Το «χαλί» κάτω από τη Χριστουγεννιάτικη Ιστορία

«Θα τιμώ τα Χριστούγεννα μέσα απ’ την καρδιά μου… όχι μόνο για μια μέρα… όλο το χρόνο!» Κάρολος Ντίκενς Εκατόν εβδομήντα επτά έτη κλείνουν φέτος από τότε που γράφτηκε η νουβέλα του Καρόλου Ντίκενς “A Christmas Carol”, γνωστή στη χώρα μας ως «Μία Χριστουγεννιάτικη Ιστορία» ή «Το Πνεύμα των Χριστουγέννων». Όλοι γνωρίζουμε, λίγο-πολύ, την παραπάνω εμβληματική φράση του γερο-Σκρουτζ, του ζάμπλουτου μπαμπόγερου που του δίνεται με μεταφυσικό τρόπο η χάρη να εξιλεωθεί για τις αμαρτίες του και να ξυπνήσει, αναγεννημένος, ανήμερα Χριστούγεννα, μέσα σε μια ηλιόλουστη πανδαισία καμπανοκρουσιών, γιορτινών εδεσμάτων και εκρήξεων αγάπης. Όλοι νιώσαμε κάποια Χριστούγεννα την επιθυμία και τη συγκίνηση της ταύτισης μ’ αυτόν τον καθόλα αντιπαθή και αντι-ήρωα – που όμως αντιπροσωπεύει ολάκερη την ανθρωπότητα. Όλοι έχουμε διαβάσει μια παιδική διασκευή, στα Κλασσικά Εικονογραφημένα, ή έχουμε δει κάποια ταινία για τη νουβέλα αυτή, ή ακόμα κάποια διασκευή της Disney ή κάποιο κουκλοθέατρο. Ας δούμε όμως ποιο είναι το χαλί κάτω από την ιστορία αυτή, που κάθε άλλο παρά μια ιστορία για παιδιά είναι, όπως μαρτυρεί η απρόσκοπτη δημοτικότητα και επικαιρότητά της, κοντά δύο αιώνες τώρα. Ας ρίξουμε μια ματιά στον μαγικό ρεαλισμό του Ντίκενς και ας μεταφερθούμε κι εμείς για λίγο σε χρόνο Ντικενσιανό, πίσω στον χειμώνα του 1843. Η Αγγλία του 19ου αιώνα Η χώρα όπου ο ήλιος δεν δύει ποτέ: αυτή ήταν η Βρετανική Αυτοκρατορία του 19ου αιώνα. Πράγματι, η βασίλισσα Βικτώρια κατάφερε να επεκτείνει τις αποικίες της χώρας της απ’ άκρη σ’ άκρη της Γης, έτσι ώστε κάθε στιγμή της μέρας, κάποιο κομμάτι της αυτοκρατορίας της φωτιζόταν απ’ τις αχτίδες του ήλιου. Οι εμπορικές συναλλαγές και τα κέρδη των μεγάλων εμπορικών εταιρειών που δραστηριοποιούνταν σε ολόκληρη την υφήλιο υπό βρετανική σημαία, και φυσικά η εκμετάλλευση των προϊόντων, του ανθρώπινου δυναμικού και των φυσικών πόρων των αποικιών, σήμαναν την πιο κερδοφόρα εποχή της βρετανικής ιστορίας. Το βρετανικό ναυτικό ήταν η πρώτη δύναμη στον πλανήτη, και πολλοί νέοι μπάρκαραν σε εμπορικά πλοία (όπως ο πρωτομοντερνιστής συγγραφέας Τζόζεφ Κόνραντ) γιατί το ναυτικό τούς εξασφάλιζε μια σίγουρη εργασιακή αποκατάσταση. Ο πλούτος των αριστοκρατών συσσωρευόταν σε υπερβολικό βαθμό, και η μεσαία τάξη ανέδειξε πολλούς ικανούς επιχειρηματίες που κατάφεραν επίσης να πλουτίσουν. Φυσικά, όλο αυτό στηρίχθηκε στις πλάτες των φτωχών τάξεων, που με την εργασία τους σε συνθήκες απάνθρωπες (ανθρακωρυχεία, εργοστάσια, ναυπηγεία, πτωχοκομεία, κ.λπ.), έκαναν την βρετανική αυτοκρατορία αυτό που ήταν, κάτι που ξεκίνησε ήδη από την περίοδο της βιομηχανικής επανάστασης· όπως έγραψε και ένας Άγγλος πολιτικός του 18ου αιώνα, ήταν το κάρβουνο και όχι το ασήμι που κινούσε την αυτοκρατορία. Η εργασία αυτή διεξαγόταν κυρίως από γυναίκες και παιδιά, ειδικά σε περιόδους πολέμου. Η κοινωνική διαστρωμάτωση Οι πλούσιοι πλουσιότεροι και οι φτωχοί φτωχότεροι: ίσως είναι η φράση που περιγράφει καλύτερα την κοινωνική και οικονομική κατάσταση της Αγγλίας κατά την περίοδο αυτή. Όσο υπερβολική ήταν η ευμάρεια και η επίδειξη πλούτου των ανώτερων τάξεων, τόσο δεινές ήταν οι συνθήκες διαβίωσης των φτωχών. Η μεσαία τάξη προσέδιδε κάποιου είδους ισορροπία στην κατάσταση αυτή, καθώς ήταν η πιο ευέλικτη τάξη που ασχολούνταν κυρίως με το εμπόριο, τις επιχειρήσεις και τα ελεύθερα επαγγέλματα. Τη φτώχεια και την εξαθλίωση των κατώτερων τάξεων επιδείνωνε το γεγονός ότι δεκάδες χιλιάδες απόστρατοι, τραυματίες ή ανάπηροι πολέμου, ή ακόμα και αρτιμελείς άνδρες οι οποίοι όμως είχαν καταλήξει αλκοολικοί και άνεργοι, επέστρεφαν στη χώρα μετά από τις επεκτατικές στρατιωτικές επιχειρήσεις της εποχής. Οι άνθρωποι αυτοί κατέληγαν συνήθως στον δρόμο αφού πλέον δεν αποτελούσαν επιθυμητό εργατικό δυναμικό, και φυσικά τους ακολουθούσαν και οι οικογένειές τους στην εξαθλίωση. Πολλές γυναίκες που δεν είχαν τη στήριξη ενός πατέρα ή αδελφού κατέληγαν στο πεζοδρόμιο (οι γυναίκες αυτές έμειναν γνωστές ως fallen women, και αποτέλεσαν πηγή έμπνευσης για λογοτεχνικές ηρωίδες όπως π.χ. η Νάνσυ στον Όλιβερ Τουίστ του Ντίκενς), και πολλές από αυτές κατέληγαν να αυτοκτονούν στα νερά του Τάμεση. Δεν ήταν λίγες οι φορές που πτώματα νεαρών γυναικών ανασύρονταν από τον ποταμό. Επίσης, η βιομηχανοποίηση και η εισαγωγή ολοένα και περισσότερων μηχανών στην παραγωγή άφηνε ολοένα και περισσότερους ανθρώπους χωρίς δουλειά. Η ανέχεια των φτωχότερων τάξεων ήταν τέτοια που πολλοί περίμεναν τη λύτρωση στον θάνατο – κάτι που καθόλου δεν ένοιαζε τους πλουσιότερους, οι περισσότεροι από τους οποίους πίστευαν ακράδαντα πως το πρόβλημα προέκυπτε από τον υπερπληθυσμό, όπως διακήρυττε ο Τόμας Ρ. Μάλθους. Ο Ντίκενς στηλιτεύει τις απόψεις αυτές βάζοντάς τες στο στόμα του αντιπαθούς καπιταλιστή μισάνθρωπου Εμπενίζερ Σκρουτζ. Ο διάσημος εικονογράφος Τζων Λητς (John Leech), που συνεργάστηκε με τον Ντίκενς, υπέγραφε τότε το σκίτσο «Ο Θάνατος είναι ο καλύτερος φίλος του φτωχού». Η εγκληματικότητα που συνοδεύει συνήθως την ανέχεια φυσικά δεν έλειπε από τις φτωχογειτονιές του Λονδίνου, με αποτέλεσμα οι φυλακές να είναι πιο ανθηρές από ποτέ. Η επαιτεία ήταν το ύστατο επάγγελμα ορισμένων που κατάφερναν να επιβιώσουν από αυτό: όσοι δεν ήταν ανάπηροι ή άρρωστοι εμφανώς, επιστράτευαν διάφορα κόλπα και μασκαρέματα για να φαίνονται άρρωστοι ώστε να κερδίζουν οίκτο και χρήματα (κάτι που συναντάμε στην ιστορία του Άρθουρ Κόναν Ντόιλ “Sherlock Holmes: The Man with the Twisted Lip”), ενώ δεν έλειπαν και οι ρακοσυλλέκτες, όπως βλέπουμε και στο 4ο κεφάλαιο της Χριστουγεννιάτικης Ιστορίας. Αναπαραστάσεις του Λονδίνου στη Χριστουγεννιάτικη Ιστορία Η Βικτωριανή αιθαλομίχλη είναι από μόνη της ένας χαρακτήρας σε πολλά λογοτεχνικά έργα της εποχής. Στη Χριστουγεννιάτικη Ιστορία ο καιρός και οι αλλαγές του συνδέονται με την ψυχολογική κατάσταση των ηρώων. Στο πρώτο κεφάλαιο η ατμόσφαιρα είναι αποπνικτική, η ομίχλη έχει καταπιεί τα πάντα και το κρύο είναι αφόρητο. Στο τελευταίο κεφάλαιο, ξημερώνει Χριστούγεννα και είναι μια λαμπρή, ηλιόλουστη, καθαρή, γεμάτη υποσχέσεις μέρα, κάτι που αντικατοπτρίζει την μεταστροφή του Σκρουτζ και τις ελπίδες των ηρώων της ιστορίας για ένα καλύτερο μέλλον. Η πόλη συμμετέχει στην πλοκή σαν ένας αδιόρατος σκηνογράφος. Η πόλη ξεπηδά (σαν άλλος χαρακτήρας) μπρος στον Σκρουτζ και το τρίτο πνεύμα στο 4ο κεφάλαιο και φυσικά αντιπαραβάλλεται με το χωριό των παιδικών χρόνων του Σκρουτζ, όπου παρότι ο χειμώνας είναι κρύος, υπάρχει η καταπραϋντική παρουσία της ανοιχτής φύσης και του λευκού χιονιού που συμβολίζει την παιδικότητα και την αθωότητα του ήρωα. Αυτό το σκηνικό έρχεται σε αντίθεση με την στριμωγμένη και μουντή συστάδα σπιτιών όπου ζει ο Σκρουτζ τα τελευταία εφτά χρόνια, και τα οποία συμβολίζουν τη γερασμένη και κλειστή του ψυχή. Συνθήκες κράτησης σε φυλακές· ανά έξι ώρες, βάρδια στον τροχό (treadmill). Το Λονδίνο γίνεται ακόμα πιο σκοτεινό και μουντό όταν ο Σκρουτζ και το 3ο Πνεύμα επισκέπτονται τις φτωχές παραγκουπόλεις όπου επιβιώνουν οι ρακοσυλλέκτες και οι κάθε άλλου είδους κατεργάρηδες. Η περιγραφή των στενών, βρώμικων δρόμων που είναι γεμάτοι ακαθαρσίες (κάτι που δεν είχε αλλάξει πολύ από τον προηγούμενο αιώνα και τη βασιλεία του Γεωργίου Γ΄), είναι το αντίβαρο της αγοραστικής φρενίτιδας που είδαμε νωρίτερα στην αγορά. Εκεί, άνθρωποι-παράσιτα επιβιώνουν μαζεύοντας με όποιον τρόπο μπορούν, θεμιτό ή αθέμιτο, τα αποφάγια και τα σκουπίδια των εύπορων, ζώντας στον απόηχο του καπιταλισμού. Η πόλη δεν είναι όμως το ίδιο εχθρική για όσους έχουν την καλοσύνη στις ψυχές τους: ο Μπομπ Κράτσιτ φεύγοντας απ’ το γραφείο παίζει στους δρόμους της πόλης γλιστρώντας στο παγωμένο πεζοδρόμιο. Οι άνθρωποι που ξεχύνονται στους δρόμους για να γιορτάσουν τα Χριστούγεννα απολαμβάνουν τη χριστουγεννιάτικη αγορά και τον παγωμένο Τάμεση, κάνοντας πατινάζ. Ο ίδιος ο Ντίκενς ήταν λάτρης της αγοράς του Κάμντεν, στην οποία περνούσε πολλές ώρες και την οποία περιγράφει γλαφυρά στο 3ο κεφάλαιο της ιστορίας. Τα Χριστούγεννα στη Βικτωριανή Αγγλία Τα Χριστούγεννα δεν ήταν ιδιαίτερα δημοφιλή στην Αγγλία πριν τη Βικτωριανή εποχή (που ξεκίνησε το 1837). Ήταν ο σύζυγος της βασίλισσας Βικτώριας, πρίγκιπας Αλβέρτος του Κοβούργου, που εδραίωσε το έθιμο του στολισμού χριστουγεννιάτικου δέντρου το οποίο ήταν ιδιαίτερα διαδεδομένο στην πατρίδα του, Σαξονία. Στην Αγγλία οι στολισμοί περιορίζονταν σε μερικά κλαδιά γκυ και λιόπρινου που κρεμούσαν στο εσωτερικό των σπιτιών (κάτι που παραμένει μέχρι και σήμερα δημοφιλές, ενώ θεωρείται τύχη για ένα ζευγάρι να φιληθεί κάτω από το χριστουγεννιάτικο γκυ. Ο αριθμός των φιλιών πρέπει να είναι ίδιος με τον αριθμό των μούρων στο κλαδί! Σε κάθε φιλί, το ζευγάρι κόβει κι ένα μούρο, ώσπου να τελειώσουν τα μούρα – και τα φιλιά!). Μπορεί να πει κανείς ότι Η Χριστουγεννιάτικη Ιστορία του Ντίκενς, που εκδόθηκε στα τέλη του 1843, έπαιξε έναν αρκετά μεγάλο ρόλο στη διάδοση των Χριστουγέννων ως μιας εποχής καλής και εορταστικής (όπως τα επαινεί και ο Φρεντ). Και σίγουρα, η ιστορία του Ντίκενς ενθάρρυνε τους πλούσιους να επιδεικνύουν τον πλούτο τους κάνοντας δώρα και συμμετέχοντας σε φιλανθρωπικές εκδηλώσεις. Πολύ πιο διαδεδομένη τότε ήταν η εορτή της 26ης Δεκεμβρίου, γιορτής του Αγίου Στεφάνου, γνωστής ως Boxing Day (από το box = κουτί), όταν οι υπάλληλοι και υπηρέτες των πλουσίων δέχονταν και άνοιγαν τα δώρα που τους έκαναν οι εργοδότες τους για καλή χρονιά (η ανταλλαγή δώρων ήταν ένα έθιμο παμπάλαιο, συνδεδεμένο με την αλλαγή της χρονιάς), ενώ τα περισσότερα μαγαζιά ήταν κλειστά και η μέρα θεωρούνταν αργία. Η γιορτή σχετιζόταν και με τη φιλανθρωπία που θεωρούνταν υποχρέωση των εύπορων (κάτι που κάνει τον Σκρουτζ ακόμα πιο μισητό, όταν αρνείται να συνεισφέρει στον έρανο). Το γεγονός ότι τα Χριστούγεννα γιορτάζονταν την αμέσως προηγούμενη μέρα έδινε μια ευκαιρία διημέρου και οικογενειακής επανένωσης. Σιγά-σιγά, η ανταλλαγή δώρων συνδέθηκε πιο πολύ με την 25η Δεκεμβρίου και τα Χριστούγεννα. Τα δώρα απέκτησαν νέους αποδέκτες: τα παιδιά! Και στην αρχή κρέμονταν στα κλαδιά του δέντρου. Με τα χρόνια, το μέγεθος των δώρων μεγάλωνε (όπως μεγάλωνε και ο καταναλωτισμός) και τα δώρα πλέον τοποθετούνταν κάτω από το δέντρο. Κατά τη βικτωριανή εποχή εμφανίζεται και ο Άγιος Βασίλης (Father Christmas). Στα 1843 φτιάχτηκε και η πρώτη χριστουγεννιάτικη κάρτα: ο Σερ Χένρυ Κόουλ, ιδιοκτήτης καταστήματος με είδη ζωγραφικής και καλλιτεχνικών, παρήγγειλε σ’ έναν ζωγράφο να σχεδιάσει την 1η χριστουγεννιάτικη κάρτα, την οποία τύπωσε σε 1.000 αντίτυπα και πούλησε μέχρι και το τελευταίο. Η βασίλισσα αγκάλιασε τη νέα ιδέα και σχεδίαζε έκτοτε με τα παιδιά της κάθε Χριστούγεννα τις δικές της ευχετήριες κάρτες. Η αγορά του Κάμντεν ήταν ανοιχτή όλο το χρόνο, καθώς όμως τα Χριστούγεννα αποκτούν την αίγλη που προαναφέραμε, η αγορά γίνεται πόλος έλξης όσων θέλουν να προετοιμάσουν ένα αξέχαστο χριστουγεννιάτικο φαγοπότι. Στο 3ο κεφάλαιο της ιστορίας η αγορά έχει την τιμητική της, με περιγραφές που έχουν κάνει να γραφτούν ακαδημαϊκές μελέτες σχετικά με το φαγητό στο έργο του Ντίκενς. Μιλώντας για φαγητό, δεν μπορούμε βέβαια να μην αναφερθούμε στην περίφημη χριστουγεννιάτικη πουτίγκα της κυρίας Κράτσιτ: το γλυκό-σύμβολο των Χριστουγέννων στην Αγγλία, κάτι αντίστοιχο με τη δική μας Βασιλόπιτα. Η δε γαλοπούλα είναι πολύ αμφίβολο κατά πόσο ήταν το κυρίως πιάτο του χριστουγεννιάτικου δείπνου την εποχή εκείνη, καθώς ήταν εξαιρετικά ακριβή, όπως επίσης και το κοτόπουλο. Το ροσμπίφ (roast beef) και η χήνα ήταν πιο συνήθη πιάτα στο γιορτινό τραπέζι, ενώ οι πιο φτωχές οικογένειες μαγείρευαν λαγό. Στο βασιλικό δείπνο δέσποζε ο κύκνος. Τέλος, τα χριστουγεννιάτικα κάλαντα ξεκίνησαν να διαδίδονται ως έθιμο κατά τη βικτωριανή εποχή. Ενδεικτικά μερικά από τα πιο γνωστά κάλαντα που γράφτηκαν τότε και έγιναν ευρέως γνωστά: O Come, all ye Faithful (1843), Once in Royal David’s City (1848), See Amid the Winters Snow (1851), O Little Town of Bethlehem (1868), Away in a Manger (1883).

Το «χαλί» κάτω από τη Χριστουγεννιάτικη Ιστορία

Σύνδεση