Φερνάντο Πεσσόα: Ένας Ευρωπαίος του μέλλοντος

1. Η Πορτογαλία και η Ευρώπη Όταν μιλάει κανείς για τον Πεσσόα, την κεντρική θέση ασφαλώς έχει το πρωτεϊκό έργο του, το οποίο κληροδοτημένο στο διηνεκές μέσα στο μυθικό πλέον μπαούλο, σε δεσμίδες χειρόγραφα και δακτυλόγραφα φύλλα, χρονολογημένα και αχρονολόγητα, υπογεγραμμένα ή όχι, δεν παύει να μεταμορφώνεται από την ερμηνευτική παρέμβαση των μελετητών του και των μεταφραστών του. Είθισται να αναφερόμαστε στους «ετερώνυμούς» του, όρο τον οποίο ο ίδιος καθιέρωσε, με βασικούς πρωταγωνιστές τον Αλμπέρτο Καέιρο, τον Άλβαρο ντε Κάμπος, τον Ρικάρντο Ρέις και τον Μπερνάρντο Σοάρες, ή να ιχνηλατούμε τον ποιητικό μύθο, τον ανθρώπινο βίο του, τις συνιστώσες του έργου του. Θα επιχειρήσουμε να προσεγγίσουμε τον Πεσσόα από μια άλλη οπτική, όχι τόσο συνηθισμένη, ωστόσο εμφανή, η οποία έχει απασχολήσει λιγότερο τους μελετητές του και αφορά την ευρωπαϊκή διάσταση του έργου του: Ο Πεσσόα απέναντι στην Ευρώπη, η θέση της Ευρώπης στο έργο του, η θέση του πορτογάλου ποιητή στην ευρωπαϊκή λογοτεχνία, η σχέση του με τους ευρωπαίους λογοτέχνες του καιρού του αλλά και του μέλλοντος. Η ποιητική συλλογή Μήνυμα (1934), το μοναδικό ποιητικό έργο που εξέδωσε ο Πεσσόα εν ζωή, και το οποίο απέσπασε την ίδια χρονιά το βραβείο Antero de Quental, ξεκινά με το ποίημα «Των πύργων». Η θέση που κατέχει στην εν λόγω συλλογή είναι εμβληματική, καθώς σηματοδοτεί εξαρχής την εγγενή παρουσία της Ευρώπης στο έργο του πορτογάλου ποιητή. ΤΩΝ ΠΥΡΓΩΝ Η Ευρώπη κείται, στους αγκώνες ακουμπώντας: Απ’ την Ανατολή στη Δύση κείται, το βλέμμα σταθερό, Ρομαντικά μαλλιά σκιάζουν των ματιών τον ουρανό Ελληνικές στιγμές αναπολώντας. Ο αριστερός αγκώνας πίσω λυγισμένος, Ο δεξιός να σχηματίζει μια γωνία, Ο πρώτος κει που στέκει λέει Ιταλία Ο άλλος την Αγγλία έχει σημάδι Και φτιάχνει με το χέρι για το πρόσωπο σκιάδι. Με βλέμμα μοιραίο σφίγγας ατενίζει Τη Δύση, αυριανή του παρελθόντος μέρα. Το πρόσωπο αυτό είν’ η Πορτογαλία. Σε μια σύντομη ανάλυση, η Ευρώπη, στο ποίημα αυτό χαρακτηρίζεται από τη γυναικεία φύση της –νωχελική, αινιγματική και μοιραία–, την ελληνική και εξ Ανατολής καταγωγή της, τον προσανατολισμό του σώματός από την Ανατολή προς τη Δύση, που δηλώνει ταυτόχρονα τα στάδια της ιστορικής εξέλιξής της με αναφορές στην Ελλάδα και στην Ιταλία πάνω στην οποία ακουμπά ο αριστερός αγκώνας, στην Αγγλία όπου βρίσκει στήριγμα ο δεξιός αγκώνας για να κρατήσει την Πορτογαλία, δηλαδή το ίδιο το πρόσωπο της Ευρώπης και, τέλος, το βλέμμα που κοιτάζει σταθερά τη Δύση, μέλλον του παρελθόντος. 2. Η ευρωπαϊκή παιδεία του Πεσσόα Όλο το έργο του Πεσσόα και των ετερωνύμων του, ήδη από την εποχή της μοντερνιστικής επιθεώρησης Orpheu (1915) είναι προσανατολισμένο στην Ευρώπη και δηλώνει με κάθε τρόπο την ένταξή του στον πολιτισμό της. Θα έλεγε κανείς ότι η απομάκρυνσή του από τη γηραιά ήπειρο στα χρόνια της παιδικής και εφηβικής του ηλικίας αντί να ατονήσει ενίσχυσε αυτή την ευρωπαϊκή προσήλωση. Η Αφρική και η μακρόχρονη διαμονή του στο Ντέρμπαν δεν υπάρχουν ούτε ως ανάμνηση ούτε ως αναφορά στο έργο του. Το μόνο που επιβιώνει από την περίοδο αυτή είναι άλλη μια σαφέστατα ευρωπαϊκή συνιστώσα, η αγγλική γλώσσα και παιδεία. Με την επιστροφή του στη Λισαβόνα, στην ενηλικίωσή του, στα 1906, ο Πεσσόα θα αναγνωρίσει ως πατρίδα του την πορτογαλική γλώσσα και θα διεκδικήσει το χρίσμα του πορτογάλου ποιητή, ομολογώντας τη φιλοδοξία να είναι ο συνεχιστής του Λουίς ντε Καμόενς, ο αναμενόμενος «σούπερ Καμόενς» όπως χαρακτηριστικά έγραφε στη μητέρα του. Η συνύπαρξη της αγγλικής παιδείας και της πορτογαλικής ποιητικής παράδοσης είναι σαφώς αποτυπωμένη στο έργο του. Ωστόσο ο Πεσσόα δεν είναι μόνο Άγγλος ή Πορτογάλος, αλλά πολίτης του κόσμου σε απόλυτη συμφωνία με το πνεύμα της εποχής του. Δεν έχει μόνο αγγλική και πορτογαλική, αλλά και γαλλική και γερμανική παιδεία. Παρακολουθεί ό,τι συμβαίνει στις ευρωπαϊκές πρωτεύουσες, η βιβλιοθήκη του είναι απολύτως ενημερωμένη, με έργα όχι μόνο λογοτεχνικά αλλά και επιστημονικά, αλληλογραφεί με τον Μαρινέττι, συμμετέχει στη συγγραφή μιας ανθολογίας της παγκόσμιας λογοτεχνίας. Σχεδιάζει τη δημιουργία ενός διαδικτύου πριν την ώρα του που θα είναι μια παγκόσμια πηγή πληροφοριών για το καθετί: δρομολόγια πλοίων και τραίνων, κατάλογος επιχειρήσεων, εταιρειών προϊόντων, εφευρέσεων. Ασφυκτιώντας στη Λισαβόνα και τροφοδοτώντας την πνευματική ζωή της με λογοτεχνικά περιοδικά και σκάνδαλα, η πρωτεύουσα της Πορτογαλίας δεν είναι γι’ αυτόν παρά μια μικρή επαρχιακή πόλη στη δυτική άκρη της Ευρώπης, διαπίστωση που τον οδηγεί σε μια μεγαλεπήβολη πνευματική επέκταση την οποία αποτύπωσε μοναδικά στο έργο του μέσω των πολύγλωσσων ετερωνύμων του. Όπως διαβάζουμε στην ποίησή του, από τη Λισαβόνα τα τραίνα αναχωρούν για το Παρίσι και ο Τάγος οδηγεί σε άλλες ηπείρους. 3. Ετερωνυμία και πολυγλωσσία Ο Άλβαρο ντε Κάμπος είναι ο πλέον κοσμοπολίτης των ετερωνύμων. Ενσωματώνει στα ποιήματά του πλήθος αγγλικών όρων, δημιουργώντας μια ιδιαίτερα κοσμοπολίτικη ατμόσφαιρα: smoking room, derby, tramways, marmalade, Canadian-Pacific, music-hall, fifteen men, Jim Barns, Cardiff, Liverpool, Barrow-on-Furness, Glasgow, Piccadilly, Texas, Carolina, New York, Brooklyn Ferry, bridge, The Times, Daily Mirror, Daisy, Cecily, Freddie, Baby, Mary, Lisbon Revisited, Democracy κ.λπ. Κάποιες φορές ως κι ο συνομιλητής του ποιήματος είναι αγγλόφωνος, οπότε το ποίημα παίρνει μια καθαρά δίγλωσση μορφή: Απαντάω πιστά στη συζήτηση πάνω από το τραπέζι... “It was very strange, wasn’t it?” “Awfully strange. And how did it end?” “Well, it didn’t end. It never does, you know”. Ναι, you know... Ξέρω... Ναι, ξέρω... Το κακό είναι τα σύμβολα, you know. Yes, I know. Αν και η βιογραφία του δεν αναφέρει τον τρόπο απόκτησης της γνώσης της γαλλικής γλώσσας, η ενσωμάτωση γαλλικών όρων ή και φράσεων στο έργο του Πεσσόα είναι ποσοτικά εξίσου, αν όχι ισχυρότερη των αγγλικών. Ασφαλώς κανένας ποιητής που σέβεται τον εαυτό του στα τέλη του 19ου με αρχές του 20ού αιώνα δεν μπορεί να αγνοεί τη γλώσσα των μεγάλων συμβολιστών ποιητών. Γράφει ο Άλβαρο ντε Κάμπος: Ποιήματα και νουβέλες στο Παρίσι στον Plon και στον Mercure θα επιθυμούσα. Η γαλλική παρουσία συνίσταται σε λέξεις αλλά και σε φράσεις ολόκληρες: souteneur, escroc, engageant, cocottes, foule, cramponner, trottoir, aux flambeaux, coiffées de lin, à moi, Brevetée, Sans Garantie de Dieu, Vive le mélodrame où Margot a pleuré, Avenue de l’Opéra, Longchamp, Non, Monsieur, c’est de l’autre bord... κ.λπ. Ιδιαίτερη μνεία πρέπει να γίνει στο τελευταίο ποίημα που θα γράψει ο Φερνάντο Πεσσόα πριν τον θάνατό του εξ ολοκλήρου στα γαλλικά: Maman, maman. Ton petit enfant Devenu grand N’en est que plus triste. Maman, maman, Tu me manques tant Pourquoi t’ai-je perdue ? Maman, maman, Morte tu es sans doute Quelque part ou tu m’écoutes Vois : je suis toujours ton enfant Ton petit enfant Devenu grand, Et plein de larmes et de doutes. Et qui n’a ni plaisir ni route. Δεν λείπουν ούτε οι ισπανικές αναφορές: Aqui estuvo el Manolo en visperas de ir al patibulo, Liberdad. Βεβαίως ο Πεσσόα δεν πρωτοτυπεί ενσωματώνοντας ξενόγλωσσες αναφορές στην ποίησή του· δεν είναι άλλωστε ο μόνος, προηγήθηκαν ο Γκωτιέ, ο Νερβάλ, ο Μπωντλαίρ, κ.ά. Εξάλλου την εποχή που ο Πεσσόα κάνει την εμφάνισή του στα γράμματα, λίγο πριν τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, είναι η κατεξοχήν εποχή του κοσμοπολιτισμού στις τέχνες, είναι η εποχή του Σαντράρ, του Λαρμπώ, του Μοράν, του Απολλιναίρ, του κυβισμού και του φουτουρισμού. 4. Ευρωπαϊκή συνείδηση «Η εποχή μας είναι αυτή όπου όλες οι χώρες υπάρχουν στην Ευρώπη. Αρκεί μια οποιαδήποτε ευρωπαϊκή αποβάθρα, ακόμη κι αυτή η αποβάθρα της Αλκάνταρα, για να έχουμε μπροστά μας τον πλανήτη σε συμπυκνωμένη μορφή. Κι αν μιλάω για ευρωπαϊκή και όχι για αμερικανική αποβάθρα είναι γιατί η Ευρώπη είναι η fons και origo αυτού του πολιτισμού, η πολιτισμένη επικράτεια που δίνει τον τόνο και την κατεύθυνση στον κόσμο ολόκληρο», γράφει ο Πεσσόα και την παρουσιάζει με ανάγλυφο τρόπο ο Άλβαρο ντε Κάμπος: Ο φωτογραφικός μου εγκέφαλος... Διάχυτη ναυτία σωματική... η αποβάθρα μακριά μυρίζει σαν να ’ναι δίπλα μου... Τι θλίψη σαν φεύγεις... What time did the captain say an order to leave? σαν φεύγεις κι αφήνεις πίσω σου όχι μόνο τις πέτρες της πολιτείας, και τα σπίτια και την πολιτεία ιδωμένη από μακριά αλλά ω, {.}[1] just ever and ever on that village on the other side up at river, it’s just perfect in this {.} αλλά και τις παλιές μνήμες, τα μητρικά χάδια σήμερα στο μνήμα, όλα αυτά μοιάζουν να έμειναν εδώ, να τ’ αφήσαμε εδώ, και να φεύγουμε χωρίς να τα παίρνουμε μαζί μας... Non, Monsieur, c’est de l’autre bord... Έι, Chico, μη σκύβεις ({.} ω) μπορεί να πέσεις! Την ίδια εποχή, ο Πωλ Βαλερύ στο περίφημο κείμενό του Η κρίση του πνεύματος διερωτάται: «Η Ευρώπη θα γίνει αυτό που είναι στην πραγματικότητα, ένα μικρό ακρωτήρι της ασιατικής ηπείρου... ή θα παραμείνει αυτό που φαίνεται, το πολύτιμο μέρος του επίγειου σύμπαντος, το μαργαριτάρι του πλανήτη, ο εγκέφαλος ενός απέραντου σώματος;». Η Ευρώπη των αρχών του 20ού αιώνα είναι μια ήπειρος άρρωστη, παρακμιακή, παραπαίουσα. Το έργο του Πεσσόα ανθίζει στο φθινόπωρο του ευρωπαϊκού πολιτισμού. Επιτελείται στο απόγειο της κρίσης ενός πολιτισμού που έχει χάσει το παλιό του μεγαλείο. Την απάντηση στη διερώτηση του Βαλερύ δίνει ο Πεσσόα πάλι διά στόματος Άλβαρο ντε Κάμπος με βροντερή φωνή στο «Τελεσίγραφό» του: Η Ευρώπη πεινάει για Δημιουργία και διψάει για Μέλλον! Η Ευρώπη απαιτεί μεγάλους Ποιητές, μεγάλους Πολιτικούς, μεγάλους Στρατηγούς! [...] Η Ευρώπη απαιτεί την Μεγάλη Ιδέα από την οποία θα εμφορούνται αυτοί οι Δυνατοί Άνθρωποι [...] Απαιτεί τη Νέα Θέληση [...] Απαιτεί την Νέα Ευαισθησία [...] Η Ευρώπη απαιτεί τους Κυρίους! Ο Κόσμος απαιτεί την Ευρώπη! [...] Η Ευρώπη θέλει, από απλός γεωγραφικός προσδιορισμός, να γίνει ένα πολιτισμένο πρόσωπο! 5. Ο Πεσσόα και η ευρωπαϊκή λογοτεχνία Ο Πεσσόα παίρνει θέση απέναντι στην ευρωπαϊκή λογοτεχνία και ως πλήρες μέρος της αναλαμβάνει να την κρίνει. Προτείνει τον δικό του λογοτεχνικό κανόνα, έναν, θα λέγαμε, προφητικό Δυτικό κανόνα. Οι αναφορές και αξιολογικές του κρίσεις –πάρα πολλές από αυτές εκφέρονται διά στόματος Μπερνάρντο Σοάρες και περιέχονται στο Βιβλίο της ανησυχίας–, περιλαμβάνουν τον Όμηρο, τον Βιργίλιο, τον Δάντη, τον Μίλτον, τον Καρλάιλ, τον Κοντιγιάκ, τον Αμιέλ, τον Χάινε, τον Σουίφτ, τον Βερλαίν, τον Βινύ, τον Ρουσώ, τον Ουγκώ, τον Λεοπάρντι, τον Σατωμπριάν, τον Μισλέ, τον Πόε, αλλά και τους Πορτογάλους Άντερο ντε Κεντάλ, Βιέιρα, Σεζάριο Βέρντε, τον ετερώνυμό του Αλμπέρτο Καέιρο, κ.ά. Τη μεγαλύτερη αναγνώριση επιφυλάσσει στον Σαίξπηρ, που τον παρομοιάζει με «σπασμένο ελληνικό άγαλμα», προδρομικά συμφωνώντας με τον συγγραφέα του Δυτικού κανόνα. Αν αυτή η ιδιότυπη σκέψη διασταυρώνεται στο μέλλον με τον Χάρολντ Μπλουμ, συναντάται στο παρελθόν, κατά τον Ρομπέρ Μπρεσόν,[2] με τον Μονταίνιο και, κατά τον Αντόνιο Ταμπούκι,[3] με τον Σοπενχάουερ, επιδίδεται με επιτυχία στο word-painting και, βεβαίως, δεν αποποιείται την κληρονομιά των Γάλλων συμβολιστών. Θα ήταν παράλειψη αν δεν επισημαίναμε την ουσιαστική συνομιλία που εγκαθιδρύει με τους ομότεχνούς του Ρεμπώ (1854-1891), Ρίλκε (1875-1926)[4] και Μισώ (1899-1984).[5] Στην εμβληματική διακήρυξη «Εγώ είναι ένας άλλος», ο Μπερνάρντο Σοάρες απαντά ως αντίλογος: «Ζω είναι είμαι άλλος». Ο Μπερνάρντο Σοάρες και ο Μάλτε Λάουριντς Μπρίγκε, ακίνητοι παρατηρητές από ένα δωμάτιο κάποιου ορόφου ψηλά, στη Λισαβόνα και στο Παρίσι, μοιάζουν να συνομιλούν: «Μαθαίνω να βλέπω. Δεν ξέρω πού οφείλεται αυτό, όλα εισχωρούν βαθύτερα μέσα μου δίχως να σταματούν εκεί που άλλοτε έπαιρναν ένα τέλος. Έχω ένα εσωτερικό που αγνοούσα. Όλα τώρα πηγαίνουν εκεί μέσα. Δεν ξέρω τι συμβαίνει εκεί», λέει ο Ρίλκε, και απαντά ο Μπερνάρντο Σοάρες: «Όταν θέλω να σκεφτώ, βλέπω» ή «Κατέκτησα σπιθαμή προς σπιθαμή το εσωτερικό πεδίο που γεννήθηκε δικό μου». Ακίνητοι ταξιδευτές και οι δυο, Μπερνάρντο Σοάρες και Μισώ[6] ανταλλάσσουν απόψεις γύρω από το ουτοπικό και ανώφελο των ταξιδιών και συμφωνούν απολύτως στην υποκειμενικότητα της πρόσληψης του εξωτερικού κόσμου: «Δεν ταξιδεύω πια. Μπορώ να τη φτιάξω μόνος μου τη χώρα σας. Μπορεί κανείς να βρει την αλήθεια του κοιτάζοντας επί σαράντα οκτώ ώρες μια ταπετσαρία στον τοίχο», μας λέει ο Μισώ, και διευκρινίζει ο Μπερνάρντο Σοάρες: «Τι μπορεί να μου δώσει η Κίνα που η ψυχή μου δεν μου το έχει ήδη δώσει; Κι αν η ψυχή μου δεν μπορεί να μου το δώσει, πώς θα μου το δώσει ἡ Κίνα, εφόσον με την ψυχή μου θα δω την Κίνα, αν ποτέ τη δω;». Και οι δυο γνωρίζουν την πολλαπλότητα και την πολυπλοκότητα του μοντέρνου ανθρώπου, γι’ αυτό στην προειδοποίηση του Μισώ: «όντας πολλαπλός, πολύπλοκος, περίπλοκος [...] αν φανείς απλός θα είσαι ψεύτης», ο Πεσσόα συναινεί και απαντά μέσω του ετερωνύμου του Άλβαρο Ντε Κάμπος: «Γίνε πολλαπλός σαν το σύμπαν». 6. Πεσσόα: ένας δημιουργός του μέλλοντος Το κύριο στοιχείο που φέρνει ο Πεσσόα στην ευρωπαϊκή λογοτεχνία, σηματοδοτώντας το μέλλον της, είναι μέσω της ετερωνυμίας η αποπροσωποποίηση, κεντρικός πυρήνας της ποιητικής του, δηλαδή η αποσύνδεση του δημιουργού από το έργο του, η ρήξη αυτού του αδιάσπαστου, αδιαμφισβήτητου και σχεδόν ιερού δεσμού ο οποίος στη λογοτεχνική παράδοση συνδέει ένα άτομο με συγκεκριμένη βιογραφία με ένα έργο με συγκεκριμένη ταυτότητα. Πρόκειται για την κατάργηση και ταυτόχρονα τη μυθοποίηση του ίδιου του υποκειμένου, την αποποίηση ή την απώλεια και ταυτόχρονα τον πολλαπλασιασμό του εγώ. «Στην κλίμακα της αποπροσωποποίησης, δηλαδή της φαντασίας, υπάρχει μια διαρκής διαβάθμιση, καθώς στο πρώτο σκαλοπάτι βρίσκεται ο ποιητής που εκφράζει απλώς τα συναισθήματά του, ενώ στο τελευταίο ο ποιητής που είναι πολλοί ποιητές μαζί», δηλώνει ο Πεσσόα. Το έργο του εγκαινιάζει, «την εποχή της υποψίας» (η έκφραση ανήκει στον Σταντάλ) της ευρωπαϊκής λογοτεχνίας. Αντιπροσωπεύει όσο κανένας ομότεχνός του την κρίση της ευρωπαϊκής κουλτούρας μπρος στο βάρος της κληρονομιάς της και την αναζήτηση ενός νέου τρόπου έκφρασης. Σύντροφοί του, ανεξαρτήτως χρονικής σύμπτωσης, είναι ο Μαλαρμέ, ο Μούζιλ, ο Μπέκετ, ο Μπλανσό, ο Λερίς, ο Σιοράν, ο Μπροχ, ο Έσσε, ο Μισώ, ο Αρτώ, ο Μπρετόν, ο Μπατάιγ. Και στην παγκόσμια λογοτεχνία, ο Πάουντ και ο Μπόρχες. Πέραν της ανταπόκρισης των ένθερμων αναγνωστών του σε όλο τον κόσμο, που, σύμφωνα με τον γάλλο μελετητή του Ρομπέρ Μπρεσόν, συνιστούν ένα είδος «λέσχης» ή «οικουμενικής εκκλησίας», σπουδαίοι ομότεχνοί του τον έκαναν μυθιστορηματικό ήρωα. Ο συμπατριώτης του και νομπελίστας Ζοζέ Σαραμάγκο έγραψε τη Χρονιά που πέθανε ο Ρικάρντο Ρέις, ο Ιταλός Αντόνιο Ταμπούκι τις Τρεις τελευταίες ημέρες του Φερνάντο Πεσσόα και ο Πορτογάλος Μάριο Κλάουντιο το Καληνύχτα κύριε Σοάρες, προσπαθώντας να δώσουν στον Πεσσόα την ανθρώπινη ζωή που δεν έζησε, να προσθέσουν ανθρώπινες στιγμές σ’ αυτή την αυτοβιογραφία χωρίς γεγονότα που συνιστά το Βιβλίο της ανησυχίας. Πολλοί ποιητές αλλά και καλλιτέχνες συνομιλούν σήμερα μαζί του· αρκεί και μόνο να δούμε αυτή την παρουσία του και στη σύγχρονη ελληνική ποίηση, αλλά και στην τέχνη γενικότερα. Από την άλλη μεριά, η αποσπασματική, θραυσματική, ανολοκλήρωτη και ατελής γραφή του κερδίζει σήμερα αναγνώστες γιατί εκφράζει απόλυτα το πνεύμα της εποχής μας. Η ετερωνυμία θα μπορούσε να θεωρηθεί ως ένα λογοτεχνικό προείκασμα των διαφορετικών προφίλ που οι νέοι κατασκευάζουν και χρησιμοποιούν στο Facebook και τα άλλα μέσα κοινωνικής δικτύωσης. Ο ίδιος είχε προβλέψει τη μελλοντική αναγνώρισή του αλλά και είχε προσβλέψει σ’ αυτήν γράφοντας στο Βιβλίο της ανησυχίας: Μια μέρα ίσως θα καταλάβουν ότι επιτέλεσα όσο κανείς άλλος το εγγενές καθήκον μου να γίνω ο ερμηνευτής ενός μεγάλου μέρους του αιώνα μας. Κι όταν θα το καταλάβουν θα πρέπει να γράψουν ότι στην εποχή μου δεν με κατάλαβαν, ότι δυστυχώς έζησα ανάμεσα στην αστοργία και την ψυχρότητα, κι ότι ήταν πολύ κρίμα που μου έλαχε αυτό. Κι αυτός που θα το γράψει, θα είναι, την εποχή που θα το γράψει, αυτός που δεν θα καταλάβει, όπως αυτοί που με περιβάλλουν σήμερα, τον αντίστοιχό μου εκείνη τη μελλοντική εποχή. Γιατί οι άνθρωποι μαθαίνουν μόνο για να χρησιμεύσει η γνώση στους προπάππους τους που έχουν ήδη πεθάνει. Μόνο στους νεκρούς ξέρουμε να διδάσκουμε τους αληθινούς κανόνες της ζωής. [1] Το {.} δηλώνει σημείο δυσανάγνωστο. [2] Robert Bréchon, Étrange étranger : une biographie de Fernando Pessoa, Christian Bourgois Éditeur, Παρίσι 1996, σ. 493. Η σχέση του Βιβλίου της ανησυχίας με τα Δοκίμια του Μονταίνιου θα μπορούσε να αποτελέσει μια πολύ ενδιαφέρουσα μελέτη. [3] Antonio Tabucchi, «L’infini dysphorique...», ό.π., σ. 79. [4] Η σχέση του με τον Ρίλκε, και συγκεκριμένα με το Die Aufzeichnungen des Malte Laurids Brigge, επισημαίνεται ιδιαίτερα από τον Αντόνιο Ταμπούκι στο «Bernardo Soares, homme inquiet...», ό.π., σσ. 78-80. [5] Robert Bréchon, Fernando Pessoa. Le voyageur immobile, Éditions Aden, 2002, σσ. 208-210. [6] Το 2000 πραγματοποιήθηκε στο Παρίσι, στο Θέατρο του Petit Odéon, παράσταση με αποσπάσματα από το έργο του Μισώ και του Πεσσόα με θέμα το ταξίδι.

Φερνάντο Πεσσόα: Ένας Ευρωπαίος του μέλλοντος

Σύνδεση