Τίποτα δεν είναι όπως φαίνεται

Michael Butter, Plots, Designs, and Schemes: American Conspiracy Theories from the Puritans to the Present [Σενάρια, σχέδια και σχήματα. Αμερικανικές θεωρίες συνωμοσίας από τους Πουριτανούς μέχρι σήμερα], De Gruyter, Βερολίνο - Βοστόνη 2014. Michael Butter, »Nichts ist, wie es scheint«. Über Verschwörungstheorien [«Τίποτα δεν είναι όπως φαίνεται». Σχετικά με τις θεωρίες συνωμοσίας], Suhrkamp, Βερολίνο 32020 [2018]. Michael Butter and Peter Knight (επιμ.), The Routledge Handbook of Conspiracy Theories [Το εγχειρίδιο για τις θεωρίες συνωμοσίας του Routledge], Routledge, Λονδίνο 2020. Richard Hofstadter, “The Paranoid Style in American Politics”, στο: του ιδίου, The Paranoid Style in American Politics and Other Essays [«Το παρανοϊκό στυλ στην αμερικανική πολιτική», στο: του ιδίου, Το Παρανοϊκό στυλ στην Αμερικανική πολιτική και άλλα δοκίμια], Harvard University Press, Καίμπριτζ Μασ. 1996 [1964]. Katharina Noccun und Pia Lamberty, Fake Facts. Wie Verschwörungstheorien unser Denken bestimmen [Πλαστά γεγονότα. Πώς οι θεωρίες συνωμοσίας καθορίζουν τη σκέψη μας], Bastei Lübbe, Κολωνία 2020 Ως επακόλουθο της πανδημίας του κορωνοϊού βρίσκονται σε άνθηση κάθε είδους θεωρίες συνωμοσίας. Ακριβώς επειδή είναι τόσο σοβαρά τα πράγματα, δεν πρέπει να υποτιμηθούν. Διότι ακριβώς τώρα που πλησιάζει η δυνατότητα του εμβολιασμού, παράλληλα με την συχνά παράξενη δείχνουν και μια επικίνδυνη πλευρά: μπορούν να οδηγήσουν τους ανθρώπους να πράξουν σε βάρος της υγείας τους. Για τον λόγο αυτόν μπορεί να φανεί χρήσιμο να ασχοληθούμε με τις θεωρίες συνωμοσίας, τόσο με τις ιστορικές όσο και με τις σημερινές μορφές εμφάνισής τους. Χρησιμοποιείται συχνά στις σημερινές δημόσιες αντιπαραθέσεις η έννοια «θεωρίες συνωμοσίας» (conspiracy theories). Συνήθως ενέχει μια υποτιμητική σημασία χωρίς παρ’ όλα αυτά να δίνεται καμιά εξήγηση, τι υποδηλώνεται με αυτήν. Παίρνει συχνά υπερβολικές διαστάσεις και αποδίδεται σε ιδέες οι οποίες στην πραγματικότητα δεν είναι θεωρίες συνωμοσίας. Ωστόσο ασκείται βασική κριτική σ’ αυτή την έννοια με το επιχείρημα ότι δεν αφορά μια θεωρία με επιστημονικό χαρακτήρα. Γι’ αυτό και αντιπροτείνεται η «συνωμοσιολογική αφήγηση» ή «η ιδεολογία των συνωμοσιών». Παρά τις δικαιολογημένες ενστάσεις θα διατηρήσουμε εδώ τη συνηθισμένη ορολογία «θεωρία της συνωμοσίας». Στη διαμάχη αυτή ιδιαίτερη ώθηση έδωσε η εκλογή του Ντόναλντ Τραμπ ως Προέδρου των ΗΠΑ σε συνδυασμό με την ανάδυση του ρόλου των “fake news” και της λαϊκιστικής ρητορικής. Η θέση του Διαδικτύου είναι κεντρική και γι’ αυτό πρέπει να τονιστεί ιδιαίτερα. Έκανε δυνατή τη σημερινή αναγέννηση συνωμοσιολογικών τρόπων σκέψης που είχαν περιπέσει σε ανυποληψία ήδη από την δεκαετία του ’50 του προηγούμενου αιώνα. Ο Γερμανός επιστήμονας Μίχαελ Μπούτερ αναδεικνύει τρία χαρακτηριστικά των θεωριών συνωμοσίας: δεν συμβαίνει τίποτα τυχαία, τίποτα δεν είναι όπως φαίνεται, όλα συνδέονται μεταξύ τους. Ο Μπούτερ, γεννημένος το 1972, καθηγητής της Αμερικανικής ιστορίας της λογοτεχνίας και του πολιτισμού στο Πανεπιστήμιο του Τύμπινγκεν, ασχολήθηκε κριτικά με το θέμα σε μια σειρά δημοσιεύσεων και ερευνητικών προγραμμάτων. Για τον μη Γερμανό αναγνώστη το πλεονέκτημα είναι ότι οι περισσότερες μελέτες του είναι γραμμένες στα Αγγλικά. Ίσως είναι καλύτερα να ξεκινήσουμε με τη διάκριση ανάμεσα στις «συνωμοσίες» και τις «θεωρίες συνωμοσίας». Διότι η αμφισβήτηση των τελευταίων δεν πρέπει να οδηγήσει σε μια καταρχήν απόρριψη των πρώτων οι οποίες μπορούν να ορισθούν ως μια μυστική συμφωνία τουλάχιστον δύο προσώπων που επιδιώκουν ένα συγκεκριμένο σκοπό γενικής σημασίας. Πολιτικές δολοφονικές απόπειρες αποτελούν ένα κλασσικό παράδειγμα. Και γι’ αυτό το λόγο η έννοια έχει κατά κύριο λόγο αρνητική χροιά, αν και υπάρχουν εξαιρέσεις όπως π.χ. οι Γερμανοί συνωμότες της 20ής Ιουλίου 1944 που ήθελαν με τη δολοφονική απόπειρα κατά του Χίτλερ να οδηγήσουν σε πτώση το εθνικοσοσιαλιστικό καθεστώς. Αντίθετα, οι θεωρίες συνωμοσίας έχουν ευρύτερο περιεχόμενο και ασαφείς στόχους. Οι πιο δημοφιλείς ιστορικές θεωρίες συνωμοσίας είναι αυτές που αφορούν τους «από τα κάτω»: η απειλή προέρχεται από ομάδες όπως οι Εβραίοι, οι Τέκτονες ή οι Σοσιαλιστές που επιδιώκουν να πάρουν την εξουσία. Οι σύγχρονες θεωρίες συνωμοσίας είναι αυτές που αφορούν τους «από τα πάνω»: η Αμερικανική κυβέρνηση είναι υπεύθυνη για τη δολοφονία του Προέδρου Κέννεντυ ή για τις τρομοκρατικές επιθέσεις της 11ης Σεπτεμβρίου 2001. Όμως σ’ αυτές τις υποθέσεις παραγνωρίζονται ενστάσεις όπως π.χ. ότι αναγκαστικά ο μεγάλος κύκλος των μυημένων θα έκανε αδύνατη τη μυστικότητα ή ότι θα σημειώνονταν συγκρούσεις συμφερόντων στους κόλπους των συνωμοτών. Σύμφωνα με τον Μίχαελ Μπούτερ οι θεωρίες συνωμοσίας έχουν ως αφετηρία τη θέση ότι η εξουσία παράγει γνώση και όχι το αντίστροφο. Όποιος επωφελείται από μια κατάσταση, θα πρέπει να την έχει δημιουργήσει. Οι ένοχοι είναι καθορισμένοι από την αρχή. Τα συμβάντα ερμηνεύονται αποκλειστικά από τη σκοπιά μιας συνωμοσίας που κρύβεται στο παρασκήνιο, ως μια συνωμοτική δράση που κατευθύνεται σε έναν συγκεκριμένο στόχο χωρίς να μπορεί να ελεγχθεί εμπειρικά εκ των υστέρων. Άβολες αλήθειες απωθούνται, αντιφατικά λόγια παρουσιάζονται ως ταυτολογικά. Ο θεωρητικός των συνωμοσιών είναι ταυτόχρονα θύμα σκοτεινών δυνάμεων και ήρωας που εξεγείρεται εναντίον τους. Συχνά γίνεται ολοφάνερη η ιδιαίτερη προσπάθεια για μια σοβαρή παρουσίαση των πραγμάτων. Γίνεται επίκληση ειδικών με ιδιαίτερη έμφαση στον ακαδημαϊκό τους βαθμό, ακόμη και αν αυτός έχει αποκτηθεί σε ένα εντελώς διαφορετικό πεδίο. Από την άλλη μεριά καλλιεργείται στο Διαδίκτυο δυσπιστία απέναντι στους ειδικούς, κυρίως όταν υποστηρίζουν την επίσημη εκδοχή ενός συμβάντος και όχι αυτή που κυκλοφορεί στους συνωμοσιολογούντες κύκλους. Δίπλα στις ορθολογικές και ψευτο-ορθολογικές αντιπαραθέσεις βρίσκονται μέθοδοι που στοχεύουν περισσότερο σε υπαινιγμούς. Βίντεο με γρήγορο μοντάζ συγκλονίζουν τον θεατή. Μια τυπικού χαρακτήρα συνεκτική μορφή, όπως είναι το αδιάκοπο μουσικό χαλί, παίρνει τη θέση της λογικής του επιχειρήματος. Με την χρήση τέτοιων μέσων μπορούν να βρουν απήχηση ακόμη και οι πιο παράλογοι ισχυρισμοί. Στον προεκλογικό αγώνα για την προεδρία στις ΗΠΑ το 2016 ο Άλαν Τζόουνς, μια εμβληματική μορφή του χώρου, υποστήριζε ότι ο Μπαράκ Ομπάμα και η Χίλαρι Κλίντον είναι δαίμονες που μυρίζουν θειάφι και συχνά τους περιτριγυρίζουν μύγες. Ο Τζόουνς είναι ένα παράδειγμα για το πώς μπορεί να προκύψει μια ολόκληρη βιομηχανία από τις θεωρίες συνωμοσίας. Απασχολεί περίπου εξήντα συνεργάτες και μεταξύ άλλων έχει έναν διαδικτυακό τηλεοπτικό σταθμό, ένα κανάλι YouTube, λογαριασμούς στο Facebook και παράγει ραδιοφωνικές εκπομπές. Στον Αμερικανικό προεκλογικό αγώνα του 2016 ο Άλαν Τζόουνς υποστήριξε τον Τραμπ και παρέμεινε και στη συνέχεια πιστός σ’ αυτόν. Και οι δύο ισχυρίζονταν ότι οι Άραβες που ζουν στη Νέα Υόρκη πανηγύριζαν όταν την 11η Σεπτεμβρίου 2001 κατέρρευσαν οι Δίδυμοι Πύργοι. Αποδείξεις δεν προσκόμισαν. Γιατί οι άνθρωποι πιστεύουν γενικά σε θεωρίες συνωμοσίας; Για την εξήγηση αυτού του ζητήματος γίνεται συχνά αναφορά σε ένα άρθρο του 1964 του Αμερικανού ιστορικού Ρίτσαρντ Χoφστάτερ. Έχει τον τίτλο «Το παρανοϊκό στυλ στην Αμερικανική πολιτική». Ο συγγραφέας υποστηρίζει ότι η ελκυστικότητα των θεωριών συνωμοσίας συνίσταται στο ότι δημιουργούν νόημα, ανευρίσκουν τους υποτιθέμενους ενόχους και επιτρέπουν στους υποστηρικτές τους να αισθάνονται ανώτεροι από την μεγάλη μάζα. Ταυτόχρονα εκπληρώνουν δύο γενικές ανθρώπινες ανάγκες: πρώτον, ο εγκέφαλος μέσα από την εξελικτική διαδικασία είναι φτιαγμένος έτσι ώστε να αναγνωρίζει πρότυπα και διασυνδέσεις. Δεύτερον, τα συμβάντα εκλαμβάνονται ως στόχος ορθολογικών πράξεων. Χαρακτηριστικό είναι ένα αίσθημα καταδίωξης που αφορά το ίδιο το πρόσωπο ή μια συλλογικότητα στην οποία ανήκει κανείς, όπως είναι το έθνος. Ένα παράδειγμα από την ιστορία των ΗΠΑ είναι το πάθος των «νατιβιστικών» Αγγλοσαξόνων προτεσταντών κατά της αυξανόμενης μετανάστευσης Ιρλανδών και Γερμανών καθολικών τον 19ο αιώνα. Σύμφωνα με τον Χοφστάτερ, ο αντικαθολικισμός αποτελούσε πάντα την «πορνογραφία των πουριτανών». Ιστορίες και εικόνες από πιπεράτες περιπέτειες αχαλίνωτων ιερέων ή αμαρτωλά μυστικά πίσω από μοναστηριακά τείχη ικανοποιούν τις ηδονοβλεπτικές ορέξεις. Τον 20ό αιώνα οι κατηγορίες περί θεωριών συνωμοσίας πήραν μεγαλύτερη έκταση και οι πληροφορίες έγιναν πιο συγκεκριμένες, γεγονός στο οποίο συνέβαλε η άνοδος των ΜΜΕ. Ο Χοφστάτερ αναφέρεται στους διαδεδομένους ισχυρισμούς την εποχή του Μακάρθυ μετά τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο, ότι δηλαδή οι Αμερικανικές ελίτ έχουν διαβρωθεί από ένα κομμουνιστικό δίκτυο. Στις θεωρίες συνωμοσίας συγκεντρώνεται μεγάλος πλούτος από λεπτομέρειες που ωστόσο δεν υπηρετούν τον κριτικό έλεγχο υποθέσεων, αλλά μόνον την προάσπιση των ίδιων θέσεων. Ο Χοφστάτερ παραπέμπει στο γεγονός ότι το «παρανοϊκό στυλ» δεν εμφανίζεται όταν υπάρχουν διαπραγματεύσιμα συμφέροντα, αλλά όταν παρατηρούνται θεμελιακοί πολιτικοί φόβοι. Το παράδειγμα του Μακάρθυ δείχνει ότι τα χρόνια μετά την Οκτωβριανή Επανάσταση του 1917 και ακόμη περισσότερο μετά τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο ο φόβος για έναν υποτιθέμενο κομμουνιστικό κίνδυνο επισκίαζε όλα τα άλλα σενάρια. Ενώ παλιά θεωρούνταν ως απειλή οι καθολικοί, ωστόσο ο καθολικός γερουσιαστής ιρλανδικής καταγωγής μπορούσε να ενεργοποιήσει ένα ισχυρό αντικομμουνιστικό δυναμικό. Η συμμετοχή μεγάλων τμημάτων των ανώτερων κοινωνικών στρωμάτων αποτελούσε επίσης ένα νέο δεδομένο. Σύμφωνα με τον Μίχαελ Μπούτερ, από έρευνες στις ΗΠΑ προέκυψε ότι το να είναι κανείς μέλος μιας εθνοτικής μειοψηφίας έχει ιδιαίτερη σημασία για τη στάση απέναντι στις θεωρίες συνωμοσίας. Τα μέλη τέτοιων ομάδων είναι πιο ευάλωτα σ’ αυτές από ό,τι άλλες πληθυσμιακές ομάδες. Αφροαμερικανοί και Ισπανόφωνοι βίωσαν στο ίδιο τους το κορμί την ανισότητα και την καταπίεση. Η ανημπόρια τους εξηγείται στη συνέχεια με την υποτιθέμενη συγκέντρωση εξουσίας σε άλλα πρόσωπα που παραμένουν συχνά στο σκοτάδι. Στη Γερμανία, λίγο πριν ξεσπάσει η κρίση του κορωνοϊού, διεξήχθη μια έρευνα από το Ίδρυμα Κόνραντ Αντενάουερ, στην οποία συμμετείχαν 3.250 άτομα. Το 30% θεώρησαν ως σίγουρο ή πιθανό ότι μυστικές δυνάμεις κατευθύνουν τον κόσμο, ενώ 60% υποστήριζαν ότι η θέση αυτή ήταν σίγουρα ή προφανώς λαθεμένη. Διαφορές σημειώθηκαν όσον αφορά το μορφωτικό επίπεδο: ενώ μόνον το 20% των απόφοιτων πανεπιστημίων συμφωνούσαν με αυτή τη θέση, στα άτομα με χαμηλότερο μορφωτικό επίπεδο αυτό το ποσοστό ανερχόταν στο 40%. Σαφώς χαμηλότερο ήταν το ποσοστό αποδοχής σε συγκεκριμένα ερωτήματα: μόνον 8% αμφισβητούσαν την κλιματική αλλαγή και μόνον 15% πίστευαν ότι τα εμβόλια προκαλούν μεγαλύτερη βλάβη από την ίδια την αρρώστια. Κατά την αποκωδικοποίηση των αποτελεσμάτων σύμφωνα με τις πολιτικές προτιμήσεις προέκυψε ότι οι υποστηρικτές της δεξιάς Εναλλακτικής για τη Γερμανία (AfD) ήταν πιο επιρρεπείς στην αποδοχή θεωριών συνωμοσίας από τους αντίστοιχους άλλων κομμάτων. Ένας από τους πιο παλιούς και πιο δημοφιλείς σχετικούς μύθους είναι ο μύθος περί Εβραϊκής παγκόσμιας συνωμοσίας. Με την επιδημία πανούκλας του 14ου αιώνα ευρύτατη διάδοση βρήκε η κατηγορία ότι οι Εβραίοι δηλητηριάζουν τα πηγάδια, γεγονός για το οποίο δεν υπήρχε καμία απόδειξη. Ο αντισημιτισμός είναι κεντρικό συστατικό στοιχείο σε πολυάριθμες θεωρίες συνωμοσίας. Έτσι, για παράδειγμα, υποστηρίχθηκε ότι στις τρομοκρατικές επιθέσεις στους δίδυμους πύργους της 11ης Σεπτεμβρίου 2001 ήταν ανακατεμένες οι μυστικές υπηρεσίες του Ισραήλ ή ότι είχαν ειδοποιηθεί σχετικά οι Εβραίοι και δεν εμφανίσθηκαν στη δουλειά τους. Άτομα όπως ο Τζωρτζ Σόρος αποτελούσαν κατά κάποιο τρόπο ιδανικό στόχο επιθέσεων. Είναι πλούσιοι, θεωρούνται ότι διψούν για εξουσία, κινούν τα νήματα και χρησιμοποιούν τους πολιτικούς ως μαριονέτες. Εάν στον Μεσαίωνα μόνον περιορισμένα ήταν δυνατή η εξάπλωση τέτοιων απόψεων, η πρώιμη νεωτερικότητα πρόσφερε πιο γόνιμο έδαφος με τον αντιφατικό της συνδυασμό ορθολογισμού και ανορθολογισμού. Η τυπογραφία δημιούργησε δυνατότητες ευρύτατης διάδοσης. Η μηχανιστική κοσμοεικόνα της εποχής επέτρεπε να φανεί πιο ευλογοφανές το να ανάγει κανείς μια πράξη άμεσα στα κίνητρα και τις προθέσεις της. Αυτό ξεκίνησε με τη Γαλλική Επανάσταση. Στο πλαίσιο αυτής της εποχής αναδύθηκαν νέες θεωρίες που απέδιδαν κεντρικό ρόλο παράλληλα με τους Εβραίους και στους Τέκτονες και τους Ιακωβίνους. Ωστόσο θα ήταν λάθος να θεωρηθούν οι θεωρίες συνωμοσίας ως ένα είδος θρησκείας. Και μπορεί μεν να υπάρχει ένας σημαντικός κοινός τόπος, η πεποίθηση δηλαδή ότι πίσω από τον πραγματικό κόσμο υφίσταται ένας δεύτερος. Όμως στις θεωρίες συνωμοσίας οι υποτιθέμενοι παντοδύναμοι θεσμοί δεν αντιμετωπίζονται με σεβασμό όπως στη θρησκεία, αλλά με απέχθεια. Ο φιλόσοφος Καρλ Πόπερ, ο οποίος το 1948 επινόησε την έκφραση «conspiracy theory of society» (θεωρία συνωμοσίας της κοινωνίας), χαρακτήριζε την συνωμοσιολογία ως τυπικό αποτέλεσμα της εκκοσμίκευσης της θρησκευτικής δεισιδαιμονίας. Την θέση των θεών πήραν ισχυροί άνδρες. Η εξήγηση ενός κοινωνικού φαινομένου σύμφωνα με αυτόν τον τρόπο σκέψης συνίσταται στην απόδειξη ότι ορισμένοι άνθρωποι έχουν συνωμοτήσει για να προκαλέσουν το αποτέλεσμα. Ο Πόπερ επισημαίνει ότι στην πραγματικότητα σε σπάνιες περιπτώσεις πετυχαίνουν οι συνωμοσίες, διότι η κοινωνική ζωή διαδραματίζεται στο πλαίσιο θεσμών και παραδόσεων. Τονίζει επίσης ότι καθήκον των κοινωνικών επιστημών είναι να διερευνήσουν και εάν είναι δυνατόν να προβλέψουν απροσδόκητες αντιδράσεις. Ο πολιτειολόγος Φραντς Νόυμαν, συνάδελφος του Χοφστάτερ στο Πανεπιστήμιο Κολούμπια της Νέας Υόρκης, σε μία διάλεξή του με θέμα «Φόβος και πολιτική», αναφέρει πέντε τύπους θεωριών της συνωμοσίας: για τους Ιησουίτες, Τέκτονες, Κομμουνιστές, Καπιταλιστές και ‒το σημαντικότερο‒ τους Εβραίους. Τζορτζ Κόντο, Σπουδή στη Συνωμοσία, 2004, γραφίτης σε χαρτί, Πινακοθήκη Tate. Μέχρι τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο οι θεωρίες συνωμοσίας θεωρούνταν γενικά ως αποδεκτές. Στη συνέχεια, τουλάχιστον στις Ηνωμένες Πολιτείες, είχαν στιγματισθεί. Όλο και περισσότερο ετίθεντο σε αμφισβήτηση από τις κοινωνικές επιστήμες, γεγονός που είχε επηρεάσει και την καθημερινή συνείδηση. Η απονομιμοποίηση συνωμοσιολογικών τρόπων σκέψης γίνεται σε τρεις φάσεις, σύμφωνα με τον Μίχαελ Μπούτερ: ήδη στη δεκαετία του τριάντα στόχος ήταν η κατανόηση του ολοκληρωτισμού· ύστερα από τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο κίνητρο της έρευνας αποτέλεσε η δίωξη των κομμουνιστών στις ΗΠΑ· στη δεκαετία του εξήντα οι λεγόμενοι «θεωρητικοί της συναίνεσης» γύρω από τον Ρίχαρντ Χοφστάτερ, οι οποίοι θεωρούσαν χαρακτηριστικό της αμερικανικής κοινωνίας την βαθιά της πίστη στον φιλελευθερισμό και τη δημοκρατία, ανέδειξαν το θέμα και τους κινδύνους που ενέχει. Διακρίνονται δύο διαφορετικές προοπτικές: οι ψυχολογικές προσεγγίσεις, που επικεντρώνονται στην ψυχοπαθολογία των θεωρητικών της συνωμοσίας, και οι επιστημολογικές, που αφορούν τα κενά και τις αντιφάσεις στην επιχειρηματολογία τους. Κυρίως δύο εκπρόσωποι της «Σχολής της Φρανκφούρτης» που είχαν διαφύγει στις ΗΠΑ παίζουν καθοριστικό ρόλο στην έναρξη της δημόσιας συζήτησης: ο Τέοντορ Β. Αντόρνο με τις μελέτες για την «Αυταρχική Προσωπικότητα» και ο Λέο Λέβενταλ με το έργο Προφήτες της Απάτης. O Χοφστάτερ παραπέμπει στο προαναφερθέν άρθρο του και στις δύο μελέτες. Σ’ αυτές το βασικό θέμα είναι πώς χαρισματικές ηγετικές μορφές επιλέγουν κοινωνικά προβλήματα και τα διαστρεβλώνουν με τέτοιο τρόπο που δημιουργούνται μεγαλεπήβολα σενάρια συνωμοσιών. Καταφέρνουν να κάνουν τους οπαδούς τους να πιστέψουν ότι υπάρχουν απλές λύσεις για πολύπλοκα προβλήματα. Σε αντίθεση με αυτές τις πρώιμες μελέτες, εκείνες που ακολούθησαν είχαν ευρεία απήχηση και εκτός των πανεπιστημίων, χάρη στην προσπάθεια για ένα γενικά κατανοητό στυλ και την βοήθεια πολλαπλασιαστών της διάδοσης πληροφοριών όπως είναι οι δημοσιογράφοι. Οι θεωρίες συνωμοσίας μετακινήθηκαν περισσότερο προς τις υποκουλτούρες, που συχνά βρίσκονταν σε συνάρτηση με ριζοσπαστικές πολιτικές θέσεις. Γι’ αυτούς οι οποίοι συνεχίζουν να πιστεύουν σε θεωρίες συνωμοσίας υπήρχαν τις δύο τελευταίες δεκαετίες δύο δυνατότητες: μπορούσαν να απορρίψουν την ετικέτα και να ισχυριστούν ότι «θέτουν απλά μόνον ερωτήματα». Είτε μπορούσαν να αποδεχτούν εντελώς συνειδητά τον περιθωριακό τους χαρακτήρα και να τον μεταστρέψουν σε μια μορφή ισχύος. Αυτό συμβαίνει συχνά με την διατύπωση «σούπερ θεωριών συνωμοσίας» στις οποίες συνδυάζονται πολλά σενάρια. Στο μεταξύ έχουν γίνει εξαιρετικά δημοφιλείς σε ταινίες, τηλεοπτικές σειρές και μυθιστορήματα. Υπάρχουν όμως και μπεστ σέλερ, που αναφέρονται σε θεωρίες συνωμοσίας, στα οποία εντάσσονται και τα βιβλία του Νταν Μπράουν. Ο πρωταγωνιστής τους Ρόμπερτ Λάνγκντον είναι στην αρχή σκεπτικός και στη συνέχεια δέχεται ότι υπάρχει πραγματικά μια συνωμοσία από Τέκτονες και την Καθολική Εκκλησία. Όμως στο τέλος αναγνωρίζει ότι υπήρχε μόνον σκηνοθεσία της συνωμοσίας για να εξαπατήσει τον εαυτό του και όλους τους άλλους, ενώ στην πραγματικότητα πίσω από τις φρικαλεότητες βρίσκεται ένας μόνον δράστης. Παράλληλα με τις θεωρίες συνωμοσίας υπάρχουν σε μια κατά κάποιον τρόπο πιο απλή μορφή φήμες για συνωμοσίες. Ένα σχετικό παράδειγμα αποτελούν οι λεγόμενες «birther» που υποστηρίζουν ότι ο Μπαράκ Ομπάμα γεννήθηκε εκτός των ΗΠΑ και επομένως δεν θα επιτρεπόταν να γίνει Πρόεδρος. Πολλά tweets διασπείρουν αυτήν την φήμη, όμως δεν γίνεται καμία σοβαρή προσπάθεια να την αποδείξουν, διότι προφανώς θα ήταν ανώφελη. Συχνά γίνεται συζήτηση για τη σχέση θεωριών συνωμοσίας και λαϊκισμού. Οι δύο θεωρίες επιδεικνύουν μια σειρά από κοινά στοιχεία. Εκφράζονται και οι δύο από πρόσωπα που δεν είναι περιθωριοποιημένα, φοβούνται όμως την περιθωριοποίησή τους. Συνήθως εδώ πρόκειται συχνά για άνδρες μέσης ηλικίας. Και στις δύο περιπτώσεις προβάλλεται μια κοινωνική τάξη που θεωρείται ότι απειλείται και έτσι περιορίζεται ριζικά το πολιτικό πεδίο σε λίγους δρώντες. Ένα άλλο κοινό στοιχείο είναι η εικασία της αντίθεσης μεταξύ του λαού και των ελίτ όπου οι τελευταίες θεωρούνται ως ένα βαθμό υποχείρια ξένων δυνάμεων. Όταν οι θεωρίες συνωμοσίας στιγματίζονται στη συζήτηση για τις ελίτ, αυτό στα μάτια των οπαδών τους φαντάζει ιδιαίτερα ελκυστικό. Στον προεκλογικό αγώνα του 2016 ο Ντόναλντ Τραμπ χρησιμοποίησε στρατηγικά θεωρίες συνωμοσίας. Χαρακτήρισε την κλιματική αλλαγή ως εφεύρεση ξένων δυνάμεων. Λίγο πριν την εκλογή του έκανε λόγο για μια «παγκόσμια δομή εξουσίας» στο κέντρο της οποίας βρίσκεται ο «μηχανισμός των Κλίντον». Σε αντιπαραβολή με τον τελευταίο παρουσίασε τον εαυτό του ως τον αντιπρόσωπο του λαού που συνεχώς δυσφημιζόταν ως «σεξιστής» και τα παρόμοια. Βέβαια άφηνε σχεδόν πάντα και ένα παραθυράκι ανοικτό για να μην δεσμεύεται υπερβολικά και να μπορεί, αν χρειαστεί, να πάρει απόσταση από έναν απίστευτο ισχυρισμό. Ασκήθηκε μεν έντονη κριτική στο στυλ του, το οποίο σε τελευταία ανάλυση όμως ήταν πετυχημένο. Μετά τη δεκαετία του ενενήντα οι θεωρίες συνωμοσίας έγιναν πάλι δημοφιλείς. Στην τηλεόραση είχαν πληθύνει οι ταινίες μυστηρίου ή οι σειρές για τους εξωγήινους. Μπορεί να κάνει κανείς εικασίες για το αν εδώ υπάρχει σχέση με τις μεταμοντέρνες θεωρίες την ίδια εποχή. Όπως, για παράδειγμα, με την θεωρία του Γάλλου φιλοσόφου Ζαν Μπωντριγιάρ που ισχυριζόταν ότι δεν υπάρχει μία αλήθεια και αντ’ αυτής υπάρχουν πολλές αλήθειες. Οι συζητήσεις που ακολούθησαν για τις «εναλλακτικές αλήθειες» και τα «fake news» εντάσσονται σ’ αυτό το πλαίσιο. Όπως αναφέρθηκε στην αρχή, το Διαδίκτυο είναι εκ των ουκ άνευ για τις σημερινές θεωρίες συνωμοσίας. Το θέμα αυτό εξετάζουν οι συγγραφείς Καταρίνα Νόκουν και Πία Λάμπερτυ. Όποιος κάνει αναζήτηση στην Google για τη λέξη «Εβραίοι», θα εισπράξει κάθε είδους αρνητικές συνδέσεις, διότι αφετηρία της λειτουργίας μιας πρότασης αποτελούν οι αναζητήσεις άλλων χρηστών και δεν προκύπτουν με σαφήνεια οι λόγοι για την βασική επιλογή. Έτσι η έννοια «εμβολιάζω» μπορεί τάχιστα να οδηγήσει στη φράση «ο εμβολιασμός είναι η βασική αιτία του καρκίνου». Οι ψηφιακές πλατφόρμες ενισχύουν αυτές τις επιδράσεις, αφού οι περισσότεροι άνθρωποι είναι πιο ανοικτοί σε πληροφορίες κοντινών τους ατόμων από αυτές των ξένων. Το Facebook αντέδρασε τελευταία σ’ αυτή την εξέλιξη με το να προτείνει πιο συχνά τον «έλεγχο των γεγονότων» (fact checks). Παρόμοιο δρόμο ακολούθησε το YouTube που προανήγγειλε ότι θα ενισχύσει την δράση του στην καταπολέμηση όσων καλούν στη βία. Άλλωστε αυτό το διαδικτυακό μέσο είναι το πιο σημαντικό για θεωρητικούς της συνωμοσίας. Μερικά κινήματα κινητοποιούν τους οπαδούς τους σχεδόν αποκλειστικά με αυτό το μέσο όπως το κίνημα «κοινότητα Επίπεδη Γη» (Flat Earth Society), σύμφωνα με το οποίο η Γη είναι μία φέτα και όχι μια σφαίρα. Στο πλαίσιο της πανδημίας το YouTube έκανε τεράστιες προσπάθειες για να ελαττώσει την εξάπλωση των συνωμοσιολογικών αφηγήσεων. Σ’ αυτό το πλαίσιο συνιστώνται σύνδεσμοι με άρθρα της Βικιπαίδειας, πράγμα όμως που τους καθιστά ύποπτους στα μάτια των θεωρητικών συνωμοσίας. Οι Νόκουν και Λάμπερτυ στην σχετική κριτική τους υποστηρίζουν ότι η παραπομπή στην Βικιπαίδεια δεν αρκεί, αλλά θα έπρεπε το YouTube να προβεί σε εκτεταμένους και ευκολονόητους ελέγχους των γεγονότων (fact checks). Μπορούν όμως να βοηθήσουν τέτοια μέτρα, αν ληφθεί υπόψη το γεγονός ότι κάθε λεπτό αναρτάται στο YouTube υλικό βίντεο 400 ωρών; Στο Διαδίκτυο με λίγα κλικ πηγαίνει κανείς από το ένα θέμα στο άλλο και του δημιουργείται η εντύπωση ότι υπάρχουν πραγματικές συνδέσεις. Εύκολα αποκτώνται πληροφορίες, διαδίδονται γνώμες και σχηματίζονται αντίπαλες δημόσιες σφαίρες. Μέχρι την αλλαγή του αιώνα κυκλοφορούσαν κατά κάποιο τρόπο στα κρυφά θεωρίες συνωμοσίας. Ούτε κοινό είχαν ούτε ήταν δικτυωμένες μεταξύ τους. Είχαν μόνον πενιχρές δυνατότητες για τη δημοσίευσή τους, όπως είναι τα βιβλία στον εκδοτικό οίκο του συγγραφέα ή επιστολές αναγνωστών σε εφημερίδες. Εν μέρει μπορεί κανείς να διαπιστώσει μια «αδύναμη» μορφή της θεωρίας συνωμοσίας: απέναντι στην επίσημη εκδοχή ενός γεγονότος δεν πρόβαλλε κανείς την δική του, αλλά «έθετε μόνον ερωτήματα». Και έτσι δημιουργείται η σημαντική δυνατότητα της αμοιβαίας επιβεβαίωσης. Με τον τρόπο αυτόν αυξάνεται το αίσθημα ισχύος που δεν τίθεται σε αμφισβήτηση από γεγονότα ή αυτοκριτική. Τη θέση των πολύωρων ταινιών ντοκιμαντέρ παίρνουν ψηφιακές αφηγήσεις στο YouTube. Στα μπλογκ στέκονται το ένα δίπλα στο άλλο αποσπασματικά κείμενα για τους ήδη «μυημένους». Το ίδιο γίνεται και στο Twitter, όπου δεν υπάρχει χώρος για αποδείξεις, αλλά αρκετός για διαδόσεις που μπορούν να κινητοποιήσουν οι followers. Μία σχέση επίσης υπάρχει ανάμεσα στις θεωρίες συνωμοσίας και τον Εσωτερισμό. Ο τελευταίος εξελίχθηκε σε μια τεράστια επιχείρηση. Σε εμπορικές εκθέσεις του είδους πουλιούνται για όλους τους πιθανούς κινδύνους (εμφύλιους και πυρηνικούς πολέμους, εισβολή από το σύμπαν) τα κατάλληλα είδη, όπως προστατευτικές στολές και αυτάρκη ηλεκτρικά και υδάτινα συστήματα. Σύμβολο έγινε το καπέλο από αλουμινόχαρτο που θα προφύλασσε από τις ακτινοβολίες. Οι Νόκουν και Λάμπερτυ επισημαίνουν στη μελέτη τους ένα σημαντικό κοινό στοιχείο ανάμεσα στους θεωρητικούς της συνωμοσίας και τους εσωτεριστές: ο τρόπος με τον οποίο χειρίζονται κοινωνικά προβλήματα. Υποστηρίζουν, για παράδειγμα, ότι δεν φταίει το άδικο κοινωνικό σύστημα για την ένδεια των ηλικιωμένων, αλλά κακοί άνθρωποι που αφήνουν ηλικιωμένους σκόπιμα στη φτώχεια. Στους κύκλους του εσωτερισμού είναι συνηθισμένη η κριτική στο δημόσιο σύστημα υγείας. Ένα πλήθος από εναλλακτικά θεραπευτικά μέσα αντιπαραβάλλονται στην «συμβατική ιατρική» («Schulmedizin»). Αυτή η έννοια έχει μια προϊστορία που δεν είναι συνήθως γνωστή. Φυσικοπαθητικοί γιατροί στο περιβάλλον του γερμανικού εθνικοσοσιαλισμού είχαν στραφεί κατά της «κρατούσας εβραιομαρξιστικής συμβατικής ιατρικής». Στις μεθόδους της τελευταίας, όπως ήταν τα εμβόλια, ήθελαν να αντιπαραβάλουν «λαϊκά θεραπευτικά μέσα». Σήμερα στο στρατόπεδο των αρνητών των εμβολίων ανήκουν και οι ανθρωποσοφιστές με τα σχολεία Waldorf. Από τους κόλπους των ανθρωποσοφιστών διαδίδεται ότι η ιλαρά στα παιδιά που την έχουν περάσει μπορεί να τα κάνει πιο ώριμα. Ωστόσο σύμφωνα με εκτιμήσεις του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας (Π.Ο.Υ.) μόνο το 2018 υπήρχαν σε παγκόσμιο επίπεδο περίπου 10 εκατομμύρια κρούσματα ιλαράς από τα οποία απεβίωσαν περίπου 140.000 άνθρωποι. Η χρησιμοποίηση εναλλακτικών θεραπευτικών μεθόδων συχνά συμβαδίζει με έναν γενικό σκεπτικισμό απέναντι στην επιστήμη ο οποίος γενικά είναι πολύ διαδεδομένος. Από μία γερμανική μελέτη του 2019 συνάγεται ότι πάνω από τον μισό πληθυσμό προτιμά να εμπιστεύεται περισσότερο τα αισθήματά του παρά τους λεγόμενους ειδικούς. Μια σύνδεση με τις θεωρίες συνωμοσίας προκύπτει όταν αυτοί που εφαρμόζουν εναλλακτικές μεθόδους πιστεύουν ότι η κυβέρνηση και το «φαρμακευτικό λόμπυ» αποκρύπτουν σκόπιμα την επιτυχία εσωτεριστικών μέσων. Με την πανδημία του Covid-19 το θέμα των εμβολίων πήρε μια νέα, εκρηκτική τροπή. Οι αρρώστιες για ορισμένους τρόπους σκέψης αποτελούν εν μέρει ένα ευπρόσδεκτο είδος απασχόλησης και ιδιαίτερα οι λοιμώξεις. Ο ιός είναι ένας ύπουλος, αόρατος εχθρός, που μπορεί να θέσει τον καθένα υπό τον έλεγχό του. Στο YouTube ειπώθηκε ότι έχει κατασκευαστεί στην Ουχάν της Κίνας, ότι γι’ αυτό υπεύθυνος είναι ο Μπιλ Γκέιτς, διότι θέλει να κερδίσει λεφτά με ένα εμβόλιο που υπάρχει εδώ και καιρό. Και σύμφωνα με έναν ακόμη πιο παρατραβηγμένο ισχυρισμό τα μελλοντικά εμβόλια πρόκειται να χρησιμοποιηθούν διότι περιέχουν τα μικροτσίπς του Γκέιτς. Με βάση το γεγονός ότι το Ίδρυμα Μπιλ και Μελίντα Γκέιτς χρηματοδοτεί προγράμματα του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας για εμβόλια, υποστηρίζουν ότι ο τελευταίος είναι το μακρύ χέρι του Αμερικανού δισεκατομμυριούχου. Στο παιχνίδι βάζουν και τον Τζωρτζ Σόρος που από μερικούς κύκλους εντάσσεται στους «συνήθεις υπόπτους». Το πρόβλημα με τον κορωνοϊό αφορά όλους, γι’ αυτό και οι σχετικές θεωρίες έχουν ιδιαίτερη σημασία. Η ανεργία και η βραχυχρόνια εργασία προσφέρουν τον χρόνο για να ασχοληθεί κανείς με το Διαδίκτυο. Το αίσθημα αδυναμίας οδηγεί στο να μεταδίδονται οι θεωρίες συνωμοσίας σε όλο τον πλανήτη πιο γρήγορα από την αλήθεια. Εδώ και καιρό ισχυρίζονται στο περιβάλλον του Τραμπ ότι είναι υπερβολές τα περί την πανδημία του κορωνοϊού και σκοπό έχουν να τον υπονομεύσουν. Επειδή η Washington Post αντιμετωπίζει πολύ κριτικά τον Τραμπ, ο ιδιοκτήτης της και επιχειρηματίας του Amazon Τζεφ Μπέζος πρέπει αναγκαστικά να είναι γι’ αυτούς μέρος της συνωμοσίας. Μέχρι τώρα οι θεωρίες συνωμοσίας συνδέονταν λιγότερο ή περισσότερο με την πολιτική δεξιά. Τι γίνεται όμως με τις αριστερές εκδοχές; Πώς μπορεί να συμβεί πρόσωπα που τοποθετούνται πολιτικά στην αριστερά να ακολουθούν ξαφνικά συνωμοσιολογικές ατραπούς και να παρασύρονται σε σημείο που να καταλήγουν στο τέλος σε καθαρά ακροδεξιές ιδεολογίες; Ποιες ιδεολογικές επόψεις κάνουν ευάλωτους τους ανθρώπους για τέτοιους τρόπους σκέψης; Ένα προβληματικό σημείο είναι όταν στο επίκεντρο δεν βρίσκεται ο καπιταλισμός ως σύστημα, αλλά γενικεύσεις όπως «οι καπιταλιστές» και οι «ελίτ». Και εδώ δεν ασκείται κριτική για το πώς ορισμένες δομές οδηγούν, για παράδειγμα, στο να υποφέρουν οι άνθρωποι από την φτώχεια, αλλά το ζήτημα περιορίζεται σε μεμονωμένα πρόσωπα που θεωρούνται ως υπεύθυνοι για τα προβλήματα του κόσμου. Έτσι ανοίγει η πόρτα για αντισημιτικά στερεότυπα ή για έναν γενικόλογο αντιαμερικανισμό. Και μετά δεν απέχουν πολύ οι αφηγήσεις για την εξουσία των εβραίων τραπεζιτών στην Γουόλ Στριτ. Σύμφωνα με την αρχική θεωρία του Καρλ Μαρξ δεν θα έπρεπε στην πραγματικότητα να υπάρχουν αριστερές θεωρίες συνωμοσίας. Κεντρική σημασία γι’ αυτόν έχει σε αυτό το πλαίσιο η έννοια της «Charaktermaske» («προσωπείο του χαρακτήρα») που εισάγει στο Κεφάλαιο. Εδώ ο Μαρξ εννοεί την προσωποποίηση των οικονομικών σχέσεων, που φορέας τους είναι τάξεις οι οποίες βρίσκονται η μία απέναντι στην άλλη. Οι ιδιαίτεροι ρόλοι των ανθρώπων καθορίζονται από την κοινωνία και δεν έχει νόημα να θεωρούμε υπεύθυνο τον καθένα. Στο τέλος θα εξεταστεί το ερώτημα πόσο επικίνδυνες είναι στην πραγματικότητα οι θεωρίες συνωμοσίας. Το 2016 ένας άνδρας στη Γερμανία πυροβόλησε έναν αστυνομικό που ανήκε σε μια ομάδα άμεσης επέμβασης ο οποίος ήθελε να κάνει έρευνα στην κατοικία του δράστη για παράνομα όπλα. Ήταν ένας από τους λεγόμενους «Reichsbürger» («πολίτες της αυτοκρατορίας»), που σημαίνει ότι ανήκε σε ένα ρεύμα το οποίο υποστηρίζει ότι η Ομοσπονδιακή Γερμανία δεν είναι κυρίαρχο κράτος, αλλά εξακολουθεί να υπάρχει η Γερμανική Αυτοκρατορία. Είναι επόμενο να θεωρούν ότι δεν ισχύουν οι νόμοι της Ομοσπονδιακής Γερμανίας. Οι «πολίτες της αυτοκρατορίας» θεωρούν ότι η χώρα βρίσκεται στην κατοχή των νικητριών δυνάμεων του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου και είναι πεπεισμένοι ότι οι πολιτικοί και τα Μέσα στοχεύουν στην εξαπάτηση του πληθυσμού. Ένα ακόμη παράδειγμα για την βία ως συνέπεια των θεωριών είναι οι τρομοκρατικές επιθέσεις στη Νορβηγία το 2011 όπου δολοφονήθηκαν 77 άνθρωποι. Ο δράστης είχε προηγουμένως δημοσιεύσει στο Διαδίκτυο ένα μανιφέστο 1.500 σελίδων στο οποίο έγραφε ότι οι ριζοσπάστες ισλαμιστές στοχεύουν στη διάβρωση της Ευρώπης στοχευμένα διαβρώνουν την Ευρώπη για να καταστρέψουν την κουλτούρα της Εσπερίας. Υποστήριζε ότι οι ευρωπαϊκές κυβερνήσεις είναι μέρος αυτής της συνωμοσίας. Θα μπορούσαν σ’ αυτά τα παραδείγματα να αντιπαρατεθούν άλλα από θεωρητικούς της συνωμοσίας που δεν έχουν καμία σχέση με τη βία. Και αντίστροφα, υπάρχουν βίαιες οργανώσεις για τις οποίες οι συνωμοσίες δεν παίζουν κανένα ρόλο. Ωστόσο, ρεύματα που είναι μόνον επιφανειακά ειρηνικά ενέχουν ένα απειλητικό δυναμικό όταν καταφέρονται εναντίον των μειονοτήτων και στιγματισμένων ομάδων όπως οι πρόσφυγες. Λιγότερο θεαματικές είναι οι θεωρίες που αφορούν ορισμένες ασθένειες ή τον εμβολιασμό. Όμως είναι τουλάχιστον το ίδιο προβληματικές όπως αυτές που είναι σαφώς πιο πολιτικές, γιατί μπορούν να οδηγήσουν σε υποτίμηση των ασθενειών, παραμέληση των προστατευτικών μέσων και την έκθεση σε κίνδυνο άλλων. Θεωρίες συνωμοσιών που στρέφονται ρητά κατά των ελίτ παρασύρουν και οδηγούν στη δημιουργία της εντύπωσης ότι σε τελευταία ανάλυση τα κόμματα βρίσκονται όλα στην ίδια βάρκα και γι’ αυτό είναι εντελώς αδιάφορο ποιον ψηφίζει κανείς. Η πολιτική απάθεια ή η προσχώρηση σε λαϊκιστικά και αντιπλουραλιστικά κινήματα αποτελούν προφανώς τη λογική συνέπεια. Τι μπορούμε να κάνουμε κατά των θεωριών συνωμοσίας; Είναι δύσκολο να αντιμετωπισθούν, διότι επιτελούν μια εξαιρετικά σημαντική λειτουργία για την ταυτότητα των οπαδών τους, και όποιος τις αμφισβητεί, κλονίζει την αυτο-εικόνα τους. Γι’ αυτό είναι πιο πρόσφορο να επικεντρώνεται κανείς σε μη συνωμοσιολογικές αντιαφηγήσεις και να περιορίζεται σε σημαντικά επιχειρήματα. Με τον τρόπο αυτό προσφέρονται πράγματα που δίνουν νόημα στο άλλο μέρος της συνομιλίας, γεγονός που αποτελεί ένα από τα πιο ελκυστικά στοιχεία των θεωριών συνωμοσίας. Ακόμη πιο σημαντικό είναι να βοηθήσουμε να αποκτήσουν οι άνθρωποι ικανότητες που να τους επιτρέπουν να διακρίνουν ανάμεσα σε συνωμοσιολογικές και μη συνωμοσιολογικές εξηγήσεις. Εδώ εντάσσεται η μέριμνα για την απόκτηση μιντιακής εγγραμματοσύνης που επιτρέπει, λόγου χάρη, να μπορούν να διακρίνονται οι σοβαρές από τις μη σοβαρές ειδησεογραφικές πηγές. Οι νέοι άνθρωποι πρέπει να μάθουν ποιες επιδράσεις δημιουργεί κατά κάποιο τρόπο το ίδιο το Διαδίκτυο. Στη συνέχεια πρέπει να γίνει σαφές πώς μπορούν να γίνουν ανενεργές δικαιολογημένες απαιτήσεις με την μεταμφίεσή τους στη βάση της θεωρίας της συνωμοσίας. Σε σχέση με τις τρομοκρατικές επιθέσεις της 11ης Σεπτεμβρίου 2001, παραδείγματος χάρη, πολλά μπορεί κανείς να προσάψει στην κυβέρνηση Μπους, από τον περιορισμό των πολιτικών δικαιωμάτων μέχρι την επέμβαση στο Ιράκ. Όταν όμως κανείς προβάλλει τον ισχυρισμό ότι η κυβέρνηση όχι μόνον εργαλειοποίησε τις επιθέσεις, αλλά τις διέπραξε η ίδια, τότε υπονομεύει το δικαιολογημένο περιεχόμενο της δικής του κριτικής.

Τίποτα δεν είναι όπως φαίνεται

Σύνδεση