Αντίο σε όλα αυτά;

ARB – THE NEW YORK REVIEW OF BOOKS Leszek Kolakowski, Main Currents of Marxism: The Founders, the Golden Age, the Breakdown [Τα κύρια ρεύματα του Μαρξισμού. Οι Ιδρυτές, Η Χρυσή Εποχή, Η Κατάρρευση], translated from the Polish by P.S. Falla, Norton, 1,283 pp. Leszek Kolakowski, My Correct Views on Everything [Οι σωστές απόψεις μου για όλα], edited by Zbigniew Janowski, St. Augustine's, 284 pp. Jacques Attali, Karl Marx ou l'esprit du monde [Καρλ Μαρξ ή το πνεύμα του κόσμου], Paris: Fayard, 537 pp. 1. Ο Λέσεκ Κολακόφσκι είναι ένας φιλόσοφος από την Πολωνία. Αλλά δεν φαίνεται απολύτως σωστό ‒ή επαρκές‒ να τον ορίσουμε κατ’ αυτόν τον τρόπο. Όπως ο Τσέσλαβ Μίλος και άλλοι πριν από αυτόν, ο Κολακόφσκι χάραξε την πνευματική και πολιτική του πορεία σε αντίθεση με κάποια βαθιά ριζωμένα χαρακτηριστικά της παραδοσιακής πολωνικής κουλτούρας: τον κληρικαλισμό, τον σωβινισμό, τον αντισημιτισμό. Αναγκασμένος να εγκαταλείψει την πατρίδα του το 1968, ο Κολακόφσκι δεν μπορούσε ούτε να επιστρέψει ούτε να δημοσιεύσει στη χώρα του: μεταξύ του 1968 και του 1981 το όνομά του ήταν στον κατάλογο απαγορευμένων συγγραφέων της Πολωνίας και μεγάλο μέρος του έργου για το οποίο είναι σήμερα περισσότερο γνωστός γράφτηκε και δημοσιεύθηκε στο εξωτερικό. Στην εξορία ο Κολακόφσκι έζησε ως επί το πλείστον στην Αγγλία, όπου από το 1970 ήταν εταίρος του κολλεγίου All Souls της Οξφόρδης. Αλλά όπως εξήγησε σε μια συνέντευξη, η Βρετανία είναι ένα νησί· η Οξφόρδη είναι ένα νησί στη Βρετανία· το All Souls (ένα κολέγιο χωρίς φοιτητές) είναι ένα νησί στην Οξφόρδη· και ο Δρ Λέσεκ Κολακόφσκι είναι ένα νησί μέσα στο All Souls, ένα «τετραπλό νησί»[1]. Πράγματι κάποτε υπήρχε ένας χώρος στη βρετανική πολιτιστική ζωή για διανοούμενους πρόσφυγες από τη Ρωσία και την Κεντρική Ευρώπη ‒ σκεφτείτε τον Λούντβιχ Βίτγκενσταϊν, τον Άρθουρ Καίσλερ ή τον Αϊζάια Μπερλίν. Αλλά ένας πρώην μαρξιστής καθολικός φιλόσοφος από την Πολωνία είναι πιο εξωτικός, και παρά τη διεθνή φήμη του ο Λέσεκ Κολακόφσκι είναι σε μεγάλο βαθμό άγνωστος ‒και παράξενα υποτιμημένος‒ στη χώρα που τον υιοθέτησε. Αλλού, ωστόσο, είναι διάσημος. Όπως πολλοί μελετητές της Κεντρικής Ευρώπης της ίδιας γενιάς, ο Κολακόφσκι είναι πολύγλωσσος ‒με ευχέρεια στα ρωσικά, τα γαλλικά και τα γερμανικά, καθώς και τα πολωνικά και τα αγγλικά‒ και έχει λάβει πολλές τιμητικές διακρίσεις, βραβεία και επαίνους στην Ιταλία, τη Γερμανία και ειδικά στη Γαλλία. Στις Ηνωμένες Πολιτείες, όπου ο Κολακόφσκι δίδαξε για πολλά χρόνια στην Επιτροπή Κοινωνικής Σκέψης στο Πανεπιστήμιο του Σικάγου, το έργο του έχει αναγνωριστεί γενναιόδωρα, με αποκορύφωμα την απονομή του πρώτου Βραβείου Kluge από τη Βιβλιοθήκη του Κογκρέσου το 2003 ‒ που παραχωρήθηκε για τη συνολική προσφορά του στους επιστημονικούς τομείς (πάνω απ’ όλα τις ανθρωπιστικές επιστήμες) για τους οποίους δεν υπάρχει βραβείο Νόμπελ. Αλλά ο Κολακόφσκι, ο οποίος έχει επανειλημμένα δηλώσει ότι στο Παρίσι νιώθει περισσότερο σαν στο σπίτι του, δεν είναι πιο Αμερικανός απ’ ό,τι Άγγλος. Ίσως σωστά θεωρείται ο τελευταίος επιφανής πολίτης της Δημοκρατίας των Γραμμάτων του εικοστού αιώνα. Στις περισσότερες από τις χώρες που επέλεξε να ζήσει, ο Λέσεκ Κολακόφσκι είναι περισσότερο γνωστός (και σε ορισμένα μέρη γνωστός μόνο) για το έργο του Τα κύρια ρεύματα του μαρξισμού, την εκπληκτική ιστορία του μαρξισμού σε τρεις τόμους: δημοσιευμένο στα Πολωνικά (στο Παρίσι) το 1976, στην Αγγλία από το Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης που τώρα επανεκτυπώθηκε σε ένα τόμο από τον εδώ [εκδοτικό οίκο] Norton στις ΗΠΑ[2]. Χωρίς αμφιβολία έτσι έπρεπε· το έργο Τα κύρια ρεύματα είναι ένα μνημείο σύγχρονης ανθρωπιστικής επιστήμης. Υπάρχει όμως μια κάποια ειρωνεία ως προς την εξέχουσα θέση του μεταξύ των γραπτών του Κολακόφσκι, αφού ο συγγραφέας του είναι κάθε άλλο παρά ένας «μαρξολόγος». Είναι φιλόσοφος, ιστορικός της φιλοσοφίας και καθολικός στοχαστής. Πέρασε χρόνια μελετώντας χριστιανικές σέκτες και αιρέσεις της πρώιμης νεωτερικότητας και κατά το μεγαλύτερο μέρος του τελευταίου τετάρτου του αιώνα αφιερώθηκε στην ιστορία της ευρωπαϊκής θρησκείας και φιλοσοφίας και σε αυτό που θα μπορούσε καλύτερα να περιγραφεί ως φιλοσοφικές-θεολογικές θεωρίες[3]. Η «μαρξιστική» περίοδος του Κολακόφσκι, από την αρχική ανάδειξή του ως του πιο εξειδικευμένου μαρξιστή φιλοσόφου της γενιάς του στη μεταπολεμική Πολωνία μέχρι την αποχώρησή του το 1968, στην πραγματικότητα ήταν αρκετά σύντομη. Και για το μεγαλύτερο τμήμα αυτής της περιόδου ήταν ήδη αντιφρονών: ήδη από το 1954, στην ηλικία των είκοσι επτά, κατηγορήθηκε για «απομάκρυνση από τη μαρξιστική-λενινιστική ιδεολογία». Το 1966, κατά τη δέκατη επέτειο του «Πολωνικού Οκτωβρίου» έδωσε μια διάσημη επικριτική διάλεξη στο Πανεπιστήμιο της Βαρσοβίας και επιπλήχθηκε επισήμως από τον ηγέτη του Κόμματος Βλάντισλαβ Γκομούλκα ως «ο κύριος ιδεολόγος του λεγόμενου ρεβιζιονιστικού κινήματος». Ο Κολακόφσκι εκδιώχθηκε πάραυτα από την πανεπιστημιακή του έδρα επειδή «διαμόρφωνε τις απόψεις της νεολαίας με τρόπο αντίθετο από την επίσημη γραμμή της χώρας». Όταν έφτασε στη Δύση δεν ήταν πλέον μαρξιστής (προκαλώντας σύγχυση, όπως θα δούμε, σε μερικούς από τους θαυμαστές του)· λίγα χρόνια αργότερα, έχοντας γράψει το πιο σημαντικό βιβλίο του περασμένου μισού αιώνα για τον μαρξισμό, ο Κολακόφσκι είχε αυτό που ένας άλλος Πολωνός διανοούμενος χαρακτηρίζει ευγενικά «φθίνον ενδιαφέρον για το θέμα»[4]. Αυτή η πορεία μας βοηθά να εξηγήσουμε τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά του έργου Τα κύρια ρεύματα του μαρξισμού. Ο πρώτος τόμος, «Οι Ιδρυτές», είναι συμβατικά οργανωμένος ως ιστορία ιδεών: από τις χριστιανικές ρίζες της διαλεκτικής και το εγχείρημα της απόλυτης σωτηρίας έως τη Γερμανική Ρομαντική φιλοσοφία και την επίδρασή της στον νεαρό Καρλ Μαρξ, και στα ώριμα γραπτά του Μαρξ και του συναδέλφου του Φρίντριχ Ένγκελς. Ο δεύτερος τόμος φέρει αποκαλυπτικά (και όχι, νομίζω, ειρωνικά) τον τίτλο «Η Χρυσή Εποχή». Συνεχίζει την εξιστόρηση από τη Δεύτερη Διεθνή, που ιδρύθηκε το 1889, ως τη Ρωσική Επανάσταση του 1917. Εδώ, επίσης, ο Κολακόφσκι ασχολείται κυρίως με ιδέες και διαμάχες που διεξάγονται σε ένα προηγμένο επίπεδο από μια αξιόλογη γενιά Ευρωπαίων ριζοσπαστών στοχαστών. Δίνεται η δέουσα σημασία στους κορυφαίους μαρξιστές της εποχής ‒Καρλ Κάουτσκι, Ρόζα Λούξεμπουργκ, Έντουαρντ Μπέρνσταϊν, Ζαν Ζωρές και Β.Ι. Λένιν‒ παραχωρώντας στον καθένα ένα κεφάλαιο που συνοψίζει με αδιάπτωτη αποτελεσματικότητα και σαφήνεια τα κύρια επιχειρήματά τους και τη θέση τους στην ιστορία. Αλλά το μεγαλύτερο ενδιαφέρον, επειδή συνήθως δεν εμφανίζονται με τόσο περίοπτο τρόπο σε γενικούς απολογισμούς, έχουν τα κεφάλαια για τον Ιταλό φιλόσοφο Αντόνιο Λαμπριόλα, τους Πολωνούς Λούντβικ Κζιβίτσκι, Καζίμιεζ Κέλες-Κράους και Στάνισλαβ Μπζοζόφσκι, μαζί με τους Μαξ Άντλερ, Όττο Μπάουερ, και Ρούντολφ Χίλφερντιγκ, τους επονομαζόμενους «Αυστρο-μαρξιστές». Η σχετική αφθονία Πολωνών στην ιστορία του μαρξισμού του Κολακόφσκι αναμφίβολα οφείλεται εν μέρει στην προοπτική του τόπου του, και στην επιθυμία μερικής αποκατάστασης παραλείψεων του παρελθόντος. Όμως, όπως οι Αυστρο-μαρξιστές (στους οποίους παραχωρείται ένα από τα μεγαλύτερα κεφάλαια σε ολόκληρο το βιβλίο), αντιπροσωπεύουν μια διαρκή υπενθύμιση του πνευματικού πλούτου του fin de siècle στην Κεντρική Ευρώπη, ξεχασμένου και στη συνέχεια παραγκωνισμένου σε ένα αφήγημα στο οποίο επί μακρόν κυριαρχούσαν οι Γερμανοί και οι Ρώσοι[5]. Ο τρίτος τόμος του έργου Τα κύρια ρεύματα ‒το τμήμα του έργου που πραγματεύεται αυτό που πολλοί αναγνώστες κατανοούν ως «Μαρξισμό», δηλαδή την ιστορία του σοβιετικού κομμουνισμού και της δυτικής μαρξιστικής σκέψης από το 1917‒ ονομάζεται χωρίς περιστροφές «Η Kατάρρευση». Μάλλον λιγότερο από το μισό αυτού του τμήματος είναι αφιερωμένο στον σοβιετικό μαρξισμό, από τον Στάλιν έως τον Τρότσκι· το υπόλοιπο ασχολείται με διάφορους θεωρητικούς του 20ού αιώνα σε άλλες χώρες. Ορισμένοι από αυτούς, ιδίως ο Αντόνιο Γκράμσι και ο Γκέοργκ Λούκατς, συνεχίζουν να ενδιαφέρουν τους μελετητές της σκέψης του εικοστού αιώνα. Μερικοί, όπως ο Ερνστ Μπλοχ και ο Καρλ Κορς (Γερμανός σύγχρονος του Λούκατς), έχουν μια περισσότερο «αρχαιολογική γοητεία». Άλλοι, ειδικά ο Λυσιέν Γκολντμάν και ο Χέρμπερτ Μαρκούζε, έχουν ακόμη λιγότερο ενδιαφέρον από ό,τι είχαν στα μέσα της δεκαετίας του ’70, όταν ο Κολακόφσκι τους απέρριψε μέσα σε λίγες σελίδες. Το βιβλίο τελειώνει με ένα δοκίμιο με τίτλο «Εξελίξεις στον μαρξισμό μετά τον θάνατο του Στάλιν», στο οποίο ο Κολακόφσκι περνάει για λίγο από το δικό του «ρεβιζιονιστικό» παρελθόν προτού συνεχίσει να καταγράφει με έναν σχεδόν αδιάκοπα περιφρονητικό τόνο για τις περασμένες μόδες της εποχής, από την ανοησία που πάει σύννεφο στο Κριτική του διαλεκτικού λόγου του Σαρτρ και των «άνευ αντικειμένου νεολογισμών» του μέχρι τον Μάο Τσε Τουνγκ, του «αγροτικού μαρξισμού» του, και των ανεύθυνων Δυτικών θαυμαστών του. Στον αρχικό πρόλογο για τον τρίτο τόμο του έργου περιλαμβάνεται μία προειδοποίηση για τους αναγνώστες αυτής της ενότητας: ενώ αναγνωρίζει πως το υλικό με το οποίο ασχολείται το τελευταίο κεφάλαιο «θα μπορούσε να επεκταθεί σε έναν περαιτέρω τόμο», ο συγγραφέας καταλήγει: «Δεν είμαι πεπεισμένος ότι το θέμα είναι φύσει αντάξιο τόσο εκτενούς ανάλυσης». Ίσως αξίζει να σημειωθεί εδώ ότι ενώ τα δύο πρώτα μέρη τού Τα κύρια ρεύματα δημοσιεύτηκαν στη Γαλλία το 1987, αυτός ο τρίτος και τελευταίος τόμος του έργου του Κολακόφσκι δεν έχει ακόμη δημοσιευθεί στα γαλλικά. Είναι εντελώς αδύνατο να μεταφερθεί το εκπληκτικό φάσμα της ιστορίας του μαρξιστικού δόγματος από τον Κολακόφσκι σε μια σύντομη ανασκόπηση. Σίγουρα θα παραμείνει ένα αναντικατάστατο έργο: Ποιος άραγε ξανά θα γνωρίζει ‒ή θα νοιαστεί‒ αρκετά για να επανεξετάσει όλο αυτό το πεδίο από την αρχή με τόση λεπτομέρεια και τόση αναλυτική επιτήδευση; Τα κύρια ρεύματα του μαρξισμού δεν είναι μία ιστορία του σοσιαλισμού· ο συγγραφέας δίνει παρά μόνο φευγαλέα προσοχή σε πολιτικά πλαίσια ή κοινωνικές οργανώσεις. Είναι ανενδοίαστα ένα αφήγημα ιδεών, ένα είδος bildungsroman της ανόδου και της πτώσης μιας κάποτε ισχυρής οικογένειας θεωριών και θεωρητικών, εξιστορούμενη κατά την σκεπτικιστική, απροκατάληπτη γηραιά ηλικία ενός από τα τελευταία επιζώντα τέκνα της. Η θέση του Κολακόφσκι, αρθρωμένη μέσα από 1.200 σελίδες αφήγησης, είναι απλή και ξεκάθαρη. Ο μαρξισμός, κατά την άποψή του, πρέπει να ληφθεί σοβαρά υπόψη: όχι για τις προτάσεις του για την ταξική πάλη (που μερικές φορές ήταν σωστές αλλά ποτέ δεν αποτέλεσαν είδηση)· ούτε για την υπόσχεση της αναπόφευκτης κατάρρευσης του καπιταλισμού και την προλεταριακή μετάβαση στον σοσιαλισμό (η οποία ως πρόβλεψη απέτυχε εντελώς)· αλλά επειδή ο μαρξισμός έδωσε ένα μοναδικό ‒και πραγματικά πρωτότυπο‒ μίγμα προμηθεϊκής ρομαντικής ψευδαίσθησης και ασυμβίβαστου ιστορικού ντετερμινισμού. Η σαγήνη του μαρξισμού που γίνεται αντιληπτός με τέτοιο τρόπο είναι προφανής. Προσέφερε μια εξήγηση για το πώς λειτουργεί ο κόσμος ‒ την οικονομική ανάλυση του καπιταλισμού και των σχέσεων των κοινωνικών τάξεων. Πρότεινε έναν τρόπο με τον οποίο ο κόσμος θα πρέπει να λειτουργεί ‒ μια ηθική των ανθρώπινων σχέσεων, όπως διατυπώνεται στις νεανικές, ιδεαλιστικές εικασίες του Μαρξ (και στην ερμηνεία του Γκέοργκ Λούκατς για τον Μαρξ, με την οποία ο Κολακόφσκι παρ’ όλη του την περιφρόνηση για τη συμβιβασμένη καριέρα του Λούκατς, συμφωνεί σε μεγάλο βαθμό[6]). Και διακήρυξε αδιαμφισβήτητους λόγους για να πιστεύουμε ότι τα πράγματα έτσι θα λειτουργήσουν στο μέλλον, χάρη σε μια σειρά διαβεβαιώσεων για την ιστορική αναγκαιότητα που οι Ρώσοι μαθητές του Μαρξ εξήγαγαν από τα γραπτά του (και του Ένγκελς). Αυτός ο συνδυασμός οικονομικής περιγραφής, ηθικής επιταγής και πολιτικής πρόβλεψης αποδείχθηκε έντονα σαγηνευτικός και χρήσιμος. Όπως παρατήρησε ο Κολακόφσκι, ο Μαρξ αξίζει ακόμη να διαβαστεί ‒ μόνο και μόνο για να μας βοηθήσει να κατανοήσουμε την απόλυτη ευελιξία των θεωριών του όταν οι άλλοι τις επικαλούνται για να δικαιολογήσουν τα πολιτικά συστήματα τα οποία αυτές θεμελίωσαν[7]. Όσον αφορά τη σχέση μεταξύ μαρξισμού και κομμουνισμού ‒που τρεις γενιές Δυτικών μαρξιστών προσπάθησαν σκληρά να ελαχιστοποιήσουν, «σώζοντας» τον Μαρξ από την «παραμόρφωσή» του στα χέρια του Στάλιν (και του Λένιν)‒ ο Κολακόφσκι είναι σαφής. Σίγουρα ο Καρλ Μαρξ ήταν Γερμανός συγγραφέας που ζούσε στο βικτοριανό Λονδίνο[8]. Με κανέναν εύλογο τρόπο δεν μπορεί να θεωρηθεί υπεύθυνος για τη ρωσική ή την κινεζική ιστορία του εικοστού αιώνα και επομένως υπάρχει κάτι άχρηστο και αχρείαστο στις μακρόχρονες προσπάθειες των καθαρολόγων μαρξιστών να πιστοποιήσουν την πραγματική πρόθεση των ιδρυτών, να διαπιστώσουν τι θα σκέφτονταν ο Μαρξ και ο Ένγκελς για τις μελλοντικές αμαρτίες που διαπράχθηκαν στο όνομά τους ‒ αν και αυτή η επαναλαμβανόμενη έμφαση στο να επιστρέψουμε στην αλήθεια των ιερών κειμένων αντικατοπτρίζει τη σεχταριστική διάσταση του μαρξισμού στην οποία ο Κολακόφσκι δίνει ιδιαίτερη προσοχή. Ωστόσο, ο μαρξισμός ως δόγμα δεν μπορεί να διαχωριστεί από την ιστορία των πολιτικών κινημάτων και συστημάτων στα οποία οδήγησε. Υπάρχει πραγματικά ένας πυρήνας ντετερμινισμού στη συλλογιστική του Μαρξ και του Ένγκελς: ο ισχυρισμός τους ότι «σε τελευταία ανάλυση» τα πράγματα είναι όπως πρέπει να είναι, για λόγους που οι άνθρωποι τελικά δεν ελέγχουν. Αυτή η επιμονή γεννήθηκε από την επιθυμία του Μαρξ να γυρίσει τον Χέγκελ «ανάποδα» και να εισάγει αδιαμφισβήτητα υλικές αιτίες (την ταξική πάλη, τους νόμους της καπιταλιστικής ανάπτυξης) στον πυρήνα της ιστορικής εξήγησης. Πάνω σε αυτό το βολικό επιστημολογικό πλαίσιο, ο Πλεχάνοφ, ο Λένιν και οι κληρονόμοι τους επρόκειτο να στηρίξουν ολόκληρο το οικοδόμημα της ιστορικής «αναγκαιότητας» και του μηχανισμού επιβολής που το συνοδεύει. Ο Λέσεκ Κολακόφσκι, Οξφόρδη, 1992. © Steve Pyke/ Getty Images/ Ideal Image Επιπλέον, η άλλη νεανική διαίσθηση του Μαρξ ‒ότι το προλεταριάτο έχει μια προνομιούχα επίγνωση των τελικών σκοπών της Ιστορίας χάρη στον ειδικό του ρόλο ως εκμεταλλευόμενη τάξη, του οποίου η απελευθέρωση θα σηματοδοτήσει την απελευθέρωση όλης της ανθρωπότητας‒ είναι στενά συνδεδεμένη με το τελικό κομμουνιστικό αποτέλεσμα, χάρη στην υπαγωγή των προλεταριακών συμφερόντων σε ένα δικτατορικό κόμμα που διεκδικεί την ενσάρκωσή τους. Η ισχύς αυτών των λογικών αλυσίδων που συνδέουν τη μαρξιστική ανάλυση με την κομμουνιστική τυραννία μπορεί να κριθεί από τους πολλούς παρατηρητές και κριτικούς ‒από τον Μιχαήλ Μπακούνιν έως τη Ρόζα Λούξεμπουργκ‒ που προέβλεψαν το ολοκληρωτικό αποτέλεσμα του κομμουνισμού και προειδοποίησαν εναντίον του, πολύ πριν ο Λένιν φτάσει στον Σταθμό της Φινλανδίας. Φυσικά ο μαρξισμός θα μπορούσε να είχε οδηγήσει προς άλλες κατευθύνσεις: θα μπορούσε επίσης να μην είχε οδηγήσει πουθενά. Αλλά «η λενινιστική εκδοχή του μαρξισμού, αν και δεν ήταν η μόνη εφικτή, ήταν αρκετά πιθανή»[9]. Σίγουρα ούτε ο Μαρξ ούτε οι θεωρητικοί που τον ακολούθησαν δεν πρόβλεψαν ούτε περίμεναν ότι ένα δόγμα που κηρύσσει την ανατροπή του καπιταλισμού από ένα βιομηχανικό προλεταριάτο θα καταλάβει την εξουσία σε μια καθυστερημένη και σε μεγάλο βαθμό αγροτική κοινωνία. Αλλά για τον Κολακόφσκι αυτό το παράδοξο υπογραμμίζει απλώς τη δύναμη του μαρξισμού ως ενός συνόλου πεποιθήσεων: εάν ο Λένιν και οι οπαδοί του δεν επέμεναν (και αναδρομικά δεν παρείχαν θεωρητική δικαιολόγηση) στην αναπόδραστη ανάγκη της επιτυχίας τους, οι βολονταριστικές τους προσπάθειες δεν θα πετύχαιναν ποτέ. Ούτε θα αποτελούσαν ένα τόσο πειστικό πρότυπο για εκατομμύρια θαυμαστές εκτός Ρωσίας. Η μετατροπή ενός οπορτουνιστικού πραξικοπήματος, με τη συμβολή της γερμανικής κυβέρνησης που μετέφερε τον Λένιν στη Ρωσία σ’ ένα σφραγισμένο τρένο ‒ σε «αναπόφευκτη» επανάσταση απαιτούσε όχι μόνο στρατηγική ιδιοφυΐα, αλλά και εκτεταμένη άσκηση ιδεολογικής πίστης. Ο Κολακόφσκι έχει σίγουρα δίκιο: ο πολιτικός μαρξισμός ήταν πάνω απ’ όλα μια κοσμική θρησκεία. Τα κύρια ρεύματα του μαρξισμού δεν είναι το μοναδικό εξαιρετικό βιβλίο για τον μαρξισμό, αλλά είναι μακράν το πιο φιλόδοξο[10]. Αυτό που το διακρίνει είναι η πολωνική οπτική του Κολακόφσκι. Ενδεχομένως έτσι εξηγείται η έμφαση του έργου στον μαρξισμό ως εσχατολογία ‒ «μια σύγχρονη παραλλαγή των αποκαλυπτικών προσδοκιών που ήταν συνεχείς στην Ευρωπαϊκή Ιστορία». Και επιτρέπει μια χωρίς συμβιβασμούς ηθική, ακόμη και θρησκευτική ανάγνωση της ιστορίας του εικοστού αιώνα: Ο διάβολος είναι μέρος της εμπειρίας μας. Η γενιά μας έχει δει πολλά ώστε να το λάβει αυτό σοβαρά υπόψη. Πιστεύω ότι το κακό δεν είναι ενδεχομενικό, δεν είναι η απουσία, ή η παραμόρφωση, ή η ανατροπή της αρετής (ή οτιδήποτε άλλο μπορούμε να φανταστούμε ως το αντίθετό της), αλλά ένα επίμονο και ανεπανόρθωτο γεγονός.[11] Κανένας Δυτικός σχολιαστής του μαρξισμού, όσο επικριτικός κι αν ήταν, δεν έγραψε ποτέ έτσι. Αλλά ο Κολακόφσκι γράφει σαν κάποιος που έχει ζήσει όχι μόνο μέσα στον μαρξισμό αλλά και υπό τον κομμουνισμό. Υπήρξε μάρτυρας της μετατροπής του μαρξισμού από ένα θεώρημα της διανόησης σε έναν πολιτικό τρόπο ζωής. Με τον τρόπο που παρατηρείται και βιώνεται από μέσα, ο μαρξισμός γίνεται πιο δύσκολο να διαχωριστεί από τον κομμουνισμό ‒ ο οποίος, άλλωστε, δεν ήταν απλά το πιο σημαντικό πρακτικό αποτέλεσμά του αλλά και το μοναδικό. Και η καθημερινή ανάπτυξη μαρξιστικών θέσεων με τον χυδαίο σκοπό της καταστολής της ελευθερίας ‒η βασική τους χρηστική αξία για τους κομμουνιστές στην εξουσία‒ με την πάροδο του χρόνου αναιρεί τα θέλγητρα του ίδιου του θεωρήματος. Αυτή η κυνική εφαρμογή της διαλεκτικής στη διαστροφή των μυαλών και τη σύνθλιψη των σωμάτων συνήθως περνούσε απαρατήρητη από τους Δυτικούς μελετητές του μαρξισμού που ήταν προσηλωμένοι στον αναστοχασμό παλαιότερων ιδεωδών ή μελλοντικών προοπτικών και παρέμεναν ακλόνητοι μπροστά στα δυσάρεστα νέα από το σοβιετικό παρόν, ειδικά σε αυτά που μετέφεραν θύματα ή μάρτυρες[12]. Οι συναντήσεις του Κολακόφσκι με τέτοιους ανθρώπους εξηγούν αναμφίβολα τη βαθιά του περιφρόνηση για μεγάλο μέρος του «Δυτικού» Μαρξισμού και των προοδευτικών ακολούθων του: Μία από τις αιτίες της δημοτικότητας του μαρξισμού στους μορφωμένους ήταν το γεγονός ότι στην απλή μορφή του ήταν πολύ εύκολος. Ακόμη [sic] και ο Σαρτρ παρατήρησε ότι οι μαρξιστές είναι τεμπέληδες. … [Ο μαρξισμός ήταν] ένα εργαλείο που κατέστησε δυνατή τη γνώση όλης της ιστορίας και της οικονομίας δίχως να χρειάζεται καν να μελετήσει κανείς.[13] Μία τέτοια συνάντηση αποτέλεσε την έμπνευση για τον σαρδόνιο τίτλο ενός δοκιμίου στην πρόσφατα δημοσιευμένη συλλογή των γραπτών του Κολακόφσκι. Το 1973, στο The Socialist Register, ο Άγγλος ιστορικός E.Π. Τόμπσον δημοσίευσε «Μια Ανοιχτή Επιστολή προς τον Λέσεκ Κολακόφσκι» με την οποία έψεγε τον πρώην Μαρξιστή που απογοήτευσε τους Δυτικούς θαυμαστές του αποκηρύσσοντας τον ρεβιζιονιστικό κομμουνισμό της νιότης του. Το «Ανοιχτό Γράμμα» ήταν ο αυτάρεσκος μικρο-Άγγλος [14] Τόμπσον στα χειρότερά του: φλύαρο (το γράμμα εκτείνεται σε εκατό σελίδες τυπωμένου κειμένου), πατροναριστικό και ψευδευλαβές. Με έναν πομπώδη, δημαγωγικό τόνο και κλείνοντας το ένα μάτι στο λατρευτό προοδευτικό κοινό του, ο Τόμπσον κουνούσε το ρητορικό του δάχτυλο στον εξόριστο Κολακόφσκι, κατηγορώντας τον για αποστασία: Ήμασταν και οι δύο φωνές του κομμουνιστικού ρεβιζιονισμού του 1956. … Και οι δύο περάσαμε από μία κατά μέτωπο κριτική του σταλινισμού σε μια θέση μαρξιστικού ρεβιζιονισμού. … Υπήρχε μια εποχή που εσείς και τα ιδεώδη που εκφράζατε βρίσκονταν στις πιο μύχιες σκέψεις μας. Πώς τολμάς να μας προδίδεις αφήνοντας τις δυσάρεστες εμπειρίες σου στην Κομμουνιστική Πολωνία να κρύβουν τη θέα του κοινού μαρξιστικού ιδανικού μας, έλεγε στον Κολακόφσκι ο Τόμπσον κουρνιασμένος στο ασφαλές δασύφυλλο παρατηρητήριό του στην μέση Αγγλία. Η απάντηση του Κολακόφσκι, «Οι σωστές απόψεις μου για όλα», ίσως είναι η πιο τέλεια λογική κατάρριψη στην ιστορία του πολιτικού επιχειρήματος: όποιος τη διαβάσει δεν θα ξαναπάρει ποτέ τον Ε.Π. Τόμπσον στα σοβαρά. Το δοκίμιο εξηγεί (και παρουσιάζει συμπτωματολογικά) το τεράστιο ηθικό χάσμα που δημιουργήθηκε ανάμεσα στους «Ανατολικούς» και «Δυτικούς» διανοούμενους εξαιτίας της ιστορίας και της εμπειρίας του κομμουνισμού, και το οποίο παραμένει μαζί μας έως σήμερα. Ο Κολακόφσκι αποδομεί ανηλεώς τις επίπονες, ιδιοτελείς προσπάθειες του Τόμπσον να σώσει τον σοσιαλισμό από τις ατέλειες του μαρξισμού, να σώσει τον μαρξισμό από τις αποτυχίες του κομμουνισμού και να σώσει τον κομμουνισμό από τα εγκλήματά του: όλα αυτά στο όνομα ενός ιδεώδους που φαινομενικά βασίζεται στην «υλιστική» πραγματικότητα ‒ αλλά η αξιοπιστία του οποίου εξαρτιόταν από το να παραμείνει ανεπηρέαστη από την πραγματική εμπειρία του κόσμου ή τα ανθρώπινα ελαττώματα. «Λέτε», γράφει ο Κολακόφσκι στον Τόμπσον, «ότι το να σκεφτόμαστε σύμφωνα με ένα “σύστημα” αποδίδει εξαιρετικά αποτελέσματα. Είμαι βέβαιος ότι αποδίδει, όχι μόνο εξαιρετικά, αλλά θαυματουργά αποτελέσματα· απλά επιλύει όλα τα προβλήματα της ανθρωπότητας με μία κίνηση». Η επίλυση των προβλημάτων της ανθρωπότητας με μία κίνηση· η εξεύρεση μίας οικουμενικής θεωρίας που ταυτόχρονα να μπορεί να εξηγεί το παρόν και να εγγυάται το μέλλον· η προσφυγή στο δεκανίκι διανοητικών ή ιστορικών «συστημάτων» για να βρίσκουμε τον προσανατολισμό μας μέσα στην ενοχλητική πολυπλοκότητα και τις αντιφάσεις της πραγματικής εμπειρίας· σώζοντας τον «αγνό» σπόρο μιας ιδέας ή ένα ιδανικό από το σάπιο φρούτο του: τέτοιες συντομεύσεις είναι δελεαστικές διαχρονικά και σίγουρα δεν μονοπωλούνται από τους μαρξιστές (ή την αριστερά). Αλλά είναι εύλογο να απορρίπτουμε τουλάχιστον τη μαρξιστική παραλλαγή τέτοιων ανθρώπινων παραλογισμών: το θέμα φαίνεται να έχει εξαντληθεί μεταξύ των απαλλαγμένων από την πλάνη πρώην κομμουνιστών όπως ο Κολακόφσκι και τον αυτάρεσκο επαρχιωτισμό των «Δυτικών» μαρξιστών όπως ο Τόμπσον, πολύ περισσότερο δε από την ετυμηγορία της ίδιας της Ιστορίας. 2. Κι ίσως έτσι είναι. Πριν όμως αποδώσουμε την περίεργη ιστορία της ανόδου και της πτώσης του μαρξισμού σε ένα παρελθόν που υποχωρεί ολοταχώς και πλέον δεν μας αφορά, θα πρέπει να θυμόμαστε την παράξενη ισχύ της επίδρασης του μαρξισμού στο φαντασιακό του εικοστού αιώνα. Μπορεί ο Καρλ Μαρξ να ήταν ένας αποτυχημένος προφήτης και οι πιο επιτυχημένοι μαθητές του μια κλίκα τυράννων, αλλά θα πρέπει να θυμόμαστε πως η μαρξιστική σκέψη και το σοσιαλιστικό σχέδιο ασκούσαν απαράμιλλη επιρροή σε μερικά από τα καλύτερα μυαλά του περασμένου αιώνα. Ακόμη και σε εκείνες χώρες που έγιναν θύματα της κομμουνιστικής κυριαρχίας, η πνευματική και πολιτιστική ιστορία της εποχής είναι άρρηκτα συνδεδεμένη με τη μαγνητική έλξη των μαρξιστικών ιδεών και την επαναστατική τους υπόσχεση. Κάποια στιγμή πολλοί από τους πιο ενδιαφέροντες στοχαστές του εικοστού αιώνα θα υιοθετούσαν χωρίς δισταγμό την αφοσίωση του Μωρίς Μερλώ-Ποντύ: Ο μαρξισμός δεν είναι μια φιλοσοφία της ιστορίας, είναι η φιλοσοφία της ιστορίας και το να τον αποκηρύσσουμε σημαίνει να σκάβουμε τον τάφο του Λόγου στην ιστορία. Μετά από αυτό δεν θα μπορούν να υπάρχουν άλλα όνειρα ή περιπέτειες.[15] Ο μαρξισμός είναι συνεπώς άρρηκτα συνδεδεμένος με την πνευματική ιστορία του σύγχρονου κόσμου. Το να τον αγνοήσουμε ή να τον απαρνηθούμε σημαίνει ότι σκόπιμα παρερμηνεύουμε το πρόσφατο παρελθόν. Πρώην κομμουνιστές και πρώην μαρξιστές ‒Φρανσουά Φουρέ, Σίντνεϊ Χουκ, Άρθουρ Καίσλερ, Λέσεκ Κολακόφσκι, Βόλφγκανγκ Λέονχαρντ, Χόρχε Σεμπρούν, Βικτόρ Σερζ, Ινιάτσιο Σιλόνε, Μπόρις Σουβάριν, Μανές Σπέρμπερ, Αλεξάντερ Βατ και δεκάδες άλλοι‒ έχουν γράψει μερικά από τα καλύτερα βιβλία για την πνευματική και πολιτική ζωή του εικοστού αιώνα. Ακόμα και ένας ανέκαθεν αντικομμουνιστής, όπως ο Ρεϋμόν Αρόν, δεν ντρεπόταν να παραδεχθεί το αμείωτο ενδιαφέρον του για την «κοσμική θρησκεία» του μαρξισμού (μέχρι του σημείου να αναγνωρίζει ότι η εμμονή του με την καταπολέμησή του ισοδυναμούσε με ένα είδος αντιμετάθεσης του αντικληρικαλισμού). Και είναι ενδεικτικό ότι ένας φιλελεύθερος σαν τον Αρόν υπερηφανευόταν για το ότι ήταν πολύ καλύτερα διαβασμένος στον Μαρξ και στον Μαρξισμό απ’ ό,τι πολλοί σύγχρονοί του αυτοαποκαλούμενοι «μαρξιστές»[16]. Όπως δείχνει το παράδειγμα του ακραιφνώς ανεξάρτητου Αρόν, η σαγήνη του μαρξισμού ξεπερνά κατά πολύ τη γνωστή ιστορία των ασήμαντων γραφιάδων και των κολάκων που προσελκύονται από τυράννους, από την αρχαία Ρώμη έως τη σύγχρονη Ουάσιγκτον. Υπάρχουν τρεις λόγοι για τους οποίους ο μαρξισμός διήρκεσε τόσο πολύ και μαγνήτισε τους καλύτερους και τους ευφυέστερους. Πρώτα απ’ όλα, ο μαρξισμός είναι μια πολύ μεγάλη ιδέα. Το καθαρό επιστημολογικό του θράσος ‒η προμηθεϊκή του υπόσχεση να κατανοήσει και να εξηγήσει τα πάντα‒ σαγηνεύει όσους ασχολούνται με ιδέες, όπως ακριβώς για τον ίδιο λόγο σαγήνευσε τον ίδιο τον Μαρξ. Επιπλέον, μόλις το προλεταριάτο αντικατασταθεί από ένα κόμμα που υπόσχεται να σκέφτεται στο όνομά του, τότε δημιουργείται ένας οργανικός συλλογικός διανοούμενος (με την έννοια την οποία επινόησε ο Γκράμσι) που φιλοδοξεί όχι μόνο να μιλήσει στο όνομα της επαναστατικής τάξης αλλά και να αντικαταστήσει επίσης την άρχουσα τάξη. Σε ένα τέτοιο σύμπαν, οι ιδέες δεν είναι απλώς εργαλειακές: ασκούν ένα είδος θεσμικού ελέγχου. Αναπτύσσονται με σκοπό τη μεταγραφή της πραγματικότητας σε εγκεκριμένα πρότυπα. Οι ιδέες, με τα λόγια του Κολακόφσκι, είναι το «αναπνευστικό σύστημα» του κομμουνισμού (το οποίο, παρεμπιπτόντως, είναι αυτό που το κάνει να ξεχωρίζει από παρόμοιες κατά τα λοιπά τυραννίες φασιστικής προέλευσης που δεν έχουν αντίστοιχη ανάγκη από εύσχημες δογματικές μυθοπλασίες). Σε τέτοιες περιπτώσεις, οι διανοούμενοι ‒οι κομμουνιστές διανοούμενοι‒ δεν περιορίζονται πλέον στο να μιλούν με παρρησία στην εκάστοτε εξουσία. Έχουν εξουσία ‒ ή τουλάχιστον, σύμφωνα με μία ουγγρική περιγραφή αυτής της διαδικασίας, είναι στον δρόμο προς την εξουσία. Αυτή είναι μια μεθυστική έννοια[17]. Η δεύτερη πηγή της έλξης του μαρξισμού είναι ότι ο Μαρξ και οι κομμουνιστές απόγονοί του δεν ήταν μια ιστορική εκτροπή, ένα γενετικό σφάλμα της Κλειούς. Το μαρξιστικό σχέδιο, όπως το παλαιότερο σοσιαλιστικό όνειρο που αυτό εκτόπισε και απορρόφησε, ήταν ένα νήμα του μεγάλου προοδευτικού αφηγήματος της εποχής μας: σε αυτό το αφήγημα μοιράζεται με τον κλασικό φιλελευθερισμό, τον αντιθετικό ιστορικό δίδυμό του, στην αισιόδοξη, ορθολογική περιγραφή της σύγχρονης κοινωνίας και των δυνατοτήτων της. Η πρωτοτυπία που διακρίνει τον μαρξισμό ‒ο ισχυρισμός ότι η καλή κοινωνία του μέλλοντος θα είναι ένα αταξικό, μετα-καπιταλιστικό προϊόν οικονομικών διαδικασιών και κοινωνικής αναταραχής‒ ήταν δύσκολα πιστευτή ήδη το 1920. Αλλά τα κοινωνικά κινήματα που προήλθαν από την αρχική μαρξιστική αναλυτική παρόρμηση συνέχισαν για πολλές δεκαετίες να μιλούν και να συμπεριφέρονται σαν να εξακολουθούσαν να πιστεύουν στο μετασχηματιστικό εγχείρημα. Έτσι, για να πάρουμε ένα παράδειγμα: το Γερμανικό Σοσιαλδημοκρατικό Κόμμα εγκατέλειψε ουσιαστικά την «επανάσταση» πολύ πριν από τον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο· αλλά μόνο το 1959, στο Συνέδριο στο Μπαντ Γκόντεσμπεργκ, αποφάσισε επίσημα να εγκαταλείψει τη μαρξιστική θεωρία που διαμόρφωνε τη γλώσσα και τους επίσημους στόχους του. Στα χρόνια που μεσολάβησαν, και μάλιστα για αρκετό διάστημα αργότερα, οι Γερμανοί Σοσιαλδημοκράτες ‒όπως οι Βρετανοί Εργατικοί, οι Ιταλοί Σοσιαλιστές και πολλοί άλλοι‒ συνέχισαν να μιλούν και να γράφουν για ταξική πάλη, για τον αγώνα ενάντια στον καπιταλισμό και ούτω καθεξής: σαν να ζούσαν ακόμα, παρά την ήπια και μεταρρυθμιστική καθημερινή πρακτική τους, το μεγάλο ρομαντικό αφήγημα του μαρξισμού. Μόλις τον Μάιο του 1981, μετά την εκλογή του Φρανσουά Μιτεράν στην προεδρία, εξόχως αξιοσέβαστοι Γάλλοι σοσιαλιστές πολιτικοί ‒που δεν θα αυτοπροσδιορίζονταν ως «μαρξιστές», πόσο μάλλον «κομμουνιστές»‒ μιλούσαν ενθουσιασμένοι για ένα επαναστατικό «grand soir» και την επερχόμενη μετάβαση στον σοσιαλισμό, σαν να βρίσκονταν στο 1936, ή ακόμα και το 1848. Εν ολίγοις, ο μαρξισμός ήταν η βαθιά «δομή» μεγάλου μέρους προοδευτικών πολιτικών. Η μαρξιστική γλώσσα, ή μια γλώσσα παρασιτική των μαρξιστικών κατηγοριών, έδωσε μορφή και έμμεση συνοχή σε πολλά είδη σύγχρονης πολιτικής διαμαρτυρίας: από τη σοσιαλδημοκρατία έως τον ριζοσπαστικό φεμινισμό. Υπ’ αυτή την έννοια, ο Μερλώ-Ποντύ είχε δίκιο: η απώλεια του μαρξισμού ως τρόπου κριτικής σύνδεσης με το παρόν έχει όντως αφήσει έναν κενό χώρο. Μαζί με τον μαρξισμό δεν εξαφανίστηκαν μόνο τα δυσλειτουργικά κομμουνιστικά καθεστώτα και οι παρανοϊκοί ξένοι απολογητές τους, αλλά και ολόκληρο το σχήμα των υποθέσεων, των κατηγοριών και των εξηγήσεων που δημιουργήθηκαν τα τελευταία 150 χρόνια και που αντιλαμβανόμασταν ως «Αριστερά». Όποιος έχει παρατηρήσει τη σύγχυση της πολιτικής αριστεράς στη Βόρεια Αμερική ή την Ευρώπη τα τελευταία είκοσι χρόνια και έχει αναρωτηθεί «Μα τι διεκδικεί; Τι θέλει;» θα καταλάβει. Αλλά υπήρχε ένας τρίτος λόγος για τον οποίο ο μαρξισμός είχε απήχηση, και όσοι τα τελευταία χρόνια έσπευσαν να χορέψουν πάνω στο πτώμα του και να ανακηρύξουν το «τέλος της Ιστορίας» ή την τελική νίκη της ειρήνης, της δημοκρατίας και της ελεύθερης αγοράς, θα ήταν καλύτερο να το ξανασκεφτούν. Το γεγονός ότι γενιές ευφυών και καλοπροαίρετων ανδρών και γυναικών ήταν πρόθυμες να ακολουθήσουν το κομμουνιστικό εγχείρημα, δεν οφειλόταν μόνο στο ότι είχαν παρασυρθεί ιδεολογικά από ένα ελκυστικό παραμύθι επανάστασης και λύτρωσης. Ήταν επειδή ένιωθαν ακατανίκητη έλξη για το θεμελιώδες ηθικό μήνυμα: για τη δύναμη μιας ιδέας και ενός κινήματος που χωρίς συμβιβασμούς αφοσιώνεται στην εκπροσώπηση και την υπεράσπιση των συμφερόντων των κατατρεγμένων της Γης. Από το πρώτο έως το τελευταίο, το πιο δυνατό σημείο του μαρξισμού ήταν αυτό που ένας από τους βιογράφους του Μαρξ αποκαλεί «το ηθικό πλεονέκτημα της πεποίθησης του Μαρξ ότι το πεπρωμένο του κόσμου μας στο σύνολό του εξαρτάται από την κατάσταση των φτωχότερων και των περισσότερο μειονεκτούντων μελών του»[18]. Όπως παραδέχεται ανοιχτά ο Πολωνός ιστορικός Αντζέι Βαλίτσκι ‒ένας από τους πιο καυστικούς κριτικούς του‒ ο μαρξισμός ήταν η πιο ισχυρή «αντίδραση στις πολλαπλές αδυναμίες των καπιταλιστικών κοινωνιών και της φιλελεύθερης παράδοσης». Εάν ο μαρξισμός υποχώρησε στο τελευταίο τρίτο του εικοστού αιώνα, αυτό συνέβη σε μεγάλο βαθμό επειδή οι χειρότερες αδυναμίες του καπιταλισμού επιτέλους φαινόταν να έχουν ξεπεραστεί. Η φιλελεύθερη παράδοση ‒χάρη στην απροσδόκητη επιτυχή προσαρμογή της απέναντι στις προκλήσεις της ύφεσης και του πολέμου και την εκχώρηση των σταθεροποιητικών θεσμών New Deal και κράτους πρόνοιας στις δυτικές δημοκρατίες‒ θριάμβευσε με χειροπιαστό τρόπο έναντι των αντιδημοκρατικών κριτικών της από τον χώρο της αριστεράς αλλά και της δεξιάς. Ένα πολιτικό δόγμα τέλεια τοποθετημένο έτσι ώστε να εξηγεί και να εκμεταλλεύεται τις κρίσεις και τις αδικίες μιας άλλης εποχής τώρα φαινόταν εκτός θέματος. Ο Λέσεκ Κολακόφσκι (1927-2009) κατά την επιστροφή του ύστερα από 37 χρόνια στη Βαρσοβία, το 2005. Το κομμουνιστικό καθεστώς τον είχε εκδιώξει από την πανεπιστημιακή του έδρα το 1968 και επέστρεψε για να τον τιμήσουν πλέον ως επίτιμο διδάκτορα του Πανεπιστημίου Βαρσοβίας. Σήμερα, ωστόσο, τα πράγματα αλλάζουν ξανά. Αυτό που οι σύγχρονοι του Μαρξ τον 19ο αιώνα ονόμασαν «Κοινωνικό Ζήτημα» ‒πώς θα δοθεί απάντηση και πώς θα ξεπεραστούν οι τεράστιες ανισότητες του πλούτου και της φτώχειας και οι αισχρές ανισότητες στην υγεία, την παιδεία και τις ευκαιρίες‒ μπορεί να αντιμετωπίστηκε στη Δύση (αν και το χάσμα μεταξύ φτωχών και πλούσιων που φαινόταν κάποτε ότι μειωνόταν με σταθερό ρυθμό, τα τελευταία χρόνια μεγαλώνει και πάλι στη Βρετανία και πάνω απ’ όλα στις ΗΠΑ). Αλλά το Κοινωνικό Ζήτημα επιστρέφει στη διεθνή ατζέντα δυναμικά. Αυτό που για τους εύπορους επωφελούμενους εμφανίζεται ως παγκόσμια οικονομική ανάπτυξη και το άνοιγμα των εθνικών και διεθνών αγορών στις επενδύσεις και το εμπόριο, σε εκατομμύρια άλλους γίνεται αντιληπτό ως ανακατανομή του παγκόσμιου πλούτου προς όφελος μιας χούφτας εταιρειών και κατόχων κεφαλαίου εξοργίζοντάς τους ολοένα και περισσότερο. Τα τελευταία χρόνια αξιοσέβαστοι κριτικοί ξεσκονίζουν τη ριζοσπαστική γλώσσα του 19ου αιώνα και την εφαρμόζουν με ανησυχητική επιτυχία στις κοινωνικές σχέσεις του 21ου αιώνα. Δεν χρειάζεται να είναι κανείς μαρξιστής για να παραδεχθεί ότι αυτό που ο Μαρξ και άλλοι ονόμαζαν «εφεδρικό εργατικό στρατό» εμφανίζεται τώρα όχι στα σοκάκια των ευρωπαϊκών βιομηχανικών πόλεων αλλά σε όλο τον κόσμο. Διατηρώντας χαμηλό το κόστος εργασίας ‒χάρη στην απειλή της υπεργολαβίας, της μετεγκατάστασης εργοστασίων ή της αποεπένδυσης[19] ‒ αυτή η παγκόσμια δεξαμενή φθηνών εργατών συμβάλλει στη διατήρηση των κερδών και στην προώθηση της ανάπτυξης: όπως ακριβώς συνέβη στη βιομηχανική Ευρώπη του 19ου αιώνα, τουλάχιστον μέχρι τα οργανωμένα εργατικά συνδικάτα και τα μαζικά εργατικά κόμματα να αποκτήσουν δύναμη για να επιφέρουν βελτιωμένους μισθούς, αναδιανεμητική φορολογία και μια αποφασιστική αλλαγή στην ισορροπία της πολιτικής εξουσίας κατά τον εικοστό αιώνα ‒ ανατρέποντας έτσι τις επαναστατικές προβλέψεις των ηγετών τους. Εν ολίγοις, ο κόσμος φαίνεται να μπαίνει σ’ έναν νέο κύκλο, έναν κύκλο με τον οποίο οι πρόγονοί μας του 19ου αιώνα ήταν εξοικειωμένοι, αλλά του οποίου εμείς στη Δύση δεν έχουμε πρόσφατη εμπειρία. Τα επόμενα χρόνια, όσο οι ορατές ανισότητες του πλούτου αυξάνονται και καθώς εντείνονται οι αγώνες για τους όρους του εμπορίου, τον τόπο εργασίας και τον έλεγχο των περιορισμένων φυσικών πόρων, είναι πιθανόν ότι θα ακούσουμε περισσότερα, όχι λιγότερα, για την ανισότητα, την ανομία, την αδικία και την εκμετάλλευση ‒ στο εσωτερικό αλλά ιδιαίτερα στο εξωτερικό. Και έτσι, καθώς απομακρυνόμαστε από τον κομμουνισμό (ήδη στην Ανατολική Ευρώπη κάποιος πρέπει να είναι τριάντα πέντε ετών για να έχει οποιαδήποτε ενήλικη ανάμνηση ενός κομμουνιστικού καθεστώτος), η ηθική απήχηση κάποιας ανακαινισμένης εκδοχής του μαρξισμού πιθανό να αυξηθεί. Αν αυτό ακούγεται τρελό, να θυμάστε το εξής: το γόητρο της μιας ή της άλλης έκδοσης του μαρξισμού για τους διανοούμενους και τους ριζοσπαστικούς πολιτικούς στη Λατινική Αμερική, για παράδειγμα, ή τη Μέση Ανατολή, ποτέ δεν εξασθένισε πραγματικά· ο μαρξισμός ως αποδεκτό αφήγημα της τοπικής εμπειρίας σε τέτοια μέρη διατηρεί μεγάλο μέρος της απήχησής του, όπως ακριβώς τη διατηρεί διεθνώς και στους σύγχρονους εχθρούς της παγκοσμιοποίησης. Οι τελευταίοι διακρίνουν στις εντάσεις και τις αδυναμίες της σημερινής διεθνούς καπιταλιστικής οικονομίας ακριβώς τις ίδιες αδικίες και τις ίδιες ευκαιρίες που οδήγησαν τους παρατηρητές της πρώτης οικονομικής «παγκοσμιοποίησης» της δεκαετίας του 1890 στην εφαρμογή της κριτικής του καπιταλισμού του Μαρξ σε νέες θεωρίες για τον «ιμπεριαλισμό». Και δεδομένου ότι κανείς άλλος δεν φαίνεται να έχει κάτι πολύ πειστικό να προσφέρει εν είδει στρατηγικής για την αποκατάσταση των ανισοτήτων του σύγχρονου καπιταλισμού, το πεδίο αφήνεται και πάλι σε όσους έχουν την ευκολότερη ιστορία να πουν και την πιο οργισμένη συνταγή να προσφέρουν. Θυμηθείτε τις προφητικές παρατηρήσεις του Χάινε για τον Μαρξ και τους φίλους του στα μέσα του 19ου αιώνα, στο απόγειο της βικτοριανής ανάπτυξης και ευημερίας: «Αυτοί οι επαναστάτες γιατροί και οι αδιάλλακτα αποφασισμένοι μαθητές τους είναι οι μόνοι άνθρωποι στη Γερμανία που έχουν μια κάποια ζωή, και σε αυτούς, φοβάμαι, ότι ανήκει το μέλλον»[20]. Δεν ξέρω αν το μέλλον της ριζοσπαστικής πολιτικής ανήκει σε μια νέα γενιά μαρξιστών, που δεν συγκινείται από (και ίσως αγνοεί) τα εγκλήματα και τις αποτυχίες των κομμουνιστών προκατόχων τους. Ελπίζω πως όχι, αλλά δεν θα στοιχημάτιζα κιόλας. Ο Ζακ Αταλί, άλλοτε πολιτικός σύμβουλος του Προέδρου Μιτεράν, πέρυσι εξέδωσε ένα μεγάλο, βιαστικά γραμμένο βιβλίο για τον Καρλ Μαρξ. Σε αυτό υποστηρίζει ότι η πτώση της Σοβιετικής Ένωσης απελευθέρωσε τον Μαρξ από τους κληρονόμους του και μας έδωσε την ελευθερία να τον αναγνωρίσουμε ως τον διορατικό προφήτη του καπιταλισμού που προέβλεψε σύγχρονα διλήμματα, ιδίως τις παγκόσμιες ανισότητες που δημιουργεί ο ανεξέλεγκτος ανταγωνισμός. Το βιβλίο του Αταλί πούλησε πολύ. Η θέση του συζητήθηκε ευρέως: στη Γαλλία, αλλά και στη Βρετανία (όπου σε μία δημοσκόπηση του ραδιοφώνου του BBC το 2005 οι ακροατές ψήφισαν τον Καρλ Μαρξ ως «τον μεγαλύτερο φιλόσοφο όλων των εποχών» [21]). Φυσικά κάποιος θα μπορούσε να απαντήσει στον Αταλί όπως ο Κολακόφσκι απάντησε στον ανάλογο ισχυρισμό του Τόμπσον, ότι οι καλές ιδέες του κομμουνισμού θα μπορούσαν να διασωθούν από τη δυσάρεστη πραγματικότητά του: Για πολλά χρόνια δεν περίμενα τίποτα από προσπάθειες εξυγίανσης, ανακαίνισης, καθαρισμού ή διόρθωσης της κομμουνιστικής ιδέας. Αλίμονο, φτωχή ιδέα. Την γνώριζα, Έντουαρντ. Αυτό το κρανίο δεν θα χαμογελάσει ποτέ ξανά. Αλλά, σε αντίθεση με τον Έντουαρντ Τόμπσον και τον προσφάτως επανεμφανιζόμενο Αντόνιο Νέγκρι, ο Ζακ Αταλί είναι ένας άνθρωπος με δυνατές πολιτικές κεραίες, καλά συντονισμένες με τις αλλαγές στη διάθεση της στιγμής. Εάν πιστεύει ότι το κρανίο μπορεί να χαμογελάσει ξανά, τα παρωχημένα εξηγητικά οικοδομήματα της αριστεράς αναμένεται να αναβιώσουν ‒έστω και μόνο ως αντιστάθμισμα στην εκνευριστικά υπερβολική εμπιστοσύνη των σύγχρονων ελευθεραγοριτών της δεξιάς‒ τότε μάλλον δεν σφάλλει εντελώς. Σίγουρα δεν είναι ο μόνος. Έτσι, στα πρώτα χρόνια αυτού του νέου αιώνα βρισκόμαστε αντιμέτωποι με δύο αντίθετες και παραδόξως παρόμοιες φαντασιώσεις. Η πρώτη φαντασίωση, πιο οικεία στους Αμερικανούς αλλά παρούσα σε κάθε προηγμένη χώρα, είναι η αυτάρεσκη, ειρηνική επιμονή των σχολιαστών, πολιτικών και εμπειρογνωμόνων ότι η σημερινή πολιτική συναίνεση ‒χωρίς σαφή εναλλακτική λύση– αποτελεί προϋπόθεση κάθε καλά διαχειριζόμενης σύγχρονης δημοκρατίας και θα διαρκέσει επ’ αόριστον· ότι εκείνοι που αντιτίθενται σε αυτήν ή έχουν παραπληροφορηθεί ή αλλιώς είναι κακόβουλοι, και σε κάθε περίπτωση καταδικασμένοι να καταστούν ασήμαντοι. Η δεύτερη φαντασίωση είναι η πεποίθηση ότι ο μαρξισμός έχει πνευματικό και πολιτικό μέλλον: όχι μόνο παρά την κατάρρευση του κομμουνισμού, αλλά εξαιτίας αυτής. Αυτή η ανανεωμένη πίστη στον μαρξισμό ‒τουλάχιστον ως αναλυτικό εργαλείο αν όχι ως πολιτική πρόγνωση‒ που μέχρι σήμερα βρισκόταν μόνο στη διεθνή «περιφέρεια» και στο περιθώριο της ακαδημαϊκής κοινότητας, τώρα για άλλη μια φορά είναι το κοινό νόμισμα των διεθνών κινημάτων διαμαρτυρίας, κυρίως εξαιτίας της έλλειψης ανταγωνισμού. Η ομοιότητα, φυσικά, συνίσταται σε μια κοινή αποτυχία να διδαχθούμε από το παρελθόν ‒και σε μια συμβιωτική αλληλεξάρτηση, καθώς η μυωπία της πρώτης φαντασίωσης προσδίδει πλαστή αξιοπιστία στα επιχειρήματα της δεύτερης. Εκείνοι που πανηγυρίζουν τον θρίαμβο της αγοράς και την υποχώρηση του κράτους, που θα ήθελαν να γιορτάσουμε το άναρχο πεδίο της οικονομικής πρωτοβουλίας στον σημερινό «επίπεδο» κόσμο, έχουν ξεχάσει τι συνέβη την τελευταία φορά που ακολουθήσαμε αυτόν τον δρόμο. Τους περιμένει γερό σοκ (αν και πιθανώς εις βάρος κάποιου άλλου, εάν το παρελθόν είναι ένας αξιόπιστος οδηγός). Όσο για εκείνους που ονειρεύονται να ξαναπαίξουν τη μαρξιστική κασέτα, επεξεργασμένη ψηφιακά και χωρίς εκνευριστικές κομμουνιστικές γρατζουνιές, καλά θα κάνουν να αναρωτηθούν το συντομότερο δυνατό τι κάνει όλα τα οικουμενικά «συστήματα» σκέψης να οδηγούν αναπόφευκτα σε οικουμενικά «συστήματα» εξουσίας. Γι’ αυτό, όπως είδαμε, ο Λέσεκ Κολακόφσκι μπορεί να διαβαστεί με μεγάλο όφελος. Όμως, η Ιστορία έχει καταγράψει ότι δεν υπάρχει τίποτα τόσο ισχυρό όσο μια φαντασία που η ώρα της πλησιάζει. © Jennifer A. Homans, 2020 / The Wylie Agency (UK) Ltd — Μετάφραση: Μιμή Βασιλάκη* * Το άρθρο του Τόνυ Τζαντ δημοσιεύθηκε με τίτλο “Goodbye to All That?” στη New York Review of Books στις 21 Σεπτεμβρίου 2006. Τα κείμενα του Λεωνίδα Χατζηπροδρομίδη για τον Λέσεκ Κολακόφσκι που έγραψε για την ARB, συνοδευόμενα από το σπουδαίο δοκίμιο του Περικλή Βαλλιάνου «Λέσεκ Κολακόφσκι: μοίρα της Πολωνίας, μοίρα του μαρξισμού», όπως ήταν η επιθυμία του, θα κυκλοφορήσουν σε βιβλίο από την Athens Review of Books, με επίμετρο το παραπάνω κείμενο του Τόνυ Τζαντ. Ευχαριστούμε τον Αντώνη Χατζημωυσή για την ευγενική ανάγνωση της μετάφρασης και τις παρατηρήσεις του. [1] “On Exile, Philosophy & Tottering Insecurely on the Edge of an Unknown Abyss,” διάλογος μεταξύ Λέσεκ Κολακόφσκι και Ντάννυ Πόστελ, Daedalus, Summer 2005, σ. 82. [2] Glowne Nurty Marksizmu (Instytut Literacki, Παρίσι 1976); Main Currents of Marxism (Clarendon Press / Oxford University Press, 1978). [3] Βλ. π.χ. Chrétiens sans église: la conscience réligieuse et le lien confessional au XVIIe siècle (Gallimard, Παρίσι 1969)· God Owes Us Nothing: A Brief Remark on Pascal’s Religion and on the Spirit of Jansenism (University of Chicago Press, 1995)· και τη συλλογή δοκιμίων My Correct Views on Everything, ειδικά τα “The Devil in History” και “Concern with God in an Apparently Godless Era”. [4] Andrzej Walicki, Marxism and the Leap to the Kingdom of Freedom: The Rise and Fall of the Communist Utopia (Stanford University Press, 1995), σ. vii. Για την προσωπική του πορεία από τη σίγουρη ορθοδοξία στη δύσπιστη αντιπολίτευση ο Κολακόφσκι είχε μόνο το εξής να πει: «Είναι αλήθεια, ήμουν σχεδόν παντογνώστης (αλλά όχι ακόμα εντελώς) όταν ήμουν είκοσι χρονών, όμως, όπως γνωρίζετε οι άνθρωποι γίνονται ηλίθιοι όταν μεγαλώνουν. Ήμουν λιγότερο παντογνώστης όταν ήμουν είκοσι οκτώ και ακόμα λιγότερο τώρα». Βλ. “My Correct Views on Everything: A Rejoinder to E.P. Thompson,” πρώτη δημοσίευση στο The Socialist Register, 1974· επανέκδοση στο My Correct Views on Everything, σ. 19. [5] Ο Κέλες-Κράους τουλάχιστον ανασύρθηκε από την αφάνεια από τον Τίμοθι Σνάιντερ, του οποίου το Nationalism, Marxism and Modern Central Europe: A Biography of Kazimierz Kelles-Krauz, 1872-1905 εκδόθηκε από τον Harvard University Press το 1997. [6] Αλλού ο Κολακόφσκι γράφει για τον Λούκατς ‒ο οποίος υπηρέτησε για λίγο ως πολιτιστικός κομισάριος στην Ουγγρική Σοβιετική Δημοκρατία του Μπέλα Κουν το 1919 και αργότερα κατ’ εντολήν του Στάλιν αποκήρυξε ό,τι πιο ενδιαφέρον είχε γράψει ποτέ‒ ότι ήταν ένα σπουδαίο ταλέντο που «έθεσε τη διάνοιά του στην υπηρεσία ενός τυράννου». Κατά συνέπεια, «τα βιβλία του δεν εμπνέουν καμία ενδιαφέρουσα σκέψη και θεωρούνται ότι ανήκουν στο παρελθόν ακόμα και στην γενέτειρά του την Ουγγαρία». Βλ. “Communism as a Cultural Formation,” Survey, τ. 29, νο 2 (Καλοκαίρι 1985)· επανέκδοση στο My Correct Views on Everything ως “Communism as a Cultural Force,” σ. 81. [7] Το “What Is Left of Socialism” δημοσιεύθηκε ως “Po co nam pojecie sprawiedliwosci spolecznej?” στην εφημερίδα Gazeta Wyborcza, 6-8 Μαΐου 1995· επανεκδόθηκε στο My Correct Views on Everything. [8] Στο Τα κύρια ρεύματα ο Μαρξ τοποθετείται οριστικά στον γερμανικό φιλοσοφικό κόσμο που κυριάρχησε στο νοητικό του τοπίο. Ο κοινωνικός θεωρητικός Μαρξ εξετάζεται εν συντομία. Όσον αφορά τη συμβολή του Μαρξ στα οικονομικά ‒είτε την εργασιακή θεωρία της αξίας είτε την προβλεπόμενη πτώση των κερδών στον προηγμένο καπιταλισμό‒ δεν δίνεται ιδιαίτερη προσοχή. Αυτό ίσως πρέπει να θεωρηθεί ένδειξη επιείκειας δεδομένου ότι ο ίδιος ο Μαρξ δεν ήταν ικανοποιημένος με το αποτέλεσμα της οικονομικής του έρευνας (ένας λόγος που το Κεφάλαιο έμεινε ημιτελές): οι προγνωστικές δυνάμεις των μαρξιστικών οικονομικών έχουν απορριφθεί ακόμα και από την αριστερά εδώ και πολύ καιρό, τουλάχιστον από την εποχή του Καπιταλισμός, Σοσιαλισμός και Δημοκρατία του Γιόζεφ Σουμπέτερ (Harper and Brothers, 1942). Είκοσι χρόνια αργότερα ο Πωλ Σάμουελσον συναίνεσε στο ότι ο Καρλ Μαρξ ήταν στην καλύτερη περίπτωση «ένας δευτερεύων μετα-Ρικαρντιανός». [9] Kolakowski, “The Devil in History,” Encounter, Ιανουάριος 1981· επανέκδοση στο My Correct Views on Everything, σελ. 125. [10] Η καλύτερη επίτομη μελέτη για τον Μαρξισμό, ευφυώς συνοπτική, αλλά περικλείουσα πολιτική και κοινωνική ιστορία καθώς και πρόσωπα και ιδέες, παραμένει το Marxism: An Historical and Critical Study του Τζωρτζ Λιχτχάιμ που πρωτοεκδόθηκε στο Λονδίνο το 1961. Για τον ίδιο τον Μαρξ, δύο πολύ διαφορετικές βιογραφίες από τη δεκαετία του εβδομήντα, από τον Ντέιβιντ ΜακΛέλαν (Karl Marx: His Life and Thought, Harper and Row, 1974) και τον Τζέρολντ Σίγκελ (Marx’s Fate: The Shape of a Life, Pennsylvania State University Press, 1978), παραμένουν οι καλύτερες σύγχρονες μελέτες, στις οποίες ωστόσο θα πρέπει να προστεθεί το καταπληκτικό δοκίμιο του Αϊζάια Μπερλίν Karl Marx: His Life and Environment, που πρωτοεμφανίστηκε το 1939. [11] “The Devil in History,” στο My Correct Views, σ. 133. Λίγο παρακάτω στην ίδια συνέντευξη ο Κολακόφσκι δίνει έμφαση στην εσχατολογική δομή του πολιτικού μεσσιανισμού: κάθοδος στην κόλαση, απόλυτη αποστασιοποίηση από τις αμαρτίες του παρελθόντος, άφιξη ενός Νέου Χρόνου. Αλλά εν απουσία του Θεού, τέτοια εγχειρήματα είναι καταδικασμένα να είναι ασυνάρτητα· η πίστη που προσποιείται τη γνώση δεν λειτουργεί. Βλ. σσ. 136-137. [12] Η αναξιοπιστία τέτοιων μαρτύρων ήταν μια επαναλαμβανόμενη δικαιολογία με μακρά παράδοση στους Δυτικούς προοδευτικούς απολογητές του Σταλινισμού. Με παρόμοιο τρόπο οι Αμερικανοί σοβιετολόγοι συνήθιζαν να απορρίπτουν τεκμήρια ή μαρτυρίες από εξόριστους ή πρόσφυγες από το Σοβιετικό μπλοκ ‒ ήταν ευρεία η διαπίστωση ότι η πολλή προσωπική εμπειρία μπορεί να παραμορφώσει την οπτική ενός ατόμου και να εμποδίσει την αντικειμενική ανάλυση. [13] Πολωνοί συνάδελφοι και άλλοι «Ανατολικοί» συμμερίζονταν την καταφρόνηση του Κολακόφσκι για τους κομφορμιστές Δυτικούς προοδευτικούς. Το 1976 ο ποιητής Άντονι Σλονίμσκι υπενθύμισε πως ο Ζαν-Πωλ Σαρτρ πριν από είκοσι χρόνια είχε ενθαρρύνει τους συγγραφείς του Σοβιετικού μπλοκ να μην εγκαταλείψουν τον Σοσιαλιστικό Ρεαλισμό για να μην εξασθενίσει το Σοσιαλιστικό στρατόπεδο απέναντι από τους Αμερικανούς: «Ελευθερία για εκείνον, όλοι οι περιορισμοί για εμάς!». Βλ. “L’Ordre règne à Varsovie”, Kultura 3 (1976), σσ. 26-27, παράθεμα από τη Μάρσι Σορ στο Caviar and Ashes: A Warsaw Generation’s Life and Death in Marxism, 1918-1968 (Yale University Press, 2006), σ. 362. [14] Σ.τ.Μ.: Σύμφωνα με τα λεξικά, Little-Englander: υποτιμητικός χαρακτηρισμός κατά τον 19ο αιώνα για όσους δεν ήθελαν την επέκταση της Βρετανικής Αυτοκρατορίας, αλλά ένα Ηνωμένο Βασίλειο περιορισμένο στο νησί του. Άτομο που αντιλαμβάνεται τις ξένες επιρροές στον πολιτισμό και τους θεσμούς της Βρετανίας σαν καταστροφικές. Ο υποτιμητικός χαρακτηρισμός Little-Englander χρησιμοποιείται έκτοτε για τους εθνικιστές, τους ξενοφοβικούς, τους αντίθετους στην παγκοσμιοποίηση, έως και για τους Brexiteers στις μέρες μας. [15] Βλ. Maurice Merleau-Ponty, Humanisme et terreur: essai sur le problème communiste (Gallimard, Παρίσι 1947). Το παράθεμα είναι από την Αμερικανική έκδοση του 1969, Humanism and Terror (Beacon), σ. 153. Για μία υποδειγματική αφήγηση για την ιδρυτική γενιά των Πολωνών κομμουνιστών διανοούμενων (μία εντυπωσιακά ταλαντούχα ομάδα καλλιτεχνών και συγγραφέων γεννημένων γύρω στο 1900, η τελευταία που σπούδασε στις παλιές πολύγλωσσες αυτοκρατορίες και η πρώτη που ενηλικιώθηκε στην ανεξάρτητη Πολωνία) βλ. το πρόσφατα δημοσιευμένο βιβλίο της Μάρσι Σορ, Caviar and Ashes, μία ακαδημαϊκή ελεγεία για έναν χαμένο κόσμο. [16] Raymond Aron, “Un philosophe libéral dans l’histoire” (1973), στο Essais sur la condition juive contemporaine (Éditions de la Fallois, Παρίσι 1989), σ. 222. Βλ. επίσης Aron, D’une sainte famille à l’autre: essais sur les marxismes imaginaires (Gallimard, Παρίσι 1969), σ. 11: «Όπως οι φίλοι της νεότητάς μου ποτέ δεν διαχώρισα τη φιλοσοφία από την πολιτική, ούτε τη σκέψη από τη στράτευση· αλλά αφιέρωσα μάλλον περισσότερο χρόνο απ’ ό,τι εκείνοι στη μελέτη των οικονομικών και των κοινωνικών μηχανισμών. Μ’ αυτή την έννοια πιστεύω ότι ήμουν πολύ πιο πιστός στον Μαρξ απ’ ό,τι εκείνοι». Ένα τέταρτο του αιώνα μετά τον θάνατό του, οι διαλέξεις του Αρόν για τον Μαρξ στο Collège de France ανασυστάθηκαν και δημοσιεύθηκαν από πρώην φοιτητές και συναδέλφους του με τον αποκαλυπτικό τίτλο Le Marxisme de Marx [Ο μαρξισμός του Μαρξ] (Éditions de Fallois, Παρίσι 2002). [17] György Konrád and Ivan Szelényi, The Intellectuals on the Road to Class Power (Harcourt, Brace, Jovanovich, 1979). Ο Βάτσλαβ Μαχάισκι (Waclaw Machajski), ένας Πολωνός αναρχικός των αρχών του εικοστού αιώνα, προέβλεψε ακριβώς αυτή την έκφανση του Μαρξισμού στην κριτική του για τα έμμεσα προνόμια που θα παραχωρούσε η μαρξιστική σοσιαλδημοκρατία στην ελίτ της διανόησης. Βλ. Marshal Shatz, Jan Waclaw Machajski: A Radical Critic of the Russian Intelligentsia and Socialism (University of Pittsburgh Press, 1989). Ο Κολακόφσκι εξετάζει εν συντομία τον Μαχάισκι στο Main Currents (σσ. 493, 917) και στο “The Myth of Human Self-Identity”, στο The Socialist Idea: A Reappraisal, edited by Leszek Kolakowski and Stuart Hampshire (Basic Books, 1974), που αναδημοσιεύεται στο My Correct Views on Everything. [18] Jerrold Seigel, Marx’s Fate, Penn State University Press, 2005, σ. x. [19] Οι έξυπνοι υποστηρικτές της παγκοσμιοποίησης, όπως ο Τζαγκντίς Μπαγκβατί, επιμένουν ότι το ελεύθερο εμπόριο και ο διεθνής ανταγωνισμός δεν μείωσαν άμεσα τους πραγματικούς μισθούς των εργαζομένων σε προηγμένες χώρες. Η απειλή της υπεργολαβίας, της απώλειας των θέσεων εργασίας, ή η μετεγκατάσταση εργοστασίων είναι οι παράγοντες που περιορίζουν την πίεση για την αύξηση των μισθών και όχι το ίδιο το γεγονός του ανταγωνισμού ‒ αυτό ισχύει παράγοντας τα ίδια αποτελέσματα σε συνδικαλιστικά οργανωμένες οικονομίες όπως της Γερμανίας και σε πιο ανταγωνιστικές κοινωνίες όπως οι ΗΠΑ. Αλλά ακόμα και ο Μπαγκβατί παραδέχεται ότι υπάρχει σταθερή μείωση των πραγματικών μισθών στις προηγμένες χώρες παρ’ όλο που στην αισιόδοξη θεωρία του η παγκοσμιοποίηση έχει τουλάχιστον συντελέσει κάπως στην επιβράδυνση της διαδικασίας. Βλ. Jagdish Bhagwati, In Defense of Globalization (Oxford University Press, 2004), σσ. 123-124. Βλ. επίσης σχολιασμό του Πωλ Ντόνοβαν, οικονομολόγου στο USB, στους Financial Times, 5 Ιουνίου 2006, σ. 1: «Η αγορά εργασίας στις ΗΠΑ μπορεί να πιέζεται αλλά εξακολουθεί να υπάρχει άφθονη υποστήριξη των εργαζομένων σε παγκόσμια κλίμακα, και αυτό μπορεί να περιορίσει τα αιτήματα των εγχώριων εργαζομένων». [20] Παράθεμα από το Karl Marx and World Literature του S.S. Prawer (Oxford University Press / Clarendon Press, 1976), σ. 151. [21] Ο Μαρξ έλαβε 28% όλων των ψήφων, περισσότερο από τον Σωκράτη, τον Πλάτωνα, τον Αριστοτέλη, τον Ακινάτη και τον Καντ μαζί. Ο Ντέιβιντ Χιούμ ήρθε δεύτερος με 13%.

Σύνδεση