιο από την πασχαλινή διακοπή των εργασιών του ώστε να δοθούν λόγοι στη μνήμη της· το παλάτι του Μπάκιγχαμ έκανε δήλωση ότι η βασίλισσα θα παραβρισκόταν στην κηδεία της, ένδειξη της σημασίας της Θάτσερ για τη βρετανική πολιτική σκηνή. Ταυτόχρονα, στήθηκαν αυθόρμητοι αντιθατσερικοί εορτασμοί στους δρόμους του Μπέλφαστ, του Μπρίξτον και της Γλασκώβης, και το τραγούδι «Ding-Dong! The Witch Is Dead» ανέβηκε στο νούμερο 2 των βρετανικών τσαρτ. Υπήρξαν φόβοι ότι η κηδεία ίσως διακοπτόταν από διαμαρτυρίες, ακόμη και τρομοκρατικές ενέργειες. Ανήμερα, ωστόσο, επικράτησε ηρεμία. Παραβρέθηκα στην κηδεία στον καθεδρικό ναό του Αγίου Παύλου και κάθισα προς τα μπρος, με τις ξένες αντιπροσωπείες. Παραταγμένοι μπροστά μας δεν βρίσκονταν μόνο όλοι οι φίλοι της, αλλά και όλοι οι εχθροί της: ο Χέζελταϊν που τη μαχαίρωσε πισώπλατα, ο Μέιτζορ την πρωθυπουργία του οποίου επιδίωξε να υπονομεύσει, και ο Νηλ Κίννοκ, ο ηγέτης των Εργατικών που ουδέποτε κατόρθωσε να τη νικήσει. Όλοι κάθονταν και άκουγαν τον επίσκοπο του Λονδίνου να αναγνωρίζει με εύσχημο τρόπο τα έντονα συναισθήματά τους και να τα καθησυχάζει, εκφωνώντας έναν από τους πλέον εύγλωττους επικήδειους που έχω ακούσει ποτέ. Τους θύμισε όχι μόνο πού κατέληξε, αλλά και από πού είχε προέλθει, τη ζωή πάνω από το μπακάλικο του πατέρα της στο Γκράνθαμ, τον αγώνα να μπει στο πανεπιστήμιο, την προσπάθεια να ενταχθεί σε έναν κόσμο που ανέκαθεν απέρριπτε ανθρώπους όπως αυτή: «Σε ένα τέτοιο πλαίσιο, παρουσία εθνικών ηγετών και εκπροσώπων εθνών και χωρών από όλο τον κόσμο, είναι εύκολο να ξεχάσουμε τα τεράστια εμπόδια που αναγκάστηκε να υπερβεί». Επίσης επιδίωξε να αμβλύνει λίγο την έχθρα. «Έπειτα από τη θυελλώδη ζωή που έζησε στην έξαψη της πολιτικής αντιπαράθεσης, επικρατεί μεγάλη γαλήνη» είπε. Η θύελλα των αντικρουόμενων απόψεων επικεντρώνεται στην κυρία Θάτσερ που έγινε συμβολική μορφή ‒ ακόμη και «ισμός». Σήμερα η σορός της αληθινής Μάργκαρετ Χίλντα Θάτσερ βρίσκεται εδώ, στην κηδεία της. Καθώς κείται εδώ είναι μια από μας, μέτοχος στην κοινή μοίρα όλων των ανθρώπων. Δεν θα πω ότι έβαλε τέλος στην ιστορική αντιπαράθεση, όμως με κάποιο τρόπο σταμάτησε τη δημόσια πικρία ‒ και η χώρα προχώρησε παρακάτω. © NEW YORK REVIEW OF BOOKS 2020 — Μετάφραση: Νίνα Μπούρη [1] Οι δύο πρώτοι τόμοι, Margaret Thatcher: The Authorized Biography: From Grantham to the Falklands (Knopf, 2013) και Margaret Thatcher: At Her Zenith: In London, Washington and Moscow (Knopf, 2016), παρουσιάστηκαν στην New York Review of Books από τον Jonathan Freedland στα τεύχη της 26ης Σεπτεμβρίου 2013 και της 21ης Απριλίου 2016.

Μάργκαρετ Θάτσερ: Η αποχώρηση

Σύνδεση